Pięć Wieków Herezji

Wypisy z literatury polskiej

Paweł Hulka–Laskowski

1938

Pięć Wieków Herezji

1. Przedmowa

1. Drogi do ojczyzny

2. Z woli i wiary

3. Zasiąg hasła i jego skutki

4. Polemika i braterstwo

2. Jan Ostroróg († 1501)

1. Przeciw wyzyskowi rzymskiemu

2. Duchowne nieuki

3. Klasztory

4. Trybunał Rzymski

5. Odpusty

6. Tytuły Rzymskie

3. Mikołaj Kopernik (1473–1543)

1. O obrotach ciał niebieskich

4. Mikołaj Rej (1505–1569)

1. Pobożność powierzchowna

2. Apostoł Piotr i jego następca

3. Troski duchowieństwa

4. Wolny kościół

5. Dwie miary miłosierdzia

6. Pozory

7. Wygodny post

8. Papież

9. Opaci

10. Mnich

11. Odpusty

5. Jan Kochanowski (1530–1584)

1. Na świętego ojca

2. O kapelanie

3. O kaznodziei

4. O kapłanie

5. O rozwodzie

6. Sebastian Fabjan Klonowicz (1550–1602)

1. Worek Judaszów

7. Michał Bobrzyński (Dzieje Polski)

1. Kult Świętych Pańskich

2. Humanizm

3. Reformacja

4. Polityka Religijna

5. Polityka Kościelna

8. Józef Szujski

1. Reformacja w Polsce

2. Średniowiecze w Polsce

9. Tadeusz Korzon

1. Chytry Possevino, chytrzejszy car

10. Ignacy Chrzanowski

1. Reformacja

2. Reakcja Katolicka

3. Odpowiedź Lwa Sapiehy, Kanclerza Litewskiego, na list Arcybiskupa Połockiego, Józafata Kuncewicza z r. 1622

11. Władysław Smoleński

1. Umysłowość w dobie reakcji katolickiej

12. Adam Moszczeński

1. Cuda i cudactwa reakcji

2. Kołtuny i kołtuństwo

3. Zawsze masoni

13. Józef Wybicki

1. Ksiądz Marek

2. Puławski

3. Jezuici

4. Religja panująca

14. Juljan Ursyn Niemcewicz

1. Duchowieństwo

2. Amatorzy pogrzebów

3. Lutry, kalwiny…

4. Biczownicy i Judasz

5. Na świętych poleganie

6. Nawracanie żydów

7. Obrządki rzymskie

15. Franciszek Karpiński

1. Zabobony i przywidzenia

2. Hetmański pogrzeb

3. Despota bogiem

4. Święta Tamburini

5. Konfederaci

6. Samowola

7. Jezuici

8. Pobożny Potocki

9. Rozpusta i mocna religja

10. „Ksiądz” Ogonowski

16. Zygmunt Krasiński

1. Jezuici

17. Dr. Wacław Sobieski

1. Nienawiść Wyznaniowa

18. Stanisław Staszyc

1. Dobra Duchowne

2. Pańszczyzna

3. Bóg i pokój

4. Oświecenie

5. Zaboboncy

19. Hugo Kołłątaj

1. Kanonizacja Jana Kantego

2. Widoki dworu rzymskiego

3. Kleryk cudzą własnością

20. Biskup Ignacy Krasicki

1. Wielebne Głupstwo

2. Dla grosza…

3. Post

21. Stanisław Trembecki

1. Ks. Marek

2. Niech pleban nie bredzi…

3. Wiary w Rzeczpospolitej

4. Ciemnota

22. Tomasz Kajetan Węgierski

1. Filozof

2. Rozwód

3. Kanon

4. Do Księdza Węgierskiego

23. Franciszek Zabłocki

1. Księża literatura

2. Przesądy

24. Ludwik Osiński

1. Bóg patrzy na serce

25. Elżbieta Drużbacka

1. Masony

26. Stanisław Barzykowski

1. Małżeńskie prawo cywilne

2. [Przypisek wydawcy]

27. Kazimierz Brodziński

1. Logika bluźnierstwem

28. Andrzej Towiański

1. Epigon reformy kościoła

2. Z listu Towiańskiego do papieża Piusa IX

29. Adam Mickiewicz (Prelekcje)

1. O czynie…

2. Duma

3. Cześć cesarza Rosji

4. Faktorzy katolicyzmu

5. Panujące pogaństwo

6. Sfałszowany ideał

7. Jałowość nowych zakonów

8. Miłosierdzie księży

30. Trybuna Ludów

1. Pius IX

2. Świętopietrze

3. Rzym a katolicyzm urzędowy

31. Juliusz Słowacki

1. Kordjan

2. Beniowski

3. Przymieże z trupami

4. Luter

5. Pogańskie chrześcijaństwo

6. Siła pastucha

7. Mord z Rzymu

8. Wola Boga

9. Kościół

10. Narodowoście

11. Konstytucje

12. O zdradzeniu Ducha

13. O bezczynności hierarchji

14. Wymowa Jezuitów

15. Kazanie dla bałwana

16. O dewotach i świętoszkach

17. O skamieniałej formie

18. Wiara-posąg

19. O fałszowaniu prawdy

20. Wiara i czyn

21. O prawdziwych papieżach

22. O nieomylności

32. Seweryn Goszczyński

1. Katolicyzm czyli Papizm

33. Bronisław Ferdynand Trentowski

1. Chowanna

34. Joachim Lelewel

1. Wieca Królowej Polskiej w Sokalu

35. Cyprjan Norwid

1. Fraszka petersbursko-wiedeńskim papistom przypisana

2. Fraszka

36. Wojciech Dzieduszycki

1. Poganizacja i reformacja

2. Stagnacja katolicka

3. Kościół a państwo

4. Potęga protestantyzmu

5. Pochwała indyferentyzmu

6. Konieczność zgody

37. Prof. M. Zdziechowski

1. Religja gospodarska

38. Stanisław Szczepanowski

1. Idea polska wobec prądów kosmopolitycznych

39. Roman Dmowski

1. Konserwatyzm

2. Pozory

40. Marja Konopnicka

1. Do Ojców Zmartwychwstańców

2. Jan Hus

41. Józef Weyssenhoff

1. Około Wielkiej Nocy

42. Stanisław Brzozowski

1. Legenda Młodej Polski

43. Adolf Nowaczyński

1. Nienawiść wyznaniowa

2. Wyznanie rzymskie

3. Galicji klechy

44. Wincenty Lutosławski

1. Biblja i potęga kultury

45. Ks. Dr. Kazimierz Lutosławski

1. Herezje i heretycy

2. Pochwała bezprawia

46. Stanislaw Witkiewicz

1. Katechizm a Ewangelja

2. Moc prawdy i siła fizyczna

47. Ks. Ignacy Charszewski

1. W piekle jedyna nadzieja

2. [Odpowiedź Historji]

48. Artur Górski

1. Kultura i religia

2. Reformacja a reakcja

3. Dwa sumienia

49. F. Brodowski

1. Polak to katolik

50. Tadeusz Miciński

1. Konieczność ewolucji

51. Nota wydawnicza

Przedmowa

W wypisach tych jest kawał życia ludzkiego, może nawet całe jedno życie. Są one żywym świadectwem jak wiele energii i siły pochłania w Polsce szukanie drogi do ojczyzny każdej jednostce obcego pochodzenia i niekatolickiego wyznania, gdy wnetże w zaraniu życia zamiast szeroko rozwartych ramion braci i przyjaciół widzi wyniosły gest władców, stawiających miłości młodego serca twarde warunki inkwizytorskie.

W ciągu swego życia widziałem z bliska ludzi, którzy do końca dni swoich nie nauczyli się dobrze po polsku. Ich synowie wrastali niepostrzeżenie dla samych siebie w środowisko polskie, a ich wnuki życiem całym i służbą dla ojczyzny z wyboru świadczyli o tej sile kultury polskiej, która nawet w czasach obcego panowania nie przestawała pociągać ku Polsce serc płomiennych i dusz spragnionych sprawiedliwości dla wszystkich.

Byłem jednym z tych, co nie umieją żyć bez ojczyzny czy poza ojczyzną. Słuchałem opowieści starego dziadka o martyrologii czeskich przodków wygnanych dla wiary z ich ziemi ojczystej. Słyszałem o straszliwych dragonach cesarskich, o znęcaniu się nad spętanymi mężczyznami, nad bezbronnymi kobietami i dziećmi. Z bijącym sercem wsłuchiwałem się w opowiadania o tym jak ci dalecy krewni moi chowali swe biblie i książki do nabożeństwa i jak szpiedzy i tropiciele wyszukiwali te skarby ich i palili je ze wzgardą, skazując na kary ich posiadaczy. Płonącym okiem widziałem gromadki biednych ludzi, którzy porzuciwszy domy swoje i łany, szli na tułaczkę w daleki świat, aby tylko unieść całość duszy i prawo do wolności sumienia.

Z ust siwego dziadka słyszałem, co i on wziął od ojców swoich, jak w śniegach puszcz leśnych i na mrozie okrutnym padali starcy bezsilni i umierały młode ciężarne kobiety razem z płodem swoim albo z noworodkiem skazanym na śmierć przez okrucieństwo ludzkie. Widziałem to tak jasno! Gdzieś tam była ojczyzna tych dziadów moich, stał dom w ogrodzie a za ogrodem leżały łany przez nich uprawiane. Wygnano ich z tych domów, odebrano im ziemię, bito ich i znęcano się nad nimi. Tam gdzieś była ta ich ojczyzna, z której wynieśli wiarą swoją i biblią. I tam byli ludzie okrutni, bestie bez miłosierdzia i litości, które pądziły na mróz i głód rozpaczliwej wędrówki nawet ciężarne kobiety, wiedząc, że czeka je śmierć na zimowych bezdrożach.

Słyszałem o pomocy króla pruskiego, o miłosierdziu królowej pruskiej, Zofii Doroty, o koloniach wygnańców pod Berlinem, które jeszcze dzisiaj mają nazwy słowiańskie, ale w których wszystko uległo zniemczeniu. Słyszałem o radości, gdy po stuleciu zamierania w obcym niemieckim środowisku wygnańcy znaleźli sią na Śląsku Pruskim wśród braci polskich, z którymi tak łatwo było dogadać sią i porozumieć. To byli polscy ewangelicy śląscy. Z pośród nich wziął dziad mój żonę i u tej babki widziałem podłużny wąski kancjonał drukowany szwabachem. Z tego kancjonału śpiewywała wieczorami pieśni pokutne, z których padał smutek i żal na młode serce. Wymawiała słowa pieśni twardo, dobitnie, po Śląsku:

Dawid co cudzołożuł, Uryjousza zabiuł,

A że się do Cię nawróciuł, grzychyź mu odpuściuł.

Tak to słyszałem i tak zapamiętałem na zawsze. Potem przyszły opowieści o tym, jak tułacze żyli z pracy rąk swoich jako tkacze. Ciężkie było to życie i ciężka nad wyraz praca, głodna i chłodna. Więc gdy ci starzy oracze dowiedzieli się, że w Polsce, w Piotrkowskiem, można kupić kawał ziemi i zagospodarować się na niej, ruszyli dalej w swej tułaczce, aby ją zakończyć śród braci polskich. I znowu opowieści o tym, że ziemia kupiona „na prawach szlacheckich” była jałowa i licha, że wymagała wielkich trudów i że oracz musiał być jednocześnie tkaczem, aby utrzymać rodzinę.

W niedalekiej Łodzi powstawały fabryki tkackie i tkacze-chałupnicy dostawali od fabrykantów łódzkich czy może tylko od pośredników przędzę, aby ją za liche wynagrodzenie przerobić na płótno. Dumni byli ci ubodzy tułacze, że uchodzili za znakomitych płócienników i że nie brakło śród nich nawet sukienników doskonałych. Kobiety siedziały przy kołowrotkach i pracowicie zwijały przędzę, przygotowując ją dla snowadeł, a mężczyźni od rana do nocy tkali, dopóki fabryki mechaniczne nie odebrały im tego zarobku i nie zmusiły co biedniejszych do wywędrowama do rosnącej w szybkim tempie Łodzi i do dalekiego Żyrardowa. I już w Żyrardowie stare babki wspominały z wdzięcznością tych księży katolickich, gdzieś tam w Piotrkowskiem, którzy chrzcili im dzieci, gdy jeszcze nie było na nowym osiedlu duchownego ewangelickiego. I powtarzały ich słowa: „Idźcie w pokoju i ufajcie Bogu, który jest Ojcem wszystkich nas”. Żałuję, że nie zapamiętałem nazwisk tych księży. Imię znaczyło wtedy tak mało, czyn był wszystkim.

Ojczyzna dziadów i pradziadów była tak daleko, a serce chciało swej ojczyzny i znajdowało ją tak łatwo w gromadce rówieśników, w ich zabawach i pieśniach, w ich wyprawach do lasu na jagody, do rzeki po tatarak na Zielone Święta i do zbiorowych kąpieli w skwarne dni letnie. To już była swoja ojczyzna pełna radości, słońca i szczęścia. Ale wtedy nieoczekiwanie zrodził się pierwszy nieznany ból wygnaństwa wtórnego. W pewnej chwili, któryś tam chłopiec jął recytować wierszyki:

Niemcze, szwabię, kartoflarzu,

Gonisz dziwki po cmentarzu,

Pana Boga nie znasz,

Kopytem się żegnasz.

Ktoś dodał komentarz: „Jesteś luter i szwab, i bawić się z tobą nie będziemy”. Smutek tym większy, że niezrozumiały. Za co? Co złego wam zrobiłem? Chłopcy zapominali czasem, że postanowili nie bawić się z „Niemcem” i „Szwabem”, ale nigdy na długo. Dużo było sposobności, przy których przypominano i wypominano, że się nie jest katolikiem, że się zdradziło Pana Jezusa i że heretyk gorszy jest od Żyda, bo Żyd nie poznał prawdy, ale heretyk poznał i wyparł się jej. Czasem w tej rzeczypospolitej dziecięcej panowała tolerancja, czasem wzmagała się ostra reakcja. Czasem wracało mroczne średniowiecze, czasem zakwitał słoneczny humanizm. Sytuacja była zmienna. W szkole były już bardzo wyraźne stronnictwa: tu prawowierni, tu heretycy, tu Polacy, tam „Szwaby”. I tak już zostało przez cały czas szkoły, w fabryce, w domach fabrycznych.

Jeszcze w szkole powszechnej przy nauce historii Rosji, gdy doszliśmy do cesarzowej Katarzyny, któryś z chłopców ewangelików powiedział w kółku rówieśników, co zapewne słyszał w domu o tej kochliwej cesarzowej. Wtedy zaczęła się rzecz osobliwa: grożenie policją za takie odezwanie się o cesarzowej. Trzeba było okupywać się to papierosami, zabieranymi ukradkiem ojcu, to smakołykami otrzymywanymi od matki na drugie śniadanie w szkole. Wreszcie i to przestało wystarczać. Młodziutki szantażysta postawił warunek ostry: „Przejdź na katolika, to nie powiem nigdy”. Usłyszał w odpowiedzi, że trudno, jak chce to niech idzie do policji i niech powie. Strach trwał długo. Był niedobry. Wychodziło na to, że kto nie katolik, ten nie zasługuje na żadne względy. Ale i władze rosyjskie miały takie same praktyki. Gdy jakiś nieszczęśnik zgubił papiery legitymacyjne i stał się człowiekiem bez przydziału, „brodiagą”, władze rosyjskie wzamian za paszport i przydział kazały mu przejść na prawosławie. Zrobił to, bo nie miał wyboru, a gdy się upił to przeklinał prawosławie i żandarmów.

Potem czytało się czarno na białem, że Polak to katolik. To już była sugestia potężna, sugestia drukowanego słowa. Wszystko składało się na to, że ojczyzna była gdzieś daleko, że do Polski jako ojczyzny prowadzi droga tylko przez Kościół. Dla człowieka, który w sercu swym nosił łegendę bohaterskich dziadów, ich męki i ich śmierć podczas straszliwych tułaczek, ta droga była zamknięta. Nie zdradzało się Polski, gdy się kohało i czciło ludzi tak godnych czci i miłości jak ci przodkowie szlachetni, zdradziłoby się tych kochanych łudzi, gdyby się bez przekonania, ot tak, dla miłego spokoju, odrzuciło ich wiarę, za którą tyle wycierpieli i tak drogo zapłacili.

Sugestia działała długo i budziła żal, że ta Polska, do której weszli ojcowie jako do swej ziemi obiecanej, jest tylko dla katolików. Widziało się obok siebie dużo ludzi, którzy wrośli w kulturę polską bez jakichkolwiek zastrzeżeń, ale wciąż byli wyłączani ze społeczności narodowej za to, że wyznawali wiarę ewangelicką, w której między wierzącego i jego miłość dla narodu nie wkraczała nigdy żadna władza obca, żaden autorytet cudzoziemski. Dopiero po latach całkiem przypadkowo przyszło pierwsze spostrzeżenie, że śród wielkich zasłużonych Polaków byli ewangelicy, którym nikt i nigdy nie kazał wyzbywać się ich wiary ewangelickiej. Gdy Rosjanie rozstrzeliwali Szymona Konarskiego i gdy przysłali mu w ostatniej chwili zakonnika katolickiego, skazaniec powiedział zakonnikowi, że mu serdecznie dziękuje za jego uczynność, ale jest kalwinem i z jego pomocy duchownej nie skorzysta; zakonnik ucałował go serdecznie i prosił, aby mu Konarski pozwolił towarzyszyć sobie w swej tragicznej wędrówce. Spotkali się dwaj ludzie w braterstwie i w miłości ojczyzny, chociaż dzieliły ich wyznania. I rzecz osobliwa: zakonnikowi ani przez myśl nie przeszło, aby uciec od heretyka, który życie kładł za polską ojczyznę, zaś heretyk ani pomyślał o tym, aby wyniosłym gestem odtrącić dłoń, którą wyciągał do niego kapłan nie jego wyznania. W takich szczytowych chwilach pełnych dostojnego tragizmu widać dopiero w całej pełni jak boskie jest człowieczeństwo i jak nikłymi są różnice stworzone przez ludzi, aby oddzielać człowieka od człowieka.

Odtąd pisane dzieje narodu Polskiego i Polski nabrały dla mnie znaczenia osobliwego. Szukałem w nich odpowiedzi na pytanie, czy ewangelik związany ze swoim wyznaniem nie mechaniczną przynależnością, ale świadomością najdostojniejszego tragizmu ludzkiego, może szukać drogi do Polski jako do ojczyzny. Rozczytywanie się w Mickiewiczu, Słowackim, Wyspiańskim, Żeromskim, w autorach wieku szesnastego i w autorach wieku dziewiętnastego, w publicystach i uczonych, w pamiętnikach i powieściopisarzach dało mi pewność zupełną, że tylko płytka demagogia może czynić z narodowości, która jest w założeniu swoim ideą uniwersalną i dla wszystkich dostępną, jakiś mur chiński i jakiś ciasny partykularz dobry chyba dla członków bractw i archikonfraternij.

Przy czytywaniu książek, które wpadały mi w ręce czyniłem wypisy, które radowały serce tym, iż mówiły mi, że Polska jest ideą tak szeroką i tak dla wszystkich dostępną i wszystkich przyjmującą, którzy chcą być jej synami, jak Rzeczpospolita nie zamyka swych granic dla żadnej grupy pragnącej przyłączyć się do niej. Notowałem także to, co polemizowało z ciasną polityką wyznaniową i mówiło, że co innego wiara, a co innego insytuacja i jej polityka. Czasem cieszyły ostre uwagi polemiczne wielkich Polaków i wielkich katolików przeciwko romanizmowi wymierzone, a wreszcie nie były obojętne jawne błędy pisarzy, którzy uważając się za katolickich, o katolicyzmie miewali pojęcie bardzo mgliste.

Wypisy te nie mają pretensji do wyczerpującej zupełności. Gdy po latach walk z małością, zagradzającą drogę do ojczyzny, zdobyłem zupełną pewność, że Polak to nietylko katolik, przestałem robić systematyczne wypisy, chociaż w literaturze lat ostatnich jest wiele rzeczy godnych wynotowania i przekazania świadomości ludzi, którzy w trudzie i śród walk szukają drogi do Polski, a bywają odpychani przez tych, dla których Polska to tylko parafia. Pomyślałem sobie, że tym braciom, którzy na swej drodze losowej bywają zbijani z tropu przez pomniejszycieli Polski, oddam dużą usługę, gdy w jednej książce udostępnię im to, co jest rozrzucone na przestrzeni wieków i w książkach bardzo licznych. Gdy powstała myśl wydania tych rzeczy, chciałem włączyć do nich mnóstwo materiału nowego, bogatego i ciekawego.

Nie uczyniłem tego jednak. Nie chcę, aby czytelnikom moim nie pozostało już nic do poszukiwania. Niech i oni szukają jeszcze, niech sami przenikają sprawę swej ojczyzny z wyboru. Nie znajdzie tu więc czytelnik wypisów z najnowszej beletrystyki i publicystyki polskiej, nie ma tu wyjątków z kapitalnych rzeczy Boya-Żeleńskiego i z dzieł młodych pisarzy wiejskich, którzy pośrednio mówią o życiu religijnym Polski daleko więcej, niż wywód bezpośredni historyka czy badacza innych dziedzin życia.

Uzupełniania tych wypisów akcentami polemicznymi poniechałem i z innych przyczyn. Niegdyś, atakowany i wyrzucany z narodu, doznawałem zadowolenia, że przeciwko pomniejszycielom Polski mogę zacytować głosy największych Polaków. Czasem w gromadce liczącej kilku czy kilkunastu ludzi pocieszaliśmy się prostym stwierdzeniem, ze nas kilku i Mickiewicz ze Słowackim, to większość absolutna i decydująca, przeciw której nie wskóra żaden obskurantyzm i żaden ciasny fanatyzm. Przyznaję się, że na złe uczucia reagowałem często uczuciami podobnymi, co jest rzeczą ludzką – arcyludzką.

Ale w czasach ostatnich zacząłem się spotykać z nowym typem katolika, z takim, co nie potępia a priori, nie wyrzuca z narodu, nie wyklucza dobrej wiary u innowiercy, a nawet wsłuchuje się uważnie w jego słowa i nie waha się powiedzieć, że te słowa bywają godne zastanowienia. Tu kończy się walka, tu rozwiewają się uczucia złe, nastaje pokój i braterstwo. Różnice istnieją i istnieć będą razem z tymi dobrodziejstwami, które w nich tkwią, ale jeśli chodzi o człowieczeństwo, o różnice i podobieństwa, to dadzą się one wyznaczyć jako 1 do 1000. Bo 999 jest tego, co łączy z sobą ludzi dobrych i szlachetnych, a tylko 1 jest co ich dzielić może.

I właśnie tym katolikom, z którymi ostatnio polemizowałem w sposób tak braterski, jak nie zdarzyło mi się polemizować przez całe życie, chciałbym tu powiedzieć, że te wypisy nie są wymierzone przeciwko nikomu. Podaję je braciom swoim, aby im w drodze do ojczyzny oszczędzić tej żmudnej pracy, jakiej musiałem podjąć się sam, aby wreszcie z całą pożądaną pewnością wiedzieć, że Polska jest nie tylko dla katolików i że Polak nawet najrdzenniejszy nie przychodzi na świat gotowy i skończony, ale musi stawać się Polakiem w ciągu całego życia. I dlatego nie ma on pierwszeństwa przed Polakiem wyznania niekatolickiego i pochodzenia obcego. Nie o to bowiem chodzi, co od Polski dostać możemy, ale co jej sami dajemy i czym pomnażamy jej bogactwo i poszerzamy granice.

I jeszcze jedno słowo, o nagłówku tej książki. Ta postawa, której przeciwstawiam swoje wypisy, kładzie wielki nacisk na prawowierność katolicką i nią mierzy polskość obywateli Rzeczypospolitej. Otóż ta prawowierność o ile chodzi o polskość i duchową kulturę polską, jest czymś bardzo konwencjonalnym, czasami fikcją. Poczynając od Ostroroga, a kończąc na młodych pisarzach ludowych chwili obecnej, wszędzie mamy do czynienia z bardzo wyrazistym i zdecydowanym krytycyzmem różnie akcentowanym. Mickiewicz i Słowacki m. in. nie kwestionując teorii kościelnej mają bardzo ostre i mocne zastrzeżenia w stosunku do praktyki. I dla nich, jak dla wszystkich ludzi poważnych i rzetelnych, teoria, choćby najpiękniejsza, ale pozbawiona praktyki, jest bez wartości. Chrześcijaństwo to nie dogmat, ale życie. Zresztą pierwszy lepszy katechizm mówi, że wiara bez uczynków jest martwa.

Czy więc zajrzymy do dzieł historyka, czy do dzieł poety, uczonego, publicysty, na przestrzeni ostatnich pięciu wieków dziejów Polski, zawsze spotkamy się z mniej lub więcej ostrą krytyką systemu, którego kwintesencją jest powiedzenie, że Polak to katolik i to katolik prawowierny. Otóż tej prawowierności w kulturze duchowej ostatnich pięciu wieków dziejów Polski nie ma. Im większy pisarz, im większy jego autorytet, tym większy krytycyzm i tym mniejsza prawowierność. Może hr. Tarnowskiego oburzać ostra krytyka Adama Mickiewicza wymierzona przeciwko Rzymowi, mogą się niektórzy pisarze i działacze przerażać na samą myśl, że tyle jest ostrych inwektyw przeciwko Rzymowi w dziełach Słowackiego, fakt pozostanie faktem. Jeśli chodzi o szczytowe zjawiska dziejów Polski w ostatnim pięciowieczu, to ich cechą jest nie prawowierność i bierność, ale krytyka bardzo aktywna. I dlatego książce swojej dałem nagłówek „Pięć wieków herezji”. Musimy się zgodzić, że bez tej herezji Fryczów, Modrzewskich, Mickiewiczów, Wyspiańskich, Świętochowskich, Konopnickich, nie byłoby tej wspaniałej kultury polskiej, którą posiadamy, i może nie byłoby nas. Herezja wielkich duchów polskich ratowała nas przed biernym poddawaniem się losowi i przed radami tych, co dla ojczyzny niebieskiej kazali nam się wyrzekać ojczyzny ziemskiej.

Drogi do ojczyzny

Komu to jest nieznane i kto o tym nie wie, że właśnie wtedy, gdy Polska była w niewoli i gdy potężna przemoc zabierała się do wykonania wyroku śmierci na podbitym narodzie, do tej Polski i do tego skazanego narodu lgnęło tak wielu obcych? Nic im Polska dać nie mogła prócz udziału w swej niedoli, zgoła niczym nie mógł ich obdarzyć naród rozbrojony i spętany, a jednak iluż było tych, co akurat wtedy Polskę wybrali za ojczyznę i stali się jej najwierniejszymi synami! Któż nie wie o Polu, poecie polskim, który w rozmowie z cesarsko-apostolskim majestatem wbrew etykiecie i wbrew wszelkim możliwym konsekwencjom, zaprzeczył cesarskiemu pytaniu i powiedział nie to, czego spodziewał się potężny władca. Pohl von Pohlenberg i urzędnik państwowy – pomyślał cesarz, – ani chybi Niemiec. Więc nuż witać poddanego rodaka: – Pan wszak Niemiec? – Nie, wasza cesarska mości, jestem Polak.

Inni takie same odpowiedzi dawali w walkach, które były z góry przegrane, w więzieniach, z których nie było wyjścia i pod szubienicami albo lufami karabinów. Cóż to była za siła, która kazała gardzić i śmiercią i przywilejami, aby móc stanąć po stronie pokonanych? Czy było to może przeczucie, że tu, gdzie przemoc pisała zagładą, rodzi sią nowe życie, że tu jest postać prawdy najwyższa, nie lękająca się niczego i gotowa płacić nawet życiem za prawo do prawdy? Traugutt stojący pod szubienicą rosyjską to symbol tego olbrzymiego wielomianu ludzi, co wybrali Polskę za ojczyznę wtedy, gdy w Polsce i z Polską można było zdobyć tylko przywilej cierpienia i zyskać tylko jedno dostojeństwo: tragizmu. A jednak ilu ich było, szarych, nieznanych szeregowców obowiązku, idących do walki i „na śmierć pokolei, jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec”! Dużo było tych przybranych synów polskiej ojczyzny, co mieli odwagę umrzeć za nią, a jeszcze więcej było tych, co związali z nią życie swoje, prace i nadzieje, budując, tworząc, organizując, dla dalekiego jutra, które odsłaniała przed nimi wiara i miłość, a zasłaniała nieubłagana rzeczywistość.

Dość wymienić szereg nazwisk jak Chopin, Grottger, Matejko, Lelewel, Traugutt, Liebelt, Staff, Bandtkie, Linde, Kolberg, Bem, Hauke, Fiszer, Bruckner, Oppman, Berent… i już nie trzeba mówić, że naród polski przyciągnął do siebie i przygarnął wielkie i cenne mnóstwo elementów, obcych zrazu, ale w następstwie tak dalece swoich, wiernych i ofiarnych, że wiele z tych obcych nazwisk to nie symbol obcości, ale najpiękniejszy wzór poświęcenia, pracy i wierności. I te niepolskie nazwiska pozostały w dziejach i w rzeczywistości polskiej jakby na świadectwo, że to, co się działo wczoraj i onegdaj, dzieje się i dziś i dziać się będzie jutro, tak długo, dopóki człowiek szukać będzie drogi do ojczyzny i dopóki nie będzie umiał żyć poza nią i bez niej.

I dzisiaj, jak w odległej przeszłości mamy w Rzeczypospolitej milionowe rzesze obywateli narodowości niepolskiej, należących do tak zwanych mniejszości narodowych. Naogół cała ich postawa i wszystkie dążenia zmierzają ku zachowaniu własnej narodowości, ale nie brak śród nich jednostek i grup całych, które w poszukiwaniu ojczyzny bezwiednie, ale tym pewniej, zmierzają ku Polsce, znajdując w jej kulturze duchowej, w jej obyczajach i dziejach to wszystko, co gdziekolwiek i kiedykolwiek składało się dla człowieka na ojczyznę. To przyciąganie żywiołów obcych przez kulturę polską jest i dziś równie mocne i równie aktualne jak było przed wiekami i dziesięcioleciami. Nie przyciągał przywilej, dostojeństwo i bogactwo, ale ten obowiązek w postaci wszechludzkiego posłuszeństwa prawdzie i sprawiedliwości. W czasach niewoli, gdy proste ludzkie doświadczenie pisało narodowi polskiemu zagładę, ratowała naród wysoka kultura duchowa a przede wszystkim kultura moralna.

Możnaby nawet powiedzieć, że Polska w sposób osobliwy aktualizowała umierające ojczyzny. Wielcy władcy nie uznawali ojczyzn i kazali czcić państwo, słuchać państwa, służyć państwu i wrazie potrzeby umierać za nie. Nie mówili o ojczyźnie, która jest sprawą serca i duszy. Właśnie w chwili, gdy na bardzo szerokim froncie toczyła się walka z samąż ideą ojczyzny, tragedia polska odradza w sercach ludzkich to wszystko, co tworzy ojczyzną. Razem z wygnańcami i emigrantami polskimi poszło w świat odrodzone pojęcie ojczyzny i gorąca dla niej miłość, gotowa na każde poświęcenie.

Pojęcie ojczyzny ma swoje dzieje i swoje historyczne nieporozumienia. Już w pierwszej połowie minionego wieku rodziły się ostre reakcje przeciwko tradycjonalnemu pojęciu ojczyzny. Poeta francuski, Lamartine, śpiewał wtedy:

Nations, mot pompeux, pour dire barbarie.

L‘amour s‘arrête-t-il, où s‘arrêtent nos pas?

Déchirez ces drapeaux, une autre voix vous crie:

« L‘égoïsme et la haine ont seuls une patrie,

La fratemité n’en a pas ».

(Narody, słowo pychy, by rzec barbarzyństwo. Czyż miłość się zatrzyma, czy krok nasz przystanie? Podrzyjcie te sztandary, bo inny głos woła: Ojczyznę ma egoizm tylko i nienawiść, ale braterstwo jej nie ma.)
W tym samym czasie mniej więcej poeta niemiecki, Heine, wywodził, że patriotyzm niemiecki różni się od patriotyzmu francuskiego, bo podczas, gdy u Francuza miłość ojczyzny poszerza serce i otwiera je całemu światu, u Niemca przeciwnie: zamyka je i odwraca od reszty świata.

Ale walka z ojczyzną gdziekolwiek i w imię czegokolwiek toczona, była zawsze i jest nieporozumieniem. Wyrzekanie się ojczyzny czy to w płomiennych strofach wielkich poetów, czy w wezwaniach manifestów komunistycznych jest raczej wyrazem walki o ojczyznę nową, doskonalszą, piękniejszą, a przede wszystkim większą, mogącą pomieścić przedstawicieli wszystkich narodowości i wszystkie prace w tych samych granicach. Nawet w przytoczonym wierszu Lamartine’a, czyliż to braterstwo, które przeciwstawia on egoizmowi i nienawiści, nie jest ojczyzną? W roku 1847 czy 1848, Juliusz Słowacki napisał wiersz, włączony do „Przypowieści i epigramów” i bardzo często cytowany:

Szli, krzycząc: Polska! Polska! W tem jednego razu

Chcąc krzyczeć, zapomnieli na ustach wyrazu,

Pewni jednak, że Pan Bóg do synów się przyzna.

Szli dalej, krzycząc: Boże, ojczyzna, ojczyzna!

W tem Bóg z Mojżeszowego pokazał się krzaka,

Spojrzał na te krzyczące i zapytał: Jaka?

I w tym wierszu znalazła swój wyraz wieczna walka o ojczyznę, walka nie kończąca się nigdy. Na piętnaście lat przed powstaniem tego wiersza Juliusza Słowackiego, zrodziły się „Księgi Narodu Polskiego i Pielgrzymstwa Polskiego”, Adama Mickiewicza, a w nich znowu znalazło się wielkie słowo o ojczyźnie:

„Są z was niektórzy, którzy mówią: niech lepiej Polska leży w niewoli, niż gdyby zbudzić się miała według arystokracji; a drudzy: niech lepiej leży, niż gdyby zbudzić się miała według demokracji; a inni: niech lepiej leży, niż gdyby miała granice iakie, a inni: owakie… O ile powiększycie i polepszycie duszę waszą, o tyle polepszycie prawa wasze i powiększycie granice”. Wielkie słowo i wielka mądrość Mickiewicza przenosi widownię dziejów w serce i w duszę człowieka. Wielkie państwo, to wielkoduszność, potęga państwa, to potęgą duszy ludzkiej. Norwid powiedział, że „ojczyzna to wielki zbiorowy obowiązek”. Tragiczne powikłania powstają wtedy, gdy ojczyzna staje się dla niejednego przywilejem, stanowiskiem, czy choćby posadą.

Gdziekolwiek widzimy jakieś dążenie jednostek czy całych grup, gdzie toczą się walki pod hasłem wielkich ideałów, tam zawsze chodzi o najrealniejszą ojczyznę. W powiedzeniu, że tam jest ojczyzna, gdzie jest dobrze, nie ma żadnej uszczypliwej przygany pod adresem człowieka spragnionego szczęścia i spokoju, ale jest proste stwierdzenie, że w ojczyźnie jest dobrze, że w niej jest szczęście i spokój jak w każdym domu rodzinnym. W tej sentencji nie ma uszczypliwości, ale jest w niej najkrótsza i najprostsza charakterystyka prawdy.

Z woli i wiary

Jeszcze dzisiaj spotyka się u nas dużo ludzi, którzy w dzieciństwie uczyli się pacierza w języku niepolskim i z ust rodziców dowiadywali się o ojczyźnie swoich przodków. W sercach takich ludzi razem z miłością rodziców i dziadów żyło pragnienie poznania ich ojczyzny, czyli ojczyzny własnej. Zdarzało się, że tacy właśnie ludzie jako potomkowie wygnańców dalekiego obcego kraju docierali do swego domniemanego kraju ojczystego, aby tam dopiero zrozumieć, że ich ojczyzną jest kraj, w którym się urodzili i wychowali.

Zjawisko to jest częste i nie ma w nim niczego osobliwego. Nie można żyć w jakimś środowisku, aby nie spotkać w nim przyjaciół i braci. W ciągu dwóch – trzech pokoleń wytwarza sobie rodzina w każdym środowisku atmosferę serca, w której żyje tak nieświadomie, jak nieświadomie się oddycha. Gdy wreszcie człowiek znajdzie się w ojczyźnie swoich dziadów czy pradziadów, w mieście gdzie ongi przodkowie jego żyli i pracowali, nie znajduje tam, oczywiście już takich bliskich sobie ludzi, jakich poznał i pokochał w ojczyźnie przybranej. Zdarzało się, że w pewnej miejscowości podwarszawskiej starzy urzędnicy fabryczni, Niemcy, którzy do końca życia nie zdołali nauczyć się porządnie trudnego dla nich języka polskiego, po otrzymaniu emerytury wyjeżdżali do kraju ojczystego, ale rychło wracali do Polski, aby w niej dożyć dni swoich. Przez cale życie marzyli o powrocie do miasteczka rodzinnego, ale gdy wreszcie wracali do niego, nie znajdowali w nim tylu bliskich sobie ludzi, ile ich pozostawili w kraju „obcym”. Do tego „obcego” kraju wracali tedy jak do ojczyzny z wyboru.

Gdy zważymy, że zaborcy Polski wydawali setki milionów na wynaradawianie Polaków i na odrywanie ich od narodowego pnia ojczystego, będziemy musieli podziwiać tę nieuchwytną siłę przyciągającą kultury polskiej, która z obozu narodu panującego przeciągnęła tyle wartościowych jednostek do obozu narodu podbitego. Dość wspomnieć liczne niemieckie nazwiska działaczy poznańskich, którzy w walce z hakatą oddawali narodowi naszemu nieocenione usługi, aby zdać sobie sprawę z wartości tej siły atrakcyjnej. Tak zwani bambrowie, czyli chłopi niemieccy z okolic Bambergu, sprowadzeni w Poznańskie dla celów germanizacyjnych, sami ulegli swemu szerszemu środowisku polskiemu i stali się Polakami. Ci, co zbyt skwapliwie przeceniają wartości kultury technicznej i gospodarczej, na tym jednym przykładzie przekonać się mogą, że nawet pierwotna kultura duchowa posiada swój specyficzny aromat i swoje wartości, w których niby w ziarnie nasienia tkwią najróżniejsze możliwości rozwojowe.

Ale obok tych sił przyciągających istnieją także siły hamujące, a czasem nawet odpychające. Znamy skutki różnych postaci ksenofobii i megalomanii narodowej. Ksenofobia jest zazwyczaj wyrazem nieufności jednego narodu dla drugiego. W czasach, gdy wszyscy bywali sobie wrogami, gdy toczyły się wojny wszystkich ze wszystkimi, ludzie nauczyli się ostrożności i nieufności. Jak dla dziecka ojciec jest najpotężniejszym człowiekiem, a matka najpiękniejszą kobietą, tak dla umysłu pierwotnego własny naród jest najpierwszym narodem świata. W nazwach Niemca, Moskala i w licznych synonimach tych nazw mieści się dużo wyniosłej przygany z jednej strony i dużo zarozumiałości z drugiej strony. W odmienności życia, w inności pracy i zabiegów umysł pierwotny dostrzega rysy śmieszne, godne lekceważenia czy pogardy. Gdzie zaś całe życie mieści się niemal bez reszty w ramach wyobrażeń religijnych, gdzie narodowość i religia stają się wyobrażeniami zamiennymi, tam ksenofobia i megalomania narodowa przybiera postać nieufności czy nawet nienawiści wyznaniowej.

Obok mniejszości narodowych w Polsce były zawsze mniejszości wyznaniowe, obok przeważającej większości katolickiej, istniały grupy ludności prawosławnej i ewangelickiej, że wymienimy tu tylko te dwa wyznania chrześcijańskie. W ramach mniejszości ewangelickiej mamy grupę rdzennie polską w północno-zachodnich i w południowo-zachodnich okolicach Polski, i mamy rozsiane po całej Polsce pomniejsze grupki pochodzenia niepolskiego, ale już mniej lub więcej spolszczone. Proces asymilacyjny jest zjawiskiem naturalnym. Dość zajrzeć do książki Brücknera[1] „Dzieje języka polskiego” aby się przekonać jak potężnie oddziaływał język polski na mniejszość prawosławną na Wschodzie Rzeczypospolitej.

Ale to oddziaływanie było poza wszelkim planowaniem a nawet poza świadomością jednej i drugiej strony. Świadomość odrębności narodowej była wtedy na Wschodzie Europy i na wschodnich kresach Rzeczypospolitej bardzo nikła i jeśli ludzie dostrzegali między sobą jakie różnice, to nie językowe czy obyczajowe, ale wyznaniowe. Jeszcze dzisiaj dla prostego umysłu istnieje „polska wiara” obok „wiary niemieckiej” czy „ruskiej”. Gdy zabrano się do katoliczenia kresów wschodnich Rzeczypospolitej, zbudzono tam poczucie odrębności narodowej, które od owych czasów nie przestawało się pogłębiać. Gdy zaś rewolucja francuska i jej zjawiska następcze spotęgowały poczucie narodowości także w Polsce, do umysłów pierwotnych ta świadomość narodowa docierała w postaci objaśnienia, że Polak to właśnie katolik. Gdy z tej postaci uświadomienia narodowego zaczęła korzystać polityka partyjna, twierdzenie stawało się coraz dokładniejsze i bardziej wyraziste, a zarazem coraz wyłączniejsze. Polak to tylko katolik. Tyle Polski, ile w niej katolickości. Polska będzie albo katolicką, albo jej nie będzie. Te sugestie są jeszcze wciąż aktualne i… aktywne.

W drugiej połowie zeszłego wieku grupa uczonego ekonomisty francuskiego Lavelaye’a i publicysty Guyota, działała we Francji w kierunku odwrotnym. Były to czasy gorliwego stwierdzania gospodarczej i kulturalnej niższości narodów katolickich. Taka była wtedy doktryna i takie przekonanie. Nawet nasz Stanisław Szczepanowski wywodził obszernie, że narody katolickie pozwoliły się ubiec i zdystansować narodom protestanckim. Takie same przekonania wypowiada Wojciech Dzieduszycki w swej znanej książce „Dokąd nam iść wypada?”. Lavelaye we Francji nietylko, że nie utożsamiał katolicyzmu z narodowością francuską, ale przeciwnie głosił prezkonanie, że „Francja ma wszystko do stracenia, jeżeli pozostanie katolicką i wszystko do zyskania, jeżeli stanie się protestancką”. Wojciech Dzieduszycki mówiąc o francuskiej mniejszości hugenockiej, wywodził, że jej duże znaczenie jest nie w liczbie, ale w kulturze i zamożności.

W Polsce formuła utożsamiająca polskość z katolicyzmem znalazła pewne pogłębienie w fakcie, że zaborcami byli z jednej strony prawosławni Moskale, z drugiej protestanccy Niemcy. W katolickiej Austrii Polacy nigdy nie czuli się tak dalece w niewoli jak w zaborze rosyjskim i w zaborze pruskim. W zaborze rosyjskm to eliminacyjne i bojowe hasło pochwyciła polityka partyjna i doprowadziła w końcu do tego, że podczas wojny światowej, gdy birurokracja rosyjska w sposób prostacki jęła utożsamiać wyznanie ewaneglickie z narodowością niemiecką i trapiona manią prześladowczą szpiegostwa jęła wysiedlać z Królestwa Polskiego wszystkich ewangelików, liczni działacze katoliccy wyrażali radość, że oto nareszcie ziemia polska raz na zawsze zostanie oczyszczona od protestantów i Żydów. Zdarzało się wtedy, że rdzenna Niemka, obywatelka niemiecka albo austriacka, otrzymywała zaświadczenie komitetu obywatelskiego, że jest Polką i Słowianką, zasługującą na całkowite zaufanie władz cywilnych i wojskowych, podczas gdy rodziny ewangelickie o nazwiskach i tradycjach czysto polskich skazywane były na wyjazd w głąb Rosji. Czasem nawet generał rosyjski, Hurko, na odcinku swego korpusu zwracał uwagę zbyt gorliwym komitetom obywatelskim, że dana rodzina ewangelicka jest polska i spokrewniona z rodziną np. Kozietulskich.

Poza takimi doraźnymi wypadkami realizowania hasła, że Polak to tylko katolik, tkwiła w nim duża siła sugestywna. Młode pokolenia dawnych imigrantów, mówiące już tylko po polsku i różniące się od swego polskiego otoczenia jedynie wyznaniem ewangelickim, słysząc, że Polak to katolik, zaczynały uważniej przyglądać się i polskości i obu wyzanniom: katolickiemu i ewangelickiemu, nie mogąc pojąć dlaczego Polak nie mógłby być równie dobrze ewangelikiem jak katolikiem, skoro w pewnych okolicach istnieją Polacy nawet religii mahometanskiej. Ale sugestia działała i działa dotychczas. Uczuć miłości i braterstwa nikt nikomu narzucać nie będzie, to trudno. I nikt też nie będzie prosił braci z wyboru, aby mu pozwolili pozostać przy wierze twych ojców. Gdy zaś młody ewangelik przeczytał dajmy na to w książkach Brodowskiego „O duszę Polski” i „Moja biografia”, że polskość bez jakiejkolwiek reszty mieści się w katolicyzmie i że „można sobie wyobrazić Polaka sprzedawczyka, renegata, wyzbywającego się wyznania i narodowości dla pełnej misy, – ale pomyśleć Polaka wyznania mojżeszowego, prawosławnego, nawet luteranina, nie można”, to rozumiał takie słowa jako rozmyślną zniewagą, jako stawianie go niżej od sprzedawczyka i renegata, gdyby spróbował uważać siebie za Polaka nie stawszy sią uprzednio katolikiem.

W książce Brodowskiego czyta zdumiony ewangelik, że dość pójść na mszę do pierwszego lepszego kościołka wiejskiego – po uprzednim, oczywiście, przyjęciu katolicyzmu – aby natychmiast odczuć i zrozumieć co to jest polskość. I myśli wtedy, że przy takiej logice Rej, ojciec piśmiennictwa polskiego, to nie Polak, skoro był bardzo aktywnym kalwinem, że ewangelik Dąbrowski, który żyje w naszym hymnie narodowym i przeszedł do legendy jako twórca Legionów, to także nie żaden Polak, skoro po polskość nie poszedł do kościoła katolickiego a po świadomość narodową i wielki swój obowiązek na mszę do kościołka wiejskiego. Z toku takiego rozumowania wynika, że nie był Polakiem ani Traugutt, który za wolność Polski oddał życie na szubienicy rosyjskiej, ani Szymon Konarski, rozstrzelany przez Rosjan, ani Trentowski, filozof polski, ani żaden inny Polak ewangelik.

Oczywiście, to twierdzenie Brodowskiego staje się raptem czymś osobliwym, gdy w artykule Artura Górskiego, który przed paru laty ukazał się w „Kurierze Poznańskim” p. t. „Dwa sumienia”, czytamy, że lud nasz zbyt jest przeniknięty świadomością przynależności wyznaniowej, ale o swej przynależności narodowej nic nie wie. I Górski zwraca się z prośbą do Kościoła, aby katolicki lud polski uczył patriotyzmu. Znaczy to, że katolicyzm sam przez się nie jest jeszcze polskością, a nawet, że przerost świadomości katolickiej może prowadzić do zobojętnienia wobec narodowości. Mówi Górski, że ludzie wiedzą doskonale, że są katolikami, ale o tym, że są Polakami nie wiedzą. Oczywiście, że tam, gdzie nie ma świadomości, nie może też być poczucia obowiązku. Lud, który nie wie o swej polskości, nie może poczuwać się do żadnego wobec niej obowiązku, do żadnej dobrowolnej ofiarności.

Rozumowanie słuszne, ale w nim zawarte jest proste stwierdzenie, że katolicyzm nie mieści w sobie polskości, jak chce Brodowski. Co więcej katolicyzm, jako religia uniwersalistyczna, nigdy nie troszczył się o pomyślność poszczególnych narodów, uważając je za znikome sprawy doczesne, nie warte specjalnej uwagi w obliczu spraw wiekuistych. Stanisław Szczepanowski, autor „Idei polskiej wobec prądów kosmopolitycznych”, zwraca w tej pracy uwagę na fakt, że jeszcze w czasach naszych nie brakło takich księży, jak np. ks. Dr. Golian, solidaryzujący się z św. Grzegorzem Nazjanzeńskim, który „piorunującą wymową przedstawiał marność ojczyzny doczesnej, a piękność jedynie prawdziwej ojczyzny niebieskiej”. Toteż gdy chodzi o stosunek polskości do katolicyzmu i katolicyzmu do polskości, istnieją zdania biegunowo różne; podczas gdy dla Brodowskiego polskość jest bez reszty w katolicyzmie, Seweryn Goszczyński, autor obszernej rozprawy „Moralna podstawa sprawy polskiej. Katolicyzm czyli papizm” – dochodzi do wniosku, że „niepodobna być zarazem dobrym katolikiem i dobrym Polakiem – a przynajmniej, że między dążeniami katolika i Polaka jest pewien rozbrat, który nadto interesowi pierwszego daje przewagę nad interesami drugiego”. Nie jest to zdanie odosobnione bo już Russo uważał, że każdy katolik konsekwetny ma drugą ojczyznę w Rzymie, i to ojczyznę ważniejszą, której zawsze da pierwszeństwo, gdy jego ojczyzna znajdzie się z rzymską ojczyzną w zatargu. Potwierdza to znane zdanie Skargi o ojczyźnie niebieskiej, wobec, której ziemska znaczy bardzo mało.

Z tej sytuacji zdawał sobie sprawę anglikanizm, gdy w wieku szesnastym nie zmieniając prawie nic w doktrynie katolickiej, uznał za konieczne, aby władza Kościoła nie znajdowała się poza krajem ojczystym i aby nie była wyłącznie w rękach ludzi obcej narodowości. Tak samo rozumuje radykalny Seweryn Goszczyński, gdy wywodzi: „Napróżno obrońcy papieża chcą nam wmówić, że tu chodzi jedynie o panowanie duchowe, o kierunek dusz; czyż potrzeba więcej do panowania nad ciałem? Moc nad ciałem nie zawsze daje przewagę nad duszą, ale opanowanie duszy i sumienia poddaje całe życie człowieka, całą jego istotę, bez prawa odwołania się do innej jakiejbądź władzy, bez prawa pociągnięcia jej do odpowiedzialności za nadużycia, bez prawa wyłamania się z pod niej, choćby dla zadośćuczynienia najświętszym przekonaniom, choćby nawet na drugim świecie, bo i drugi świat jest pod kluczem kościoła”.

Zasiąg hasła i jego skutki

Rzeczy mówione, poznane, przedyskutowane, nigdy nie bywają takie groźne, jak rzeczy przekazane milczeniu. Gdzie istnieje możność zadawania pytań i otrzymywania odpowiedzi, tam też istnieje możność porozumienia, wyjaśnienia niejasności, rozproszenia mroków. Niestety, całe odłamy społeczeństw istnieją poza zasięgiem dyskusji publicznej, poza dobroczynnymi wpływami publicystyki i niewymiernie wielkim błogosławieństwem krytyki. Obok nas i razem z nami żyją tysiące ludzi skazanych na wpływy jednostronnych sugestji. Należą do nich te grupki mniejszości narodowościowych, które siłą najnaturalniejszych wpływów swego polskiego środowiska coraz ściślej łączą się tym środowiskiem. Któż policzy dokładnie wszystkie niepolskie nazwiska dziejów polskich, któż zważy wiernie i ściśle olbrzymie zasługi tych, co za jedną kroplą swej niepolskiej krwi, dawali Polsce całą duszę i cale serce, a często ofiarą z życia świadczyli o swej niezachwianej wierności dla ojczyzny przybranej?

Śród tych obcych nazwisk znajdziemy wiele niemieckich, duńskich, szwedzkich, francuskich, a nawet rosyjskich. Są to nazwiska nieraz tak bliskie uchu polskiemu, że ich obce brzmienie nikogo nie razi. Liczni przedstawiciele tych obcych nazwisk wnieśli do kultury polskiej tak bogaty wkład, że dzieje Polski nigdy o nim zapomnieć nie mogą. Ale są to naogół ludzie o charakterach tak całkowitych, tak pięknych i mocnych, że wchodząc w granice duchowe przybranej ojczyzny, wnoszą do niej wszystko, co mają najcenniejszego, a więc także wiarę swoją, odziedziczoną po ojcach, dziadach i pradziadach. Tacy, gdy uświadamiają sobie prosty fakt, iż z Polską zjednoczyły ich nietylko mogiły ich przodków, ale także wydarzenia losowe całego społeczeństwa, nie dadzą się odstraszyć od Polski żadną siłą i odgrodzić od niej żadną zaporą.

Inaczej ma się rzecz z prostaczkami, dajmy na to wyznania ewaneglickiego, którzy słysząc ciągle to jedno, że Polak to katolik, przyjmują to do wiadomości, jako wyrok skazujący ich albo na wyrzeczenie się swej wiary, albo na pozostawanie na zawsze poza duchową wspólnotą Polski. To eliminujące hasło zaczyna działać już w szkole, gdzie uczniowie wyznania ewangelickiego bywają często traktowani przez rówieśników swoich wyznania katolickiego z wyniosłą pogardą, jako ludzie gorsi, czasem jako ludzie wybitnie źli. Często-gęsto do rozpraw takich młodocianych dysputantów wkradają się stereotypowe i od stuleci powtarzane twierdzenia, że protestanci są gorsi od Żydów, bo Żydzi nie poznali prawdy religijnej i błądzą przez nieświadomość, ale protestanci zdradzili prawdę poznaną, wyrzekli się jej rozmyślnie. Ponieważ aż nazbyt często utożsamia się wyznanie religijne z narodowością, więc ewangelik bywa wyzywany od Niemców i Szwabów. I ostatecznie boli nie przezwisko, ale ta intencja obrażenia, dotknięcia, znieważenia. Ten jakiś gest, który człowieka przychodzącego z miłością, przyjaźnią i z wiernym braterstwem wyrzuca za drzwi jak się wyrzuca napastliwego intruza. Takie odepchnięcie, jeśli nie zostanie naprawione, boli przez całe życie. I jeśli taki odtrącony nienależy do natur wyjątkowo wielkodusznych, to zdarza się, że pozwala wtargnąć goryczy do serca, które chciało kochać i służyć. Niech nikt nie uważa, że na świecie istnieje naród tak wielki, iż mógłby gardzić kilkudziesięciu tysiącami ludzi niosących mu te możliwości biologiczne i kulturalne, jakie tkwią w każdej ludzkiej jednostce. Nawet największy liczebnie naród europejski, jak Niemcy, nie gardził tym przyrostem, jaki dawała mu planowa i kosztowna germanizacja kresów wschodnich, a socjologowie i filozofowie niemieccy widzą źródło tężyzny wschodnio-niemieckiej w obfitej domieszce krwi słowiańskiej wchłoniętej przez krew niemiecką.

Hasło, że Polak to katolik ma w pewnych warunkach i okolicznościach jeszcze jeden nieoczekiwany wpływ. Gdy mianowicie człowiek zdyskwalifikowany przez to hasło, wyłączony z możliwości należenia do społeczeństwa, które wybrał i pokochał, zetknie się z bogatą rzeczywistością kultury polskiej, spostrzega, że hasło to mija się z elementarną rzeczywistością i z prawdą. Ani jeden wielki Polak na przestrzeni dziejów polskich nie odważył się twierdzić, że polskość zamyka się całkowicie w katolicyzmie i że poza nim nie ma polskości. Jakież zdumienie ogarnia naiwne, młode serce ewangelika, gdy nagle i niespodziewanie zetknie się ono z takim banalnym faktem, że Bronisław Trentowski, filozof polski, to ewangelik i co więcej, że z tym właśnie ewangelikiem przyjaźnił się najbardziej katolicki poeta wielkiej trójcy, Zygmunt Krasiński. Zdziwiony młodzieniec pyta: — Jakto? I nie gardził nim? Nie kazał mu przejść na katolicyzm, i z szacunkiem traktował jego służbę dla Polski?

Fakt ten zostaje zapisany nietylko w specjalnym zeszycie, ale przede wszystkim w sercu. Raz rozbudzona czujność zaczyna uważać przy czytaniu historyków polskich, publicystów, poetów, powieściopisarzy… Co powiedzą? Czy i oni będą może twierdzili, że Polak to wyłącznie katolik, że poza katolicyzmem nie ma polskości? I odtąd zaczyna się radosne odkrywanie Polski nieznanej, ale Polski nieskończenie większej i rzeczywistszej od ojczyzny tych, co jej granice mierzą zasięgiem katechizmu rzymskokatolickiego. Więc zaczyna się z jednej strony pilna i uważna nauka polskości, z drugiej poznawanie katolicyzmu i ewangelicyzmu. Czym jest naprawdę katolicyzm niezależnie od mniemania tych, którzy robią z niego graniczne rogatki polskości? Czym jest polskość poza każdym możliwym wyznaniem religijnym, poza wszelkim stanem społecznym, stanem oświecenia, bogactwem i ubóstwem?

I wtedy z ust katolickiego polskiego filozofa Wincentego Lutosławskiego słyszy się odpowiedź taką samą, jaką przygodnie daje poszukującemu czeski filozof i wielki wychowawca swego narodu, T. G. Masaryk, a mianowicie, że narodowość to sprawa nie krwi i ciała jedynie, ale sprawa moralnego przekonania, tak wielka, iż za nią gotowi jesteśmy oddać życie. Nie chodzi o brzmienie nazwiska i pochodzenie, ani też o religią odziedziczoną po ojcach, ale o coś daleko ważniejszego, o to czym staliśmy się dzięki własnym wysiłkom i własnej woli. Dopiero w związku z takim sformułowaniem narodowości staje się jasnym słowo Goethego: „Coś po swych ojcach odziedziczył, zdobądź to, iżbyś to posiadał”. To znaczy, że nawet najbardziej rdzenny Polak może trafić do polskości tylko wówczas, gdy do niej szuka drogi i gdy do dziedzictwa plemiennego odnosi się jak do każdego cennego dziedzictwa wogóle, wymagającego żmudnego i kosztownego nieraz postępowania spadkowego.

Takie postępowanie spadkowe uczy przede wszystkim skromności i pokory. Mechaniczna przynależność do pewnego ugrupowania wyznaniowego czy narodowego nie jest żadną zasługą, a już nigdy przywilejem, który upoważniałby do życia z kapitału duchowego stworzonego przez innych: dziedzictwo zobowiązuje moralnie do powiększania i pomnażania tego, co się odziedziczyło. I oto w jednostce, która z uczuciem głębokiej powagi zabrała się do przyswajania sobie puścizny wieków poprzednich, jako pierwsze wyróżniające zjawisko ukazuje się krytycyzm. Przestaje wystarczać pewien aprioryzm, znika elementarna pewność siebie i powstają zagadnienia, jakich istnienia pierwotna naiwność wcale nie dopuszcza. Gdy po latach żmudnych poszukiwań czytelnik krytyczny spotyka wreszcie w pismach Gcorge’a Tyrrella, modernistycznego angielskiego księdza, twierdzenie, iż nigdy nie będziemy dokładnie wiedzieli, co to jest katolicyzm, gdyż jest on zbyt wielopostaciowy, aby zmieścić się w zwięzłej formułce, to nie dziwi się, ale przyjmuje to spostrzeżenie jako zdobycz bardzo cenną cudzej wiedzy, ciężko i długo zdobywanej.

Dla kogoś, kto z lekkim sercem twierdzi, że Polak to katolik, niedostępne są zagadnienia i polskości i katolicyzmu. Prostaczkowaty umysł nie dostrzega trudności, jakie rodzą się przez zbyt skwapliwe równanie, że polskość to katolicyzm, i gdyby z kolei został zapytany co to jest katolicyzm, to może z równą anielską prostotą odpowiedziałby, że katolicyzm to polskość. Miguel Unamuno, pisarz i myśliciel hiszpański, scharakteryzował raz na zawsze typ takiego prościutkiego umysłu: „W co wierzysz? – W to, czego naucza kościół, matka nasza. – A czego naucza kościół, matka nasza? – Tego, w co wierzę ja”. Polak to katolik. Dobrze, ale odwrócić tego twierdzenia i powiedzieć, że każdy katolik to Polak, nie można. Mamy katolików Niemców, Anglików, Francuzów, Meksykańczyków, Belgów, Hiszpanów i t. d. Kto zna pracę katolików angielskich i kulturę katolików belgijskich, kto uczył się od katolików niemieckich i przebywał w środowisku katolików włoskich, osobliwie ludowych, ten wie, jak wielkie, jak niewymiernie wielkie istnieją różnice mięzdy tymi różnymi katolicyzmami. Można powiedzieć że nie katolicyzm charakteryzuje różne narody, ale różne narody charakteryzują katolicyzm. Ten sam znak krzyża i ta sama msza, w Hiszpanii i w skromnej mniejszości katolickiej w Anglii, ale jakaż przepastna różnica w kulturze duchowej, w postawie wobec życia, w poczuciu obowiązków wobec ludzkości!

Chodzi tu nietylko o stopień zainteresowania się przedmiotem religii, ale także o stopień zdolności odczuwania powagi danej sprawy. U nas mówi się bardzo dużo o katolicyzmie i jego znaczeniu, ale mało jest w Polsce ludzi, którzy interesowaliby się katolicyzmem przynajmniej w takiej mierze, w jakiej interesują ich sprawy najróżniejsze, powszechne i powszednie. Jakie obszerne i nieokreślone jest na przykład pojęcie samej-że osoby pisarza katolickiego w Europie wogóle, a u nas w szczególności! Przeciętny ewangelik, który pracowicie szukał drogi do polskości i nie mógł, nie chciał ominąć katolicyzmu, spostrzega nie bez zdumienia, iż Brzozowski miał słuszność, gdy w „Legendzie młodej Polski” twierdził, iż katolicy nie znają katolicyzmu jako tworu dziejowego, jako organizacji, a przede wszystkim jako doktryny.

I to nie jacyś przeciętni katolicy, od których nie można oczekiwać zbyt wielkich wiadomości wogóle, ale nawet pisarze oznaczani zawsze jako katoliccy. W książce bardzo utalentowanej pisarki katolickiej, Kossak-Szczuckiej, p. t. „Dzień dzisiejszy”, jest rozmowa jakiejś pani Manieczki z jakimś panem Porębą na temat nierozerwalności małżeństwa. Pani Manieczka wywodzi m. in.: „Nie chcę z panem dyskutować z punktu widzenia wiary, tylko poprostu z punktu widzenia ekonomiczno-społecznego… Rozwód to bołszewizm… — Wzruszył ramionami prawie niegrzecznie. — Ja w takim razie jestem zupełnym bolszewikiem, bo uważam rozwód za konieczność, za prawo człowieka, i nigdy nie będę innego zdania… — Dlatego, że się pan nad tym nie zastanowił: to jest bolszewizm, bo stawia swobodę, widzimisię jednostki wpoprzek całego układu społecznego, przeciw dobru społeczeństwa… Przecież i kościół zrobił z małżeństwa sakrament dla względów socjalnych”. Pierwszy lepszy katechizm katolicki mówi, że sakrament jest znakiem widzialnym od Jezusa Chrystusa ustanowionym. Nie kościół go zrobił i nie dla względów socjalnych.

Do takich przygodnych błędów można nie przywiązywać żadnej wagi, a w każdym razie nie przeceniać ich, gdy chodzi o postawę moralną człowieka i jego wartość duchową. Mogą być na świecie wielcy erudyci o wartości moralnej bardzo miernej i bywają prostaczkowie o wielkiej wartości moralnej. Powstaje wszakże pytanie, czy ludzie, którzy mylą się w rzeczach tak prostych, dostępnych i łatwo sprawdzalnych, nie mylą się także, gdy chodzi o równanie, że Polak to katolik i że poza katolickością nie ma polskości? Łatwiej przecie zajrzeć do katechizmu rzymsko-katolickiego, aby sobie przypomnieć, co to jest sakrament, niż przewertować tysiące tomów, aby móc uzasadnić twierdzenie, że Polak to katolik.

W tej samej książce Kossak-Szczuckiej są refleksje człowieka, który nosi się z myślą o rozwodzie i z zamiarem formalnej zmiany religii. „Nad szerokiem łóżkiem-tapczanem wisiał stary ryngraf pradziada, konfederata barskiego. Nawpół zatarte widniało na nim lico Bogarodzicy. Z goryczą pomyślał, że ten ryngraf nie będzie miał prawa tu wisieć. Zatrzymać go byłoby blużnierstwem. Wszakże zaprze się, odprzysięgnie, wyrzeknie tej najcudniejszej postaci Matki Miłosierdzia, Opiekunki ludzi Co jest w wierze katolickiej najtkliwszą ostoją, co podtrzymywało tylu ludzi przez tyle wieków, — litościwa słodycz kobiecego Bóstwa, Matki, — on to odrzuci i zdepcze…”. Ani odrzucać, a tym mniej deptać Matki Chrystusowej żaden chrześcijanin nie musi i nie potrzebuje. To już jest poetycka egzaltacja. Ale czy w ramach nauki katolickiej jest miejsce dla kobiecego Bóstwa, to już inna sprawa. Nie ma takiego teologa katolickego, który odważyłby się twierdzić, że Matka Chrystusa jest kobiecym Bóstwem.

Profesor Heiler, niegdysiejszy jezuita, a dzisiaj jeden z najwybitniejszych teologów ewangelickich, usiłuje pogodzić mistycyzm pobożności katolickiej z ewangelicką surową metodą badania i ścisłością wnioskowania. W człowieku żyje nietylko wola mocy w znanym sformułowaniu Nietzschego, ale także wola wiary, a mianowicie wiary odważnej, heroicznej, która nie obawia się konfrontacji z wiedzą najściślejszą. Natomiast u pisarzy katolickich spotykamy aż nazbyt często dużo niejasności, nieścisłości, albo raczej nieświadomości. Mądry i szlachetny pisarz katolicki, jak Stanisław Szczepanowski, nie waha się ani chwili, gdy wypisuje takie słowa: „Kościół powszechny, gdyby do dogmatu piękna, bohaterstwa i patriotyzmu mógł dołączyć jeszcze dogmat o wolności ducha, o świętości prawdy i wiedzy, o naczelnym obowiązku nieustraszonego poszukiwania jej, naprzekór wszelkim tyraniom i wszelkim przemocom, toby zaprawdę stał się niezwyciężonym i wszystkie piekła daremnie by się przeciwko niemu wysilały. Jeszcze ten jeden szczebel do zdobycia, a zwycięstwo ostateczne będzie niechybnym i niewątpliwym”. Co myśleć o takich słowach? Szczepanowski mówi o dogmacie piękna, bohaterstwa i patriotyzmu, w sposób tak nowy, iż odrazu widać, że nie wie on, co to jest dogmat katolicki. Zdaje się też nie domyślać wcale, iż nie ma żadnego dogmatu piękna i bohaterstwa, a już wcale dogmatu patriotyzmu. Mówi Szczepanowski dalej, że byłoby dobrze, gdyby Kościół powszechny mógł do tych – nieistniejących – dogmatów piękna, bohaterstwa i patriotyzmu, dodać jeszcze dogmat o wolności ducha, o świętości prawdy i wiedzy o naczelnym obowiązku poszukiwania jej… Z tej stylizacji wynikałoby, że nie ma w Kościele katolickim wolności ducha, że nie uznaje on świętości prawdy i wiedzy, czego Szczepanowski stanowczo nie byłby napisał, gdyby się był nieco zastanowił nad treścią takich twierdzeń. Jakże można oczekiwać, że Kościół, głosiciel prawdy i sprawiedliwości, dopiero w jakiejś nieokreślonej przyszłości ogłosi dogmat o świętości prawdy i wiedzy, a także dogmat o wolności ducha? Wszak każdy, najmniejszy nawet katechizm katolicki, naucza o wolności duszy ludzkiej i na tej wolności buduje system odpowiedzialności człowieka wobec Boga. Można się spierać o postaci prawdy, ale nie można kwestionować dobrej wiary ludzi Kościoła, iż głoszą prawdą, która jest dla nich świętą i nietykalną prawdą obiektywną. To też takie słowa – jakże często spotykane u pisarzy katolickich! – budzą zaniepokojenie, że ci ludzie, którzy tak żarliwie występują przygodnie w obronie nauki swego Kościoła, nie znają tej nauki i nawet nie przeczuwają tej swojej nieznajomości.

Trzeba, oczywiście, lojalnie powiedzieć, że zjawisko to jest dość powszechne i że zarzutu takiego nie można ograniczać wyłącznie do pisarzy polskich. Taki np. pisarz francuski, Claudel, który jako poseł i ambasador francuski wędrował bardzo dużo po szerokim świecie i który zdradza nieraz bardzo szerokie oczytanie w różnych dziedzinach wiedzy i sztuki, korespondując z krytykiem francuskim Riwierem, pisze mu pewnego razu m. in.: „Niech pan spróbuje modlić się przed tym pięknym posągiem Dziewicy (Matki Boskiej w kościele paryskim Notre Dame), przed którym klękałem tak często. Zaniesie mu pan pozdrowienie ode mnie”. Zanieść pozdrowienie posągowi? Kto to zrozumie? Można to w jakiś nieokreślony sposób odczuwać, ale zrozumieć trudno. Gdy żona Rioiera oczekiwała dziecka, Claudel dal mu adres pewnego starego klasztoru bretońskiego, aby można było sprowadzić stamtąd poświęcaną wstążkę, bo wszystkie kobiety ciężarne w rodzinie Claudela opasują się takimi wstążkami i żadna z nich nie miała złego wypadku. I to jest niebardzo zrozumiale dla człowieka, który nie potrafi zamknąć wszechmocy Bożej w jakimś przedmiocie. Ale psychologicznie rzecz staje się zrozumialszą, gdy w dziele wielkiego działacza katolickiego, de Maistre‘a, « Les soireés de St. Petesrbourg », czytamy: „Zabobon jest szańcem religii, którego niszczyć nie należy, albowiem nie jest dobrze, iżby można było podejść pod same mury, zmierzyć ich wysokość i przystawić drabiny”.

W pismach poety katolickiego i księdza zarazem, Jakuba Demla, czytamy niezliczone pochwały Otokara Brzeziny jako poety katolickiego. Wielki ten poeta, obcując ze swym przyjacielem, Demlem, nie raz wyrażał zadowolenie, iż bywa uznawany za poetę wybitnie katolickiego i bardzo często mówił, że w katolicyzmie jest wszystko i że w nim mieszczą się wszystkie światopoglądy. Byłoby można mniemać, że taki poeta katolicki nie tylko sławi katolicyzm, ale żyje nim, a gdy przyjdzie chwila próby, dochowa mu niezachwianej wiary. Lecz oto podczas swej śmiertelnej choroby, gdy Deml przyszedł do niego i jako ksiądz chciał mu posłużyć Komunią świętą, Brzezina grzecznie podziękował. Gdy stan chorego pogarszał się z dnia na dzień i gdy ksiądz Deml nastawal, umierający poeta rzucił swemu duchownemu przyjacielowi: „A cóż, jeśli tam nic nie ma?” – Na to ksiądz Deml: – „Pismo święte i tradycja przekonywują nas, że tam coś jest”. Umierający Brzezina: „Ale nauka powie ci, że to wszystko było napisane w czasach, gdy ludzie nie umieli myśleć krytycznie i że ani jedno zdanie nie jest niezachwianie autentyczne”. I znowu ksiądz: „Mamy świętych, którzy miewali wizje i którzy zapewniają nas, że to wszystko jest prawdą”. – Brzezina odpowiedział: „Na to ci odpowiedzą, że to wszystko jest autosugestią, histerią, chorobą…”. Spisując ten dialog z prawdomównością, która księdzu Demlowi przynosi wysoki zaszczyt, strapiony wielbiciel Brzeziny dodaje: „Przy tych płytkich obiekcjach przeciwko wierze Brzezina był zupełnie spokojny, a nawet się uśmiechał”. Gdy człowiek umierający ma takie zastrzeżenia przeciwko wierze, nie skrzywdzimy go zapewne, gdy przypuścimy, że cały jego katolicyzm był dla niego sprawą czysto konwencjonalną. Ci, co powoływali się na niego i na jego domniemanej wierze budowali wiarę własną, byli święcie przekonani, iż w poecie tym żyje coś niezachwianego, wiara głęboka, której żadna siła poruszyć nie może.

Za najbardziej katolickiego pisarza uchodzi we Francji i poza Francją Leon Bloy. Gdy mówimy „pisarz katolicki”, czyli pisarz chrześcijański, to oczekujemy po nim czegoś dostojnego i bezinteresownego pod względem moralnym. I nagle czytamy list takiego żarliwego pisarza katolickiego do innego pisarza katolickiego, Ernesta Hello, w którym są słowa: „Dziś po raz pierwszy od bardzo długiego czasu nie byłem u Komunji świętej i nie wydałem z siebie ani jednego dźwięku modlitwy. Nie byłem w stanie znaleźć w sobie nic prócz najbardziej gorzkiej i najbardziej brutalnej nienawiści przeciw tak okrutnemu i niewdzięcznemu Bogu. Już dawno rozdałem wszystko… W ciągu dwóch lat wykonałem dzieło niesłychanej cierpliwości… a dzieło to było wyłącznie ku chwale bożej. I oto w nagrodę odmówiono mi wszystkiego. Z psem parszywym wstydziłbym się postępować tak, jak Bóg postępuje ze mną”. Nikt nie zaprzeczy, ze w słowach tych tkwi niezachwiana wiara w Boga, ale jest to zarazem taka pycha niechrześcijańska, takie przecenianie własnych zasług, taki brak roztropnej pokory, że to poprostu przeraża. Najistotniejszą cechą chrześcijaństwa jest bezgraniczna ufność wobec Boga i jego mądrości. Chrześcijanin wierzy spokojnie, nawet gdy nie rozumie, gdy pojąć nie umie. Bezgraniczna miłość to potęga, która nigdy i nikogo zawieść nie może. Nawet prościutkie przysłowie ludowe powiada, że kogo Bóg kocha, temu krzyżyki daje, czyli, że na takiego zsyła ciężkie doświadczenia. Księga Hioba, którą inspirował się twórca „Fausta”, Goethe, to pierwszy z brzega przykład, że dla chrześcijanina moralność i heroizm wiary to nie jakaś sprawa doraźna, jakaś szybka wymiana usług, ale coś wielkiego, przerastającego ramy naszego doświadczenia i ramy życia ludzkiego.

Ten Bloy, którego list z d. 19 kwietnia 1880 roku przytoczyliśmy właśnie, odznacza się wiarą, którą moglibyśmy nazwać buntowniczą. W książce swej « Le Désespéré » (Zrozpaczony) wkłada Kainowi Marchenoir takie słowa w usta, gdy ten zwraca się do Chrystusa: „Obiecałeś nam, że wrócisz, czemu więc nie wracasz? Setki milionów ludzi ufało twemu słowu i pomarło w śmiertelnej trwodze niepewności. Ziemia spuchła trupami sześćdziesięciu pokoleń sierot, które czekały na ciebie. Ty, który mówisz o śnie innych, jakim-że to snem zasnąłeś sam, jeśli można krzyczeć przez dziewiętnaście wieków i nie zbudzić cię!? Gdy pierwsi twoi uczniowie wzywali ciebie podczas burzy, wstałeś i kazałeś wichrom ucichnąć. Giniemy chyba nie mniej od nich i jesteśmy po miliardkroć od nich nieszczęśliwsi jako wyłączeni z twej nieobecności, a nie mamy nawet tej żałosnej pociechy, iżbyśmy wiedzieli, w którym miejscu wszechświata śpisz swym snem bez końca”.

Oblicze pisarza nazywanego katolickm jest proteuszowe i ogromnie zróżnicowane. Spotykamy się tu i z franciszkańską pokorą, i z bojowością Leona Bloy, i ze sceptycyzmem czy agnostycyzmem Brzeziny. Zasiąg hasła, że Polak to katolik i że tyle polskości, ile katolickości, jest duży, ale gdy poszukiwacz drogi do ojczyzny przyjrzy się bliżej pisarzowi katolickiemu i gdy spostrzeże jak dalece ten pisarz nie troszczy się o rzeczywistość i jak mało zna i katolicyzm i polskość, głosiciel hasła wyłączającego maleje, rozwiewa się jak mgła i przestaje być zaporą dla tych, co wiedzą, że Polska żadnych oddźwiernych nie ustanowiła i nie legitymuje polskości żadnym katechizmem.

Polemika i braterstwo

Hasło wyłączające z polskości niekatolików jest wybitnie polemiczne, bojowe, zaczepne, nieprzyjazne, często wrogie. Serce ludzkie podobne jest do harfy i na różne glosy odpowiada echem, albo milczy. Nienawiść wyznaniowa nigdy nie oczekiwała, że na jej wezwania serca odpowiedzą miłością. Nieraz rozmyślnie budziła uczucia wrogie, aby móc usprawiedliwić nimi swą napastliwość i pragnienie walki zaczepnej. W haśle, że Polak to katolik nie było nigdy ani śladu miłości, nawet dla polskości i dla katolicyzmu. Była w nim zawsze ta nienawiść aktywna, która szuka przedmiotu nienawiści i znajduje go za wszelką cenę. Na ostre hasła nienawiści serca odpowiadały ostro. Nietrudno było przytoczyć nazwiska owych biskupów, którzy łatwo dawali się pozyskać wrogom Polski; do argumentów bardzo popularnych należało przypominanie, że polityka watykańska aż nazbyt szęsto poświęcała najżywotniejsze interesy narodu polskiego i Rzeczypospolitej swoim widokom specjalnym, że nietolerancja wyznaniowa sprowadziła na Polskę wielkie i niepowetowane nieszczęścia i t. d.

Ale to były raczej kłótnie, niż poważne dyskusje. Takie kłótnie nigdy nie usuwają istniejących przyczyn sporu, ale je pogłębiają i zaogniają. W wieku minionym polemiści o nastawieniu przeciwkatolickim mieli zadanie ogromnie ułatwione przez panującą atmosferę kulturalną. Wiedza na całym świecie zdobywała tak wielki i powszechny kredyt, że zdawało się, iż rozstrzygnie ona zagadnienia najtrudniejsze. Jednocześnie wzrastał na całym świecie indyferentyzm religijny. Politycy legitymowali religię jako czynnik ważny politycznie, kulturalnie i społecznie, ale tym ją właśnie dyskredytowali w oczach ludzi prawdziwie religijnych, widzących w chrześcijaństwie objawienie i gwarancję życia wiecznego. Społeczeństwa i grupy społeczne zabierały się energicznie do załatwiania ważnych spraw kulturalnych i gospodarczych bez oglądania się na Kościół i religia stawała się coraz bardziej sprawą prywatną.

Osobny rozdział w kulturze laickiej zeszłego wieku tworzy religiologia i teologia popularna. W rozwoju swoim ludzkość nie mogła uniknąć zasady wolności sumienia i wolności badania, autorytet władzy w dziedzinie nauki, musiał ustąpić autorytetowi faktu poznawalnego i dostępnego badaniu. Po wiekach średnich, w których panował autorytet władzy, przychodzi humanizm ze swoimi kryteriami badawczymi. Powszechny zwrot ku źródłom wiedzy i wiary cechuje głębokie i święte przekonanie, że u źródeł wszystko jest czystsze, prawdziwsze, jaśniejsze. Podczas gdy filozofia od interpretatorów średniowiecznych zawraca ku oryginalnym pismom filozofów, religia chrześcijańska czyni analogiczny zwrot w stroną chrześcijaństwa pierwotnego i Pisma świętego. Rodzi się wiedza nowoczesna z tym wszystkim, co ona z sobą niesie. Po reakcji wieku siedemnastego przychodzi wiek oświecenia i racjonalizuje nawet teologię. „Wyznania proboszcza sabaudzkiego” Russa (tworzące część jego „Emila”) szły w świat i docierały, oczywiście, także do Polski, gdzie inspirowały m. in. również Trembeckiego, który sławił wiek osiemnasty za to, że on

…ze wszech religij wygładza,

co się z danym od Boga rozumem nie zgadza.

Wiek dziewiętnasty szedł dalej w tym kierunku i z wielką powagą starał się dotrzeć do źródeł religii. Stopniowo powstaje olbrzymia literatura religiologiczna, dostępna także szerokim kołom oświeconych i w sferach wolnomyślicieli rodzi się przekonanie, iż w miarą docierania do źródeł religii, będzie ona traciła coraz bardziej na znaczeniu, aż je straci całkowice. Myśl ta rodziła się z przekonania, że wierzenia zostały wierzącym narzucone i że w gruncie rzeczy są im one obce, a nawet niemiłe. I znowu przyszło cenne doświadczenie, że człowiek nietylko nie gardzi wierzeniami religijnymi i nie chce się ich pozbyć, ale przeciwnie, wierzyć pragnie, czyli, że obok woli mocy i woli poznawania istnieje w człowieku równie potężna wola wierzenia.

Ta świadomość pozwoliła zrozumieć wszystkim interesującym się religią, że badania naukowe nie mogą w niczym zachwiać wiary religijnej tam, gdzie ona jest w sercach ugruntowana i gdzie odpowiednia struktura umysłu potrzebuje jej koniecznie do życia i szczęścia. Co więcej, nawet nauczyciele młodych teologów zachęcali swoich uczni, aby bez wahania rozstawali się z formami, w których nie mieści się nowoczesne uczciwe poznanie. Kto szuka prawdy szczerym sercem, ten wreszcie do niej dociera, a ponieważ Bóg jest najwyższą i ostateczną postacią prawdy, przeto ten, co jej szuka, musi zetknąć się z Bogiem, czy chce, czy nie chce. Znakomity ewangelicki myśliciel francuski, Aleksander Vinet, powiedział słowo godne powtórzenia: « Ce qu’il y a de terrible quand on cherche la vérité c’est qu’on la trouve »[2]. Ta wiara w dostępność prawdy dla tych, co jej szukają, jest tak powszechna, iż spotykamy się z nią wszędzie, gdzie wysiłek umysłu ludzkiego dokonywa wielkich odkryć i wynalazków. Ona ożywia Kolumba, szukającago drogi do Indyj, ona zapala Champolliona, gdy ten zabiera się do odczytywania beznadziejnie tajemniczych hieroglifów egipskich, ona poprzedza nieunikninienie wszystkie wielkie zdobycze umysłu ludzkiego.

Wiedza religiologiczna nie tknęła wiary nigdzie, ale ją nawet pogłębiła i utrwaliła. Jeśli czasem powstawało wrażenie, że wiedza pozbawiła kogoś wiary religijnej, to można być przekonanym, że ta wiara była bardzo płytka i zdecydowanie warunkowa. To też polemika religiologiczna musiała zawieść na całej linii i nietylko, że nic nie dała stronom polemizującym, ale przeciwnie wniosła między nich zbędne i szkodliwe zadrażnienia, które nie wyjaśniając zagadnień, skłócały beznadziejnie ludzi mających daleko więcej wspólnego, niż by ktokolwiek mógł przypuszczać. Jeśli dyskusja jakakolwiek ma być twórcza i pożyteczna, trzeba, aby dyskutujący byli usposobieni dla siebie życzliwie, aby wierzyli w siebie wzajemnie i nie kwestionowali swej rzetelności w poszukiwaniu prawdy. A tu właśnie cała wielowiekowa przeszłość obciąża dyskutantów nieufnością, a nawet przekonaniem o złej wierze, nieuctwie, fanatyzmie, ciemnocie, wstecznictwie. W tej atmosferze żadna dyskusja nie zdała się na nic.

A jednak ta dyskusja trwała bardzo długo i jeśli nic nie wyjaśniła, to przyczyniła się wydatnie do rozsegregowania typów przeciwnych sobie. Po jednej stronie stali postępowcy, to jest ludzie, którzy tak siebie nazywali albo byli tak przezywani przez swoich przeciwników, po stronie drugiej stali tradycjonaliści i zachowawcy, nazywani przez postępowców klerykałami, wstecznikami, ciemnogrodzianami. Cała wielka literatura poiska ostatniego wieku jest wybitnie postępowa i antyklerykalna, chociaż stanowczo nie antyreligijna. Nawet postacie tak wybitnie religjne jak Mickiewicz i Cieszkowski, Krasiński i Wyspiański, Goszczyński i Witkiewicz (wymieniamy umyślnie typy różniące się między sobą i dalekie sobie pod niejednym względem), zapatrują się bardzo krytycznie na instytucjonalizm religijny, na kler i jego rolę pozakościelną, polityczną i społeczną.

Ale ani jedni ani drudzy me stworzyli nic wybitnego i zasadniczego. Tradycjonalizm nie potrafił dać wyrazu literackiego czy publicystycznego swoim wyobrażeniom i przekonaniom i obstając przy praktyce życiowej katolickiej liczył nie tyle na własną siłę moralną i talenty pisarskie czy wogóle propagatorskie, ile na mechaniczne siły społeczne, administracyjne i policyjne. Zamiast wychowania widzimy tu walkę o zdobywanie wpływów zarówno w ustawodawstwie jak i w egzekutywie. Wpływy te jako czynnik koniunkturalny przejawiały się raz tak, raz owak i stąd zmienność nastrojów społecznych i religijnych jest zjawiskiem stałym. W wieku szesnastym, gdy masy szlachty polskiej przechodziły na protestantyzm, tylko u niewielu motywem była wiara religijna, podczas, gdy większości chodziło jedynie o wyzbycie się poważnego wpływu kleru katolickiego i jego oddziaływania na całe życie polityczne i społeczne. Niektórzy historycy polscy twierdzą, że z chwilą gdy supremacja kleru została złamana i ograniczona, nowe wyznanie straciło dla szlachty polskiej wszelkie znaczenie i dlatego masowo wracała do wiary ojców, którą zresztą znała tak samo niedostatecznie i powierzchownie jak „wiarę nową”. Bardzo dosadnie scharakteryzował tę powierzchowność szlachty polskiej w czasach reakcji Ignacy Chrzanowski w swym znanym i cenionym podręczniku „Historia literatury niepodległej Polski”, wywodząc, że bezmyślny szlachcic przywiązany do form i do przepychu nabożeństwa katolickiego, dla równie błahych powodów wracał do dawnej wiary, jak dawną wiarę opuszczał dla nowej.

Postęp polski, a specjalnie wolnomyślicielstwo, nie wyszło poza fazę walki i polemiki. Nie dlatego, aby mu brakło było odpowiednich twórczych talentów, ale dlatego, że nigdy nie było liczebnie zbyt wielkie a moralnie zwarte. Wielkie mnóstwo wolnomyślicieli polskich, czyli tak zwanych liberałów, nietylko, że nie dbało o to, aby przekonaniom swoim dawać wyraz, ale przeciwnie, uważało, że „ludowi potrzebna jest religia” i że do tej religii trzeba go przyuczać własnym przykładem, czyli chodzeniem do kościoła w niedzielę i święto. Religia w ich mniemaniu miała stać na straży korzystnego dla bogaczy porządku społecznego i dlatego notoryczni ateiści nietylko chodzili przykładnie do kościoła, ale przyczyniali się wydatnie do powstawania nowych kościołów i na wszelki sposób dbali o pobożność ludu. Nie jest to jakieś spostrzeżenie doraźne, ale zjawisko powszechnie znane i stwierdzane przy sposobności nawet przez wybitnych działaczy katolickich. To utylitarne pojmowanie religii nie jest czymś wyłącznie polskim, bo wszędzie jest dużo takich, co w religii widzą jedno z ułatwień przy opanowywaniu mas ludowych. U nas jest to jeden z najwybitniejszych rysów t. zw. podfilipszczyzny.

Niemal do ostatnich czasów stosunek katolików do innowierców i wolnomyślicieli był wyłącznie zaczepny i polemiczny. Skutkiem wybitnie jednostronnego i wadliwego nastawienia, innowierca i wolnomyśliciel stawali się w oczach katolika nie przedmiotem poznawania, ale przedmiotem napominania, rekryminacyj i wreszcie dyskwalifikacyj. Z zagadnienia religijno-poznawczego czyniono zagadnienie moralno-krytyczne. Nie chciano w nich widzieć innej postaci wiary religijnej, godnej badania i poznawania, ale spoglądano na nich jako na ludzi rozmyślnie przewrotnych, z uporem trwających w szkodliwych błędach i dlatego nie zasługujących na jakąkolwiek tolerancję i na żadne pobłażanie.

Nie chodzi tu bynajmniej o indywidualny wyraz zlej woli katolika wzglądem innowiercy, ale o zasadę i teorię katolicką, która w stuleciach minionych była nietylko teorią, lecz i praktyką. Dosadne sformułowanie tej teorii katolickiej znajdujemy w dziele ks. Kazimierza Lutosławskiego „Teologia, czyli nauka o Bogu i rzeczach bożych” (Moskwa 1916). W tomie II tego obszernego dzieła czytamy: „W stosunku do heretyków, którzy błąd swój z uporem i ze szkodą innych dusz wbrew wyjaśnieniom Kościoła szerzą, sprawiedliwość wymagałaby najsurowszych kar: ich grzech jest taką winą, która zasługuje nietylko na wyłączenie z obcowania wiernych przez wyklęcie, ale na osądzenie jak inne zbrodnie przeciw bliźniemu i przeciw porządkowi publicznemu: bo większą zbrodnią jest zatruwanie źródeł wiary i narażanie dusz ludzkich na chorobę i śmierć, niżeli zatruwanie studni, z której woda niesie śmierć dla ciał tych, co z niej korzystają i z tego tytułu kara śmierci najzupełniej byłaby sprawiedliwa”. W książce tej wydanej w Moskwie w latach wojny światowej jest także mowa o tym, że państwo obowiązane jest krzewić „prawdziwą wiarę” i tępić wszelką herezję, bo gdy tego nie czyni staje się wspólnikiem zbrodni odstępstwa od wiary. Jest tu także mowa o tym, że Kościół dla dobra wiernych może wobec władzy, której przedstawiciele odstąpili od wiary, zwolnić wiernych od obowiązku posłuszeństwa i nawet od przysięgi nietylko w charakterze kary dla odstępców, lecz także dla zabezpieczenia wiernych przed ich wpływem.

Przy takich zasadach o jakimkolwiek porozumieniu i pojednaniu mowy być nie może. Tu jest możliwa tylko nieubłagana walka. Na szczęście dla państwa współczesnego kościół nie zarzucając teorii, nie domaga się zastosowania jej, bo to byłoby przy dziesiejszej postawie moralnej przeciętnego obywatela rzeczą niemożliwą. Co więcej śród katolików współczesnych nie brak ludzi dobrej woli. To jest zjawisko niemal przełomowe. Podczas gdy dawniej przedstawiciele katolicyzmu traktowali innowiercę jako człowieka zdyskwalifikowanego pod każdym względem, dzisiaj spotyka się coraz więcej katolików spoglądających na swoich współobywateli ewangelickich bez uprzedzeń, z gotowością życzliwej oceny ich czynów i ich postępowania.

U nas są to jeszcze wypadki sporadyczne, ale w Niemczech na przykład, gdzie katolicy i ewangelicy jednakowo są zagrożeni przez narodowy socjalizm i jego tendencje bezbożnicze, tylko niezręcznie maskowane, obie strony tak zasadniczo przedzielone teorią, łatwo zbliżają się z sobą na gruncie praktyki życiowej. I oto w sytuacji wyjątkowej okazuje się nagle, że to, co pisze choćby ks. Kazimierz Lutosławski w swej „Teologii” o traktowaniu heretyków, dla których nawet kara śmierci nie byłaby zbyt surową, jest nieaktualne i w gruncie rzeczy nigdy aktualnym nie będzie. Gdyby współdziałanie przedstawicieli obu wyznań było tak dalece niedopuszczalne, jak wynikać się zdaje z wywodów ks. Lutosławskiego, to żadna sytuacja wyjątkowa nie mogłaby rozgrzeszyć strony katolickiej od winy za dzisiejsze współdziałanie katolików z heretykami, jakie widzimy w Niemczech.

Stare jak świat jest doświadczenie, że człowiek oprze się zawsze przemocy, atakom gazów trujących, nienawiści i zawiści, ale nie oprze się miłości i przyjaźni jeśli jest człowiekiem w najzwyczajniejszym i najpowszedniejszym znaczeniu słowa. Katolik występujący przeciwko ewangelikowi jako przeciwko heretykowi, z którym nie może obcować jako z równym sobie i którego w miarę możności unikać winien, już z góry oczekiwać musi, że odpowie mu echo własnych słów i uczuć, choćby najsubtelniej stosowanych. Ale gdy znika uprzedzenie z jednej strony, tym skwapliwiej znika także ze strony drugiej. Bardzo dobrze powiedział przed paru laty prof. teologii katolickiej, Dr. Joseph Pohle, iż katolik nie potrzebując zrzekać się swej postawy katolickiej i swych katolickich przekonań, może i powinien spoglądać na ewangelików przynajmniej z życzliwym obiektywizmem. Oba odłamy chrześcijaństwa mają najistotniejsze rzeczy wspólne, a następnie należy pamiętać, że reformacja to nietylko odszczepieństwo, ale i potężny impuls, który odrodził także kościół rzymsko-katolicki aktualizując w sposób ostry naprawę w głowie i członkach, którą odkładało się niepotrzebnie ze stulecia na stulecie.

Ewangelik obcego pochodzenia mieszkający w Polsce i podlegający zgoła naturalnemu oddziaływaniu środowiska polskiego na jego serce i umysł, niechaj nie daje się zasugestionować hasłu, że Polak to katolik. Trudno wyobrazić sobie Francuza, który twierdziłby, że Francuz to katolik. Nie powie tego o sobie nawet Włoch. Zgoda, że olbrzymia większość Polaków to katolicy i zgoda także, że znaczna część ewangelików polskich to ludzie obcego pochodzenia. Ale jakiż stąd wniosek? Czy to źle, że ludzie obcego pochodzenia i niekatolickiego wyznania znaleźli w Polsce ojczyznę z wyboru? Czy wynikła z tego jaka szkoda dla narodu polskiego, że Rej, Traugutt, Konarski, Linde, Dąbrowski, Trentowski, Fiszer, Hanke-Bosak i tylu innych, to ewangelicy? Czyliż brakło przykładów, że ci ludzie w czasach panowania obcego z dobrej i nieprzymuszonej woli lgnęli do Polski i swą przynależność do narodu polskiego stwierdzali ofiarą z krwi, mienia i życia?

Z drugiej strony, gdy ewangelik, któremu drogą jest wiara jego ojców, nieraz tragicznych wygnańców i męczenników dla tej wiary, szukając drogi do polskiej ojczyzny, natknie się na głosicieli hasła, że Polak to katolik, niechaj czyta przepiękne i mądre słowa poetów, uczonych i publicystów polskich na temat wiary i narodowości: mówca wiecowy przed wyborami może czasem rzucić hasło, które polskość utożsamia z katolicyzmem, ale nikt nie znajdzie takiego hasła w pismach Mickiewicza, Słowackiego, Żeromskiego, Wyspiańskiego, w dziełach wybitnych uczonych i myślicieli polskich. Nie ulega wątpliwości, że nawet ludzie, którzy dzisiaj wierzą może, iż polskość i katolicyzm to jedno, prędzej czy później pod wpływem najwyższej kultury polskiej dojdą do przekonania, że się mylili i że zacieśniając granice ojczyzny jednym tylko wyznaniem wyłączali z niej z wielką szkodą dla państwa i narodu polskiego te wielkie rzesze, które mieszkając od dawna na ziemi polskiej byłyby już dawno znalazły w państwie polskim ojczyznę swoją.

W kulturze polskiej jest wielka siła przyciągająca. Niechajże nikt nie pomniejsza tej siły i nie zagradza drogi do polskiej ojczyzny ludziom obcego pochodzenia i niekatolickiego wyznania! Nie czynią tego nawet najpotężniejsze państwa świata, nie powinniśmy czynić tego i my. Bolesne doświadczenie z plebiscytem w Prusach Wschodnich, gdzie ewangelickim Mazurom propaganda niemiecka powtarzała słowa, że Polak to katolik, powinny być nam przestrogą na przyszłość. Polska jest zbyt wielka, aby można było zamknąć ją w ciasnej formie wyznaniowej, ale nie jest aż tak wielką, aby mogła gardzić dziesiątkami i setkami tysięcy ludzi obcego pochodzenia, którzy chcą jej dać serce, zdolności a w razie potrzeby i życie. Nie może i nie powinna zagradzać im drogi ku sobie jako ku ich ojczyźnie jedynie dlatego, iż ludzie ci kochając wolność sumienia, prawość i prostotę postawy moralnej, pragną zachować w Polsce tę wiarę, która odpowiada ich duszy i z której rodzi się niezachwiana wierność dla wybranej ojczyzny. Odgradzać się od nich wyznaniem religijnym byłoby tym samym, co skazywać ich na jakieś życie połowiczne, szkodliwe dla nich i dla Polski. „Biada, kto daje ojczyźnie pół duszy!” – woła Słowacki. Biada, kto zmusza innych, aby dawali ojczyźnie tylko pól duszy, gdy pragną dawać duszę całą.

1. Aleksander Brückner – polski slawista, historyk literatury i kultury polskiej. Jego książki w wersji elektronicznej znaleźć można na witrynie Wolne Lektury.↩

2. „Straszna to rzecz, że gdy się prawdy szuka, to się ją znajduje”↩

Jan Ostroróg († 1501)

Przeciw wyzyskowi rzymskiemu

Bolesna i nieludzka uciążliwość dręczy także królestwo polskie ze wszech miar wolne, równie i w tem, że nieustanną chytrością Włochów tak dalece łudzić się dajemy, iż pod pozorem pobożności i fałszywej nauki, a raczej istotnego zabobonu, tak wielkie sumy pieniędzy do dworu, jak nazywają, rzymskiego, corocznie dozwalamy wyprowadzać, w opłacie ogromnej daniny, którą sakrą czyli annatami zowią. Ilekroć w djecezji nowy biskup zostaje obrany, nie odbiera sakry jak za opłatą poprzednio papieżowi w Rzymie złożoną z kilku tysięcy czerwonych złotych, lubo święte kanony uczą, że nowo obrany biskup powinien być poświęcany i potwierdzany przez arcybiskupa i biskupów. Chytrzy i podstępni Włosi przywłaszczyli sobie władzę, gdy my tymczasem poziewamy i zasypiamy. Wiadomo, że niemieccy i polscy panowie tylko do lat kilku stolicy apostolskiej pozwolili na wybieranie annat, tym celem, aby napastnicy wiary chrześcijańskiej hamowani byli i okrutny Turczyn w napadach swych wstrzymany został. I to pewna, że te kilka lat wyznaczonych dawno upłynęło i że annaty wcale na inne cele, jak były przeznaczone, bywają obracane. Potrzeba więc zaprzestać tej zmyślonej pobożności, a papież nie powinien być tyranem pod płaszczykiem wiary, lecz przeciwnie łaskawym ojcem, jak jest miłosiernym ten, którego on się mieni być namiestnikiem na ziemi.

Chociaż papież może mieć najsłuszniejszy powód wymagania takich opłat od innych narodów pod pozorem obrony wiary powszechnej przeciw niewiernym, wszelako, że Polska od tych danin wolną być powinna, tak słuszność, jako i rozumna zasada wymaga, albowiem od dawna na ciągłe boje wystawiona, walcząca przeciw Turkom, Moskwie, Wołochom, dla obrony kraju stanowiącego przedmurze wszystkich państw chrześcijańskich, tak jest z pieniędzy i skarbów wycieńczona i wyssana, iż jej prawie nie dostaje w tem potrzebnego zasobu na obronę sprawiedliwości i utrzymanie spokojności domowej. Ponieważ tedy Polska graniczy z takimi nieprzyjaciółmi, od których nietylko swych mieszkańców, ale i Śląsk, Morawy, Czechy i całe prawie Niemcy kosztem własnym nieustannie zasłania i broni, słuszną jest, aby papież miał to na uwadze i nie wymagając z Polski nadal takowych annatów, jakie po śmierci biskupów dla jego dworu mogłyby przypadać, skarbowi królestwa owszem oneż zostawiał, aby bez uciemiężenia ubogiego ludu można pokój mieszkańców i spokojność domową i publiczną utrzymać dla wzrostu nawet innych państw wyżej wymienionych.

Uwagi o naprawie Rzeczypospolitej,
Piotr Chmielowski, „Obraz literatury polskiej w streszczeniu i celniejszych wyjątkach”, Warszawa 1898, tom I, str. 51–52.

Duchowne nieuki

Jak źle dotychczas się dzieje, iż nieuków niezdatnych w stanie duchownym święcą, chociaż Paweł przestrzega, że niewypada nikogo z nierozwagą wyświęcać. Jak wiele zabobonów i zgorszeń z ich niedołęstwa się wywiązuje, pozna każdy dobrze myślący, z uwagą nad tem się zastanawiający. Tylko postrzyżonym czubkiem różni się duchowny od świeckiego. Aleksandra Galla, ledwie Donata[1] może lada jak czytać ów wyniesiony na księdza przez zawdzianą sutannę tylko i postrzyżoną głowę, a chce cały świat naprawiać według swoich bredni. Wrzeszczy, ba ryczy na kazalnicy, bo nikt mu się nie sprzeciwi. Uczeni mężowie, panowie zamożni, nawet niższego stanu ludzie, nie ladajak oświeceni, z boleścią serca przysłuchują się bredniom tych, co naukę wiary udzielać mają, a raczej bluźnią. Co za zgorszenie! Co za nieprzyzwoitość haniebna, że uczniowie uczeni, nauczyciel nieuk, słuchacze pobożni, uczący zaś bezbożny i nieuk.

Tamże, t. I, str. 53.

Klasztory

Panowie rządzący Rzecząpospolitą! Jakżeście ograniczeni, żeście dotychczas cierpieli, iż z klasztorów, dobrami i dochodami przodków naszych uposażonych, żyjący na ziemi polskiej i z niej przez Polaków karmieni waszych ziomków wyłączają i do zakonów nie przypuszczają, chyba dlatego może, że ich ustawa wiąże, aby samych tylko Niemców do zakonu przyjmowali. Ustawa jest śmieszną i prawom kościelnym przeciwną. Któż bowiem może się poważyć wolnemu królestwu polskiemu, którego król niczyjego nie uznaje zwierzchnictwa, narzucać takie jarzmo pod fałszywym pozorem ustawy? Nie dopuszczajcież nadal, waleczni mężowie, jeżeli za takich uchodzić chcecie, aby Niemcy, a zwłaszcza owe proste i zniewieściałe mnichy, naigrawali się z narodu polskiego i zwodzili go fałszywą pobożnością.

Tamże, t. I, str. 53.

Trybunał Rzymski

Ponieważ złoto i skarby kościelne zachowują się na potrzeby publiczne i nie powinny być ruszane z kościołów chyba tylko w ostatnim niebezpieczóstwie kraju, przeto należy temu złemu zapobiegać, aby pod jakimbądź pozorem nie były wyprowadzane za granicę, co się bardzo często zdarza, ilekroć chytrością kortezanów [2] lub zaciętością pieniaczów nie tylko nagany, ale i pozwy najrozmaitsze wynoszą do dworu rzymskiego. Po trzy lub cztery lata zostaje tam sprawa bez rozpoznania, niekiedy wlecze się ona przez lat trzydzieści, póki jedna ze stron życia nie zakończy. Lecz gdy dwór rzymski nie bierze, podług przysłowia, owcy bez wełny, trzeba chyba być z rozumu obranym, aby nie pojmować, jak ogromne skarby wyprowadząją prawujący się, ile na tym ponosi uszczerbku królestwo, gdy za to do kraju bulle niewiedzieć jakie bywają sprowadzane. Piękna w istocie zamiana! Wszelako nasi poczytują się za bardzo pobożnych, gdy takie brednie z czerwonymi pieczęciami i konopnianymi sznurkami na drzwiach kościelnych przybite, uwielbiają. Panowie Polacy, nie dajcie się dłużej zwodzić przebiegłym Włochom. Mamy w królestwie biskupów, mamy arcybiskupa i zarazem prymasa, tamci niech rozpoznają sprawy, a ten niech ostatecznie wyrokuje, jeśli tego potrzeba.

Tamże, t. I, str. 52.

Odpusty

I to nie jest bez obłudy, że papież, kiedy mu się podoba, pomimo woli nawet króla i panów, niewiedzieć jakie bulle jubileuszowymi zwane, przysyła do Polski, dla wydrwienia pieniędzy, pod pozorem odpuszczenia grzechów, chociaż Bóg przez proroka powiedział: „Synu! podaj mi serce twoje” – nie rzekł: „daj pieniędzy”! Zmyśla papież, że gotowizna tak zbierana, ma być obracana na budowę niewiedzieć jakiego kościoła. gdy tymczasem skarby te idą, co jest pewnem, na potrzeby prywatne krewnych i powinowatych, na dwór, na stajnie, że nie powiem na co gorszego. Żywe kościoły Boga, ludzie, są podstępnie łupieni na to, aby kościoły martwe wznosić. Nie zbywa nawet na tak pobożnych, którzy nie rumienią się pochwalać takie brednie, a sami nawet kapłani i spowiednicy wysyłają pełnomocników, aby ci tem większe mogli zjednać wpływy. Złupiwszy lud, oddają się sami rozpuście i rozwiązłości! O jakże się dajemy zwodzić. Polacy! Zupełnie dostatecznego odpustu dostępuje każdy, kto pracuje i zbiera aby wesprzeć ubogiego i kto na sprawę pospolitą wszystkich choć grosz składa.

Tamże, t. I, str. 52–53.

Tytuły Rzymskie

Z niemałem to dla Kościoła dzieje się ubliżeniem, że wielu z majętniejszych gdy udadzą się do Włoch i trzy lub cztery tygodnie u dworu rzymskiego jak go nazywają, pobawią, umieją wyjednywać dla siebie pewne tytuły i oznaki doktorskie. Powraca stamtąd zawołanym doktorem ten, który niedawno był głupiuteńkim osłem. Trzeba więc postanowić, aby takowi doktorowie uprzywilejowani, ani do godności, ani do prelatur, choćby nawet byli szlachtą, nie byli dopuszczani, oprócz tych, którzy podług prawideł szkoły wyegzaminowani i wyzwoleni zostaną.

Tamże, t. I, str. 54.

1. podręczniki śrdniowieczne gramatyki łacińskiej↩

2. dworaków, tutaj księży rzymskich↩

Mikołaj Kopernik (1473–1543)

O obrotach ciał niebieskich

Wiem ja dobrze, Ojcze święty, że skoro tylko niektórzy się dowiedzą, że ja w dziele mojem o obrotach ciał niebieskich przyznaję kuli ziemskiej pewne biegi, zaraz oni na mnie powstaną i potępią to moje zdanie. Nie jestem ja bowiem tyle do pracy mej przywiązany, żebym nie miał zważać, co też inni o niej sądzić będą. A lubom przekonany, że wyobrażenia i pomysły uczonych często się różnią od sądu pospólstwa, dlatego, że usiłowaniem ich jest dochodzić prawdy we wszystkich rzeczach, o ile tego rozumowi ludzkiemu dozwolił Stwórca, sądzę przecież, że zdań z prawdą sprzecznych unikać należy. Dlatego zważywszy, że za niedorzeczny wymysł zapewne poczytają moją teorję ci, którzy wielowiekowym sądem zdanie utwierdzone przyjmują, iż ziemia nieporuszona w przestrzeni nieba jest jakby jej punktem środkowym, ja zaś ponieważ przeciwnie utrzymuję, że ziemia podlega biegowi, długo wahałem się, czy mój wykład, dowodzący jej biegu, miałem światu ogłosić, lub też czy nie lepiej byłoby pójść za przykładem uczniów Pitagorasa i innych uczonych, którzy nie piśmiennie, lecz ustnie udzielać zwykli byli tajemnic filozofji jedynie krewnym i przyjaciołom. Czynili oni to według mego zdania, nie jako niektórzy sądzą, przez jakąś zazdrość w udzielaniu wiadomości drugim, ale dlatego, żeby rzeczy najpiękniejsze, zbadane pracą wielkich mężów, nie były lekceważone przez tych, którzy albo się lenią poświęcać zacną pracę jakiej nauce, gdy nie jest zyskowną, albo jeśli zachęceni uwagami i przykładem drugich wezmą się do uszlachetniającej człowieka nauki, tak się jednakże przez niedołężność umysłu swego mają do prawdziwie uczonych jak trutnie do pszczół. Gdym się więc nad tem zastanawiał, obawa pogardy, jaką na siebie ściągnąć mogłem z przyczyny nowości i niedorzeczności mej teorji w oczach wielu osób, omało mnie nie skłoniła do zaniechania zamiaru wydania ułożonego dzieła.

Wszelako przyjaciele moi, po długiej z mej strony zwłoce a nawet opieraniu się, odwiedli mnie od tego zamiaru. Uprzedzili mnie, że im niedorzeczniejszą teorja moja o biegu ziemi zrazu wydawać się będzie wielu osobom, tem większego uwielbienia i względów dozna, gdy przez ogłoszenie moich wyjaśnień, gruba mgła niedorzeczności mocą najoczywistszych dowodów usunięta zostanie. Ulegając przeto tym namowom i powodowany czynioną nadzieją, pozwoliłem nakoniec moim przyjaciołom, ażeby dzieło oddawna wyczekiwane wydali.

Przyjąwszy potrójny bieg ziemi, który jej poniżej w dziele przyznaję, po wielu i długich dociekaniach i rozbiorze doszedłem nareszcie, że jeżeli ruch innych planet odniesiemy do biegu ziemi, i każdej w szczególności planety bieg obliczymy, tedy nietylko wszystkie ich zjawiska przez to wytłumaczyć się dadzą, ale nadto cały układ planetarny tworzyć będzie jedność harmonijną, której części tak ściśle z sobą się zwiążą, że niepodobna będzie jednej z nich naruszyć, bez wprowadzenia nieładu i zamieszania w całości. Dlatego w dziele mojem trzymam się takiego porządku, iż w pierwszej księdze opisuję układ planetarny, to jest rozłożenie w przestrzeni wszystkich dróg planet jakoteż i ziemi, którą ciągle uważam za podległą ruchowi, a przez to księga ta stanowi niejako powszechną ustawę całego świata. W następnych zaś księgach porównywam biegi planet na ich drogach z biegiem ziemi, tak iż stąd łatwo wnieść można, jak niemylnie biegi planet i wszystkie zjawiska tłumaczyć się dają, gdy będą do biegu ziemi odniesione. Nie wątpię, że uczeni i głębocy matematycy pójdą za mojem zdaniem, jeżeli nie powierzchownie, ale z gruntu, czego nadewszystko domaga się ta umiejętność, zechcą rozstrząsnąć i zbadać zebrane przeze mnie w niniejszem dziele dowody, na poparcie moich założeń.

Ażeby zaś tak uczeni jak nieuczeni zarówno poznali, że nie uchylam się od czyjegokolwiekbądź sądu, wolałem raczej Waszej Świątobliwości aniżeli komu innemu przypisać pracę moją, dlatego: że i w tym odległym zakątku ziemi, w której zostaje Wasza Świątobliwość tak znamienitością dostojeństwa jak zamiłowaniem wszelkich nauk, a nawet matematycznych, wiele słyniesz a przeto mocen jesteś powagą swoją i niemylnym sądem złośliwe powściągnąć języki, chociaż, jak przysłowie niesie, niemasz lekarstwa przeciwko żądłom oszczerców.

Jeżeli się przypadkiem znajdą lekkomyślni, którzy nieobeznani z żadną częścią matematyki zechcą wszelako o każdej sąd swój dawać, powołując się na pewne miejsca Pisma świętego, źle do tego celu naciągnione, i ośmielą się dzieło moje ganić i potępiać, oświadczam, iż o takich wcale nie dbam, tak dalece, że nawet ich sądem jako płochym, gardzę. Wszak wiadomo, jak Laktancjusz, skądinąd znakomity pisarz, ale nie bardzo matematyk, dziecinnie o kształcie ziemi rozprawiał; jak się naśmiewał z tych, którzy utrzymywali, że ziemia ma postać kulistą. Dlatego niech to nie zadziwi uczonych, jeżeli i nas los podobny spotka. Prawdy matematyczne mogą tylko matematycy rozbierać, i oni to wyrzekną, jeśli się nie mylę, że ta praca moja nie będzie bez pewnego pożytku i dla sprawy Kościoła, na czele którego Wasza Świątobliwość obecnie stoisz.

Do Jego Świątobliwości Pawła III
Mikołaja Kopernika przedmowa do dzieła „O obrotach ciał niebieskich”,
Piotr Chmielowski, „Obraz literatury polskiej w streszczeniu i celniejszych wyjątkach”, Warszawa 1898, tom I, str. 120–121.

Mikołaj Rej (1505–1569)

Pobożność powierzchowna

Kto się dziś chce przypatrzeć temu jaka jest nauka albo sprawa dzisiejszych Faryzeuszów naszych około święcenia świąt Panu Bogu naszemu, to wszystka sprawa a to wszystka nadzieja: nie robić nic dnia onego, a do kościoła ubrawszy się a upstrzywszy się, idź, a stanąć co na najwyższem miejscu a poglądać jeden po drugim. A tam się poznać, tam się witać, tam się dowiedzieć o wszystkich sprawach jeden drugiego. Potem się nasłuchawszy pisku, krzyku, huku, któremu ani żaden słówka nie rozumie, a dawszy ofiarę a pokropiwszy się wodą, już idź na wszystkie co największe a najsprośniejsze wymysły świata tego. A już napoły grzech, ktoby się nie upił w dzień święty, albo nie skakał jak szalony, nakładłszy wieńców albo jakiego gałęzia na głowę swoję.

Nuż gdy przyjdzie jakie inne święto ku czci żywota Pańskiego a spraw świętych jego ustawione, takież i niektórych świętych jego, nam ku nauce a ku przypatrowaniu ich zostawione! To już więc tam na dzień Bożego Narodzenia, nie będzieli włócząc się całą noc wrzeszczał, drzwi wybijał, a kiełbas nie nazbiera, albo iż całą noc kostki grając szczęścia nie szuka, już jakoby jego święta nigdy nie święcił. W niedzielę mięsopustną kto zasię nie oszaleje na urząd jako ma być, twarzy nie odmieni, maszkar, ubiorów ku diabłu podobnych sobie nie wymyśli, już jakoby nie uczynił chrześcijańskiej powinności zadość. W środopostną niedzielę kto się nie wyspowiada już w rozpaczy chodzić musi, bo go już papież nie przeżegnał. W kwietną niedzielę kto bagniątka[1] nie połknął, a dębowego Chrystusa do miasta nie doprowadził, to już dusznego zbawienia nie otrzymał. W wielki piątek, jeśli boso nie chodził, jeśli twarz umył, już męki Pańskiej nie wspominał. W sobotę wielką ognia i wody naświęcić, bydło tem kropić i wszystkie kąty w domu, to też rzecz pilna. W dzień wielkanocny kto święconego nie je, a kiełbasy dla węża, chrzanu dla pcheł, jarząbka dla więzienia, już zły chrześcijanin. A iż w poniedziałek i z panią po uszy we błoto nie wpadnie a we wtorek kiczką w łeb aż oko wylezie nie weźmie, to już nie uczynił zadość powinności swojej. Dzień Bożego wstąpienia kto Jezusa lipowego powrozem do nieba jako złodzieja wciągnie, a diabła z góry zrzuci, a potem z nim po ulicach biega, to wielkie odpusty a przysługi sobie ku Panu Bogu mamy. Dzień świętego Jana bylicą się opasać a całą noc około ognia skakać, i toć też nie małe uczynki miłosierne. A tam największe czary, błędy na ten czas się dzieją. Nuż co gromic, błażejków onych świętych, wiązania ziół rozmaitych, onego chodzenia po rynku z bębny, z dudami, i innych wymysłów albo zabobonów, a ktoby się napisał albo napamiętał, tak iż małośmy w tem różni od poganów, którzy jako Paweł święty pisze, w żywiołach świata tego a w wymyślech swoich szukali Pana Boga swego.

Postylla.
„Pisma prozą i wierszem”, Biblioteka Narodowa, S. I, nr 40, Kraków 1926, str. 135–136.

Apostoł Piotr i jego następca

Święty Piotr pełen pokory żebraczek idzie piechotą, boso, w złej sukni. O mój miły papieżu, gdyż tak o tobie świat rozumiał, a czemu to nie na lektyce, albo na jakim srebrem albo złotem ochędożonym koniu, albo czemu cię lancknechci nie niosą, jako się dziś dzieje około tych, którzy się mianują być na twojem miejscu.

Tamże.

Troski duchowieństwa

Miast pociechy a miast miłosiernych obietnic Pana swego, łają, klną, wyświecają, wydzwaniają z społeczności świętej te nędzne owieczki jego. Aby jeszcze o jakie występki sumienia grzesznego, ale o swe podatki, o dziesięciny, o kolędy, o świętopietrze i o inne wymysły swoje. Rozdawają świętości, ale wszystko nad wolą a nad rozkazanie tej wiecznej a nieskończonej światłości. Bo miast chrztu świętego chrzczą dzwony, świece, zioła, kadzidła i inne wymyślone rzeczy.

Tamże.

Wolny kościół

(Kościół ma być wolny, jak za czasów apostolskich, gdy po wyborze biskupa) nie słali po sakry do Rzymu, po prowizje do panów, po gratyfikacje do biskupów, po prezentacje do królów a do podawiec: ale prosili Pana Boga swego jako wiernego podawcę i rozdawcę wszystkich spraw świata tego i o salwę i o inwestyturę wiernym swoim.

Tamże.

Dwie miary miłosierdzia

Gdy niemocen leży nędzny jaki nieboraczek, ledwie jaka babka zmiłuje się nad nim, iż nań żebrze, albo mu wżdy doniosła onej żywnostki jego, albo opatruje potrzeby jego. A gdy się też rozniemoże jaki królik, albo jaki przełożony świata tego, iżali jego gawroni wszyscy się nie zlecą do ścierwa onego, a co żywo bieży na służbę a na wspomożenie jego. Także też zasię gdy umrze nędzniczek, ledwie iż się kto znajdzie, iż go doprowadzi do grobu jego. A kiedy zasię umrze bogacz jaki, już takiej pychy nie masz na świecie, jakiej wymyślać nie będą około onego ciała nędznego jego. Już panowie, już biskupi, już rozliczne procesje, krzyk, wrzask, płacz, zbieżą się koło niego. Już mu świecą, chociaż nie widzi, dzwonią, chociaż nie słyszy, konie mu wodzą, chociaż nie chodzi, kadzą mu, chociaż nie czuje. A kto się może napamiętać dziwnych wymysłów jego!

Tamże.

Pozory

Jesteśmy prawie jako oni, co świętym służyli, stawiając im świeczki, wieszając obrazki ich na ścianach swoich, a o tym najmniej myślili, ani się pytali, jakoby byli ich żywotów a ich spraw naśladowali, czemby im daleko większą cześć czynili, niżli gdy się ich obrazkom kłaniali, przykrywali, albo, że w jakiej wymyślnej poczciwości mieli.

Tamże.

Wygodny post

To sobie mamy snać za największy post a za najprzyjemniejszą służbę Bożą, gdy z wielką trudnością a z wielkim kłopotem nabywamy nowych a wymyślonych potraw a żywności, topiąc się po wodach, łamiąc lody, męcząc, dręcząc człowieka ubogiego, a bliźniego swego: biegając po ogrodach, po rynkach, po aptekach, szukając rozmaitych ziół, rozmaitych wymysłów: jakoby jedne zioła miały osobniejsze przywileje przed drugiemi ku zbawieniu ludzkiemu. Więc tu pieką, smażą, wymyślają z wielką trudnością rozmaite przyprawy swoje.

Tamże.

Papież

Dziwna to rzecz, kto śmie na Boga żywego

Targnąć się, przywłaszczając sobie miejsce jego,

Zapomniawszy, onemu hardemu czartowi

Co się stało przez pychę, — niechaj to sam powie!

Albo jako nędzny on Nabuchodonozor,

Co żarł siano jako wół, wywiesiwszy ozor!

Podobnoć też tak będzie i papie naszemu,

Bo się na wszem przeciwi Bogu najwyższemu.

Zwierzyniec.
Mikołaj Rej — „Pisma wierszem”, Biblioteka Narodowa, S. I, nr 151, Wrocław 1954, str. 255–160.

Opaci

Tu się dziwuj tym wieprzom co tak darmo styli,

I jako się nie wstydzą, co je potuczyli?

Zażby tu nie lepiej być człeku rycerskiemu,

Coby służył Koronie, ku czci państwu temu?

I wdzięczniejszaby chwała z onych Panu była,

Co nędznie w łykach krzyczą, niż z tych, co zatyła.

Lecz lepiej w tym nierządzie społu poczekajmy,

Aż nas wszystkich podskubią, toż w las uciekajmy.

Tamże.

Mnich

Patrz-że na tę bestyją, patrz na łeb strzyżony,

Patrz-że jakie w nim znajdziesz dziwne zabobony.

Patrz-że jakie na szyi wiszą szalawary[2],

Jedno się tak ubierał on nasz djabeł stary.

Patrz wiary, patrz nauki, patrz-że nabożeństwa,

Jeśli na wszem nie znajdziesz jawnego szaleństwa.

Ale jeszcze ci więcej byli poszaleli,

Co te błazny bogacąc, za święte je mieli.

Tamże.

Odpusty

Odpusty nam tu jakieś z Rzymu przedawano,

U których ołowiane pieczęcie wieszano,

By było one z nieba ku nim przyłożono:

„Odpuszczajcie, chcecie-li, by wam odpuszczono!”

Ale gdy stamtąd listów wierzących[3] nie mają,

Niechajże te z ołowiem tam sobie chowają;

Bo wierz mi, kto się trafi tam między tą tłuszczą,

Byś najwięcej odpuszczał, tobie nie odpuszczą.

Tamże.

1. Bagniątko — bazie, pączki wierzbowe; poświęcone połykano niby lekarstwo.↩

2. ironiczne określenie szkalpierza↩

3. paszporty, dokumenty wierzytelne↩

Jan Kochanowski (1530–1584)

Fraszki

Na świętego ojca

Świętym cię zwać nie mogę: ojcem się nie wstydzę,

Kiedy, wielki kapłanie, syny twoje widzę.

Dzieła polskie
PIW, Warszawa 1955, str. 166.

O kapelanie

Królowa do mszej chciała, ale kapelana

Doma nie znaleziono, bo pilnował dzbana.

Przyjdzie potem nierychło w czerwonym ornacie,

A królowa: Ksze miły, długo to sypiacie.

A mój dobry kapelan na ono łajanie:

Jeszczem ci się dziś nie kładł, co za długie spanie?

Tamże, str. 189.

O kaznodziei

Pytano kaznodzieję, czemu to prałacie

Nie tak sami żywiecie, jako nauczacie?

(A miał doma kucharkę) i rzecze, mój panie,

Kazaniu się nie dziwuj, bo mam pięć set za nie:

A nie wziąłbych tysiąca, mogę to rzec śmiele,

Bych tak miał czynić, jako nauczam w kościele.

Tamże, str. 191.

O kapłanie

Prawo jest, aby kapłan nie mógł pojąć żony:

Także nie ma być w żadnym członku uszczerbiony.

Jeśli nie miał mieć żony, moglić go zostawić

Przy uszu, ale j····[1] lepiej było zbawić.

Tamże, str. 245.

O rozwodzie

Przyszedł chłop do biskupa, chcąc rozwieść się z żoną.

Pytają go, czemuż tak w oczu twych mierzioną?

Atolim jej nie zastał dziewicą, ksze miły!

A biskup mu zaś powie: o błaźnie opiły,

Przychodzi to na króle i wysokie stany,

A nie przynoszą takich plotek przed kapłany:

I ty chłopie, jeślić się tak dziewice chciało,

Mogłeś do Kolna[2] jechać, tam ich jest niemało.

Tamże, str. 184.

1. jajec↩

2. Według legendy w Kolonji nad Renem mają spoczywać kości 11 tysięcy dziewic.
Przeczytano błędnie napis: XI M(artyres) Virgines, jako XI Milia Virgines.↩

Sebastian Fabjan Klonowicz (1550–1602)

Worek Judaszów

Pod lisiem podobieństwem ci się zamykają,

Którzy się trochę niiej porząd dotykają;

Judaszowa drużyna: Naprzód, która prosi

„Na Boga, na ubogie”, skąd korzyść odnosi;

Sobie to przywłaszczając, co Bogu przysłusza,

Choć się Bóg o to gniewa, nic jej to nie rusza.

Przędzie sobie postawę, żebrze płaskim głosem,

Włóczy się po kiermaszach z Judaszowym trzosem.

Nosi puszkę żelazną, dzwonek mosiądzowy,

Prosi rzkomo na szpital i na kościół nowy;

Prosi chytry nieborak na jakiego świątka,

Chocia z tamtej jałmużny nie da mu i szczątka.

Czasem zmyśli na błoniu i w boru zjawienie

I ślubuje prostakom za pewne zbawienie.

Widziałem — pry — pod lasem miłą Matkę Bożą;

(A baby się, słuchając onych baśni, trwożą).

Wielka światłość wynikła w choinowym borku,

Na pieńku nowo ściętym, na cudnym pagórku.

Więc on niezbedny oszust twierdzi na rzecz istą,

Że widział własnem okiem dziewicę przeczystą,

Która mu rozkazała chwalę bożą mnożyć,

I tam na onem miejscu kościołek założyć.

Więc plecie, bredzi, mata i na on kościołek

Nawyłudza powałek[1], pieniędzy, gomołek.

I dobrze mu wychodzi matanina ona:

Idzie mu chleb w kobiałkę i w puszkę mamona.

Więc też chudzi kleszkowie i książkowie prości,

Widząc,że tak przybywa do zjawienia gości,

Opuszczają więc podczas i kościół swój stary,

Przenoszą się na odpust do łasa od fary,

Udają się za chlebem za ofiarą głupią,

Kury, jajca, szelągi, kukle, świeczki łupią.

Pomagają prostakom po staremu błądzić,

Nie umieją ubogich ludków dobrze rządzić,

Ślepi wodzowie ślepych, i wpadną pospołu

Mistrzowie i uczniowie do jednego dołu.

Więc nie pytają starszych, jeśli to tak słusznie,

Lecz to już konkludują, że tam ma być dusznie.

Kto im gani te brednie, heretykiem zową,

Świeżej wiarki człowiekiem z zaśnieconą głową.

Choć dobrze jest katolik, zawaruj ich Boże,

Jeśli im kto w tej wierze bredzić nie pomoże.

Loci ordinarius[2] własny nie wie o tem,

Aż się więc z wielkim żalem dowiaduje potem,

Kiedy już się nadrwili na onem zjawieniu

Prości ludzie, z uszczerbkiem dusznemu zbawieniu.

Gdyby nie dla zgorszenia, słyszałbyś absurda,

Które za sobą niesie ona leśna burda.

Ale żebym się nie zdał być jednym z tej roty,

Co leda za przyczynką z kościołem drą koty,

Wolę tu nie obrażać animusów chorych,

Do ponawiania dawnej wiary bardzo skorych.

Kładę to na biskupy i na stare głowy,

Niechaj to pohamuje ich rozsądek zdrowy.

Niech się worek Judaszów chytry nie bogaci,

Trzeba pilnie powściągać tego cechu braci,

Bo psują świat i dla nich cierpi kościół boży

Przymówiska. Żadna się pobożność nie mnoży,

Tylko, że się lud bestwi, który nowych cudów

Zawsze pragnie i wiele podejmuje trudów

Niepotrzebnych; przychodzi często do ubóstwa;

Kiedy szuka dzikiego na pustyni bóstwa;

Odbieży białogłowa krosien i kądziele,

Nie opatrzy dobytka, marchwi nie wypiele,

Tak nieboga samopas puści gospodarstwo,

Już jej zawsze na myśli będzie ono łgarstwo,

Wlecze się do zjawienia, tuszy: będę w niebie,

Jeśli pójdę do boru o żebranym chlebie.

Więc coby jałmużnę dać swoją, żebrze cudzej;

Jej przykładem prostacy czynią to i drudzy…

Piotr Chmielowski, „Obraz literatury polskiej…”, tom I, str. 235–236.

1. bochenków↩

2. miejscowy proboszcz↩

Michał Bobrzyński (Dzieje Polski)

Kult Świętych Pańskich

Pośród społeczeństwa zdziczałego w dziedzinie obyczajów, strwożonego napadami wrogów, żyjącego z dnia na dzień, pogrążonego w grubej ciemnocie i oddającego się bez różnicy stanu rozpuście, wpośród społeczeństwa, w którem chciwość łączyła się z rozrzutnością, słabość z okrucieństwem i awanturniczą lekkomyślnością, spotykamy coraz to liczniejsze postacie, które uciekają od świata, zamykają się w klasztornych murach i oddają pobożności i miłosiernym uczynkom. Nigdy Polska nie wydała tylu świętych i błogosławionych. Św. Jadwiga, żona Henryka Brodatego, spędza 30-ci lat małżeństwa w klasztorze trzebnickim, św. Kinga prowadzi dziewiczy żywot z mężem swym Bolesławem Wstydliwym, a kończy go w klasztorze sądeckim razem z błogosławioną Heleną, żoną Bolesława Pobożnego, ks. kaliskiego, w Krakowie słyną cudami św. Bronisława Norbertanka i św. Jacek z możnego rodu Odrowążów, dominikanin, pierwszy Polak, który podejmuje misję apostolską (na Rusi). W Zawichoście zamyka się w klasztorze św. Salomea, córka Leszka Białego, w Jędrzejowie biskup krakowski Kadłubek. Kulminacyjnym punktem całego tego ruchu staje się kanonizacja św. Stanisława i podniesienie go na patrona Polski w r. 1254. Książęta piastowscy, których tradycja rodzinna piętnowała biskupa Stanisława zdrajcą ojczyzny i tronu, zjeżdżają teraz osobiście na jego kanonizację, korząc się przed Kościołem i zrywając ostatecznie ze wspomnieniami dawnej swej autokracji.

Nie pod wpływem przymusu, lecz z wewnętrznego popędu, dla wiecznego zbawienia, przeprowadzają oni teraz program Kościoła postawiony w przywileju generalnym z r. 1210. Cały deszcz przywilejów spada w połowie XIII wieku na pojedyńcze biskupstwa, kościoły i klasztory, wszystkie niemal prawa książęce dostają im się w udziale, niektórym nawet prawo wybijania monet. Z przywilejami idzie w parze szczodrobliwość niezwykła, mnożą się niezmiernie klasztory.

Na nowych podstawach na swojem własnem prawie kanonicznem organizuje się polski Kościół, a sądownictwo jego rozciąga się nietylko na duchownych lecz także na ludność w dobrach kościelnych osiadłą, a w wielu sprawach także i na całe społeczeństwo katolickie. Na straży jego orzeczeń stoi interdykt, klątwa, a w ostateczności pomoc świeckiego ramienia. Kościół i duchowieństwo zamieniają się w osobny stan polityczny, wyposażony pełnym samorządem.

Książęta utracili wszelki wpływ na obsadzenie kościelnych dostojeństw, kapituły katedralne chwyciły w myśl ustaw kanonicznych prawo wyboru biskupów, a od tego też czasu nietylko biskupi przestają się na książąt oglądać, ale i niżsi duchowni nie ubiegają się już o łaskę książąt, wiedząc, że tylko w obrębie kościoła strzeżeniem jego ducha i jego interesów mogą sobie znaczenie i godności zdobyć.

I. § 37.

Humanizm

Nauka scholastyczna panowała jeszcze urzędowo na uniwersytecie Jagiellońskim, ale częste stosunki Polaków z Włochami, zarówno dyplomatyczne, jako też naukowe, podróże na sobór Bazylejski i na studja do uniwerstytetów włoskich, sprawiły, że nauki klasyczne rozbudowane we Włoszech wdzierały się w drugiej połowie XV wieku coraz to silniej do Polski… Nauka, co było rzeczą najważniejszą, dostała się poza obręb duchownego stanu.

Nowe pokolenie otacza wkrótce króla. Nie był to już gmin szlachecki, ale potomkowie znakomitych rodzin: Rytwiańscy, Ostrorogowie, pierwsze pokolenie magnackie w Polsce, które nie wstępuje do duchownego stanu, najwyższą owoczesną naukę na włoskich uniwersytetach sobie przyswoiło i dla dobra narodu pragnęło ją zużytkować. Nie przynosili z sobą humaniści moralności w zwykłem tego słowa pojęciu. Literatura starożytna, pogańska, nie mogła ich w tym kierunku podnieść, owszem wyrabiała w nich pewną lekkość obyczajów, swobodę i brak zasad moralnych w wyborze środków, prowadzących najłatwiej do celu. A jednak grono tych ludzi związane ściśle kierunkiem swego wykształcenia, występuje w imię pewnej idei łącznie i solidarnie, dążące do jej urzeczywistnienia z prawdziwym zapałem, przynosiło wielką siłę moralną społeczeństwu średniowiecznemu, które na polu zasad swoich religijnych i politycznych już się było zupełnie rozprzęgło. Pierwsi nasi humaniści byli to politycy prawnicy, którzy z długich a mozolnych studiów uwielbianego prawa rzymskiego wynosili nową ideę państwa starożytnego, podniesionego do najwyższej harmonii i potęgi kosztem swobody społecznej wynosili przedewszystkiem poczucie silnej władzy panującego, bezwzględnego rozkazu i stanowczej konsekwencji w postępowaniu. Ludziom tego rodzaju państwo średniowieczne, na przywileju stanów oparte, nie mogło wydawać się ideałem… zwierzchnia władza papieska i cesarska napełniała ich wstrętem bo „król polski nikogo wyższego nad sobą nie ma oprócz Boga…”. Jeden z tych nowych ludzi, Jan Ostroróg, postawił nawet plan nowego dążenia w memorjale, który w sobie cały program reformy mieści, a siłą swej politycznej myśli stanowi jeden z najpiękniejszych pomników naszej literatury. Sarkali na tę młodzież nowym duchem przejętą… starzy ojcowie, gorszyło się nieprzyjaznym kościołowi kierunkiem duchowieństwo.

Reformacja

W chwili ogólnego omdlenia, które za Zygmunta Starego owładnęło państwem i społeczeństwem, zjawił się nowy prąd dziejowy, który całym narodem do głębi wstrząsnął, z bezczynności go wyrwał, wielkie a trudne zadania mu postawił i ku osiągnięciu tych zadań zapalił go i popchnął. Rolę tę odegrała w Polsce ówczesnej reformacja, ruch religijny, do które go od dawna w całej Europie zbierały się materiały, a do wybuchu hasło w Niemczech dał Marcin Luter (1517).

Mówiliśmy już o wielkim rozprzężeniu religijnem, moralnem i umysłowem, które się objawiło ku schyłkowi średnich wieków jako konieczne następstwo scholastycznego systemu. Wielkie sobory powszechne, pizański, konstancjeński, bazylejski, odprawiane w ciągu XV wieku, są nam dowodem, źe w ramach tego systemu i jego środkami nietylko dalszy postęp ludzkości, ale nawet konieczna reforma kościoła nie dała się uskutecznić. Widzieliśmy następnie skutki humanizmu, który swobodę myśli ludzkiej ze sobą przyniósł, nowe poglądy otwierał, nowych środków dostarczał, ale odwracając ludzkość od chrześcijaństwa, wstrząsał do reszty podstawami jego moralnego zdrowia, wywoływał swawolę myśli a jałowość czynów. Najgorsze objawy tego średniowiecznego ale spotęgowanego zepsucia i rozprzężenia przedstawiała, oczywiście instytucja, w której dotychczas skupiały się najwyższe zadania cywilizacyjne ludzkości, t. j. kościół, a sobór lateraneński, odprawiony w roku 1512, w chwili najwyższego rozkwitu humanizmu, zupełną swą bezsilność w sprawie reformy ujawnił.

Dopiero nadmiar zgorszenia i złego wywołał naturalną, a zbawienną reakcję, powrót do chrześcijaństwa, do religji, do Boga. Powrót do chrześcijaństwa od pogańskiego humanizmu, to dodatnia strona reformacji, w najszerszem pojętej znaczeniu. Wielki ruch religijny starał się na podstawie chrześcijańskiej naprawić to, co się od dawna zepsuło, podnieść, co upadło, a wydzielając z humanizmu to, co w niem było dobrem i pięknem stopić je nierozerwalnie z cywilizacją chrześcijańską i dla dalszego zużytkować rozwoju. Był ten ruch zjawiskiem dziejowem powszechnem w łonie społeczeństw wychowanych na cywilizacji kościoła rzymskiego a humanizmem dotkniętych, był dążeniem tem większem, że celu swego ostatecznie dopiął. Zbudził zagasłe już uczucie religijne a za nim inne wzniosłe i szlachetne porywy, natchnął energją woli i czynu, przywrócił społeczeństwu zdrowie.

Rozwiązano wielkie zadanie dziejowe dopiero po wielu walkach i po wielu błędach, ale bez walki nie ma nigdy postępu, a przez błędy najczęściej droga do prawdy prowadzi. Walki wewnętrzne, niejednokrotnie niszczące i krwawe, były objawem myśli sięgającej głębiej, przekonania potęgującego się do fanatyzmu, energii zbudzonej do najwyższych poświęceń i zamachów. Błędy wyjaśnić łatwo. Za długo ludzkość czekała na reformę legalną, wychodzącą z góry, a zniecierpliwiona posunęła się do niej sama i porwała zuchwale. Pojedyńcze narody, prowincje, gminy a nawet jednostki starały się naprawić kościół, jego naukę i organizację na swoją rękę. Działo się to tem łatwiej, że humanizm wszelkim objawom myśli i uczucia zupełną wyrobił swobodę. Pod tym ogólnym wpływem zbudził się jednak i kościół katolicki do nowego działania a legalni jego reprezentanci nie zardzewiałą bronią scholastyczną, ale nową bronią humanizmu i reformaci dokonali na soborze trydenckim wielkiej reformy wewnętrznej i rozwiązali zagadnienia, bez których rozwiązania społeczeństwo chrześcijańskie nie mogło się już dalej skutecznie rozwijać. Legalna ta reforma przyszła jednak po części zapóźno; wiele państw i narodów dokonawszy reformy na własną rękę, nie chciało uznać legalnej i od powszechności kościoła na długo odpadło…

Związana od wieków z kościołem i cywilizacja zachodu, odczuwająca wszystkie prądy, w których cywilizacja ta naprzód kroczyła, nie mogła Polska pozostać obcą i zamknąć się przed wstrząśnięciem religijnem, które mieściło się w reformacji. Musiała je przejść, musiała je przetrawić, musiała z niego dla dalszego swego rozwoju wyciągnąć korzyści. Inaczej zrywała związek z Zachodem, a zbliżała się lub wpadała wprost w objęcia Wschodu. Pytanie polegało więc w tem, czy i w jaki sposób Polska zdołała z reformacji skorzystać.

Zjawiła się u nas reformacja za panowania Zygmunta Starego, wkrótce po pierwszym swoim wybuchu w Niemczech, i znalazła żywioły przyjazne i w ogromuem zepsuciu duchowieństwa, mianowicie episkopatu i w ludności niemieckiej, gęsto w Prusach polskich i w miastach naszych osiadłej, i we wspomnieniu sympatji husyckich, które niedawno temu hierarchja kościelna z trudem tylko w społeczeństwie szlacheckiem zdołała powstrzymać…

Dopiero w drugiej połowie panowania Zygmunta, kiedy już humanizm rozszerzył się na szlachtę i do żywszego umysłowego pobudził ją ruchu, zaczyna reformacja działać na wyobraźnię. Młodzież mimo zakazów coraz to tłumniej wyjeżdża na uniwersytety zagraniczne, mianowicie niemieckie, zarażona protestanckim duchem, książki protestanckie przybywają do kraju, na dziedzińcach uniwersytetu krakowskiego sprzedawane, rozchwytywane, i nie minęło kilkanaście lat, a cała szlachta polska, mieszczaństwo, a nawet znaczna część duchowieństwa zaczęła się do nowego kierunku nakłaniać…

Ogół szlachty nie tykał zasad katolickiej wiary i obawiał się, aby ich nie obrazić, nie pałał też niemiecką nienawiścią ku duchowieństwu, pragnął zachować dotychczasową hierarchję kościelną, biskupią, a przedewszystkiem obrządek katolicki, tak poetyczny i do uczucia jego i wyobraźni żywo przemawiający. Ale ogół ten przyzwyczaił się oddawna uważać stolicę apostolską za obcą sobie, uciążliwą, przez Włochów opanowaną władzę, tak samo więc, jak za czasów Zbigniewa Oleśnickiego żądał teraz pewnej niezawisłości dla kościoła polskiego i sobór kościelny polski pod prezydencją króla za najwyższą w państwie władzę kościelną rad sobie przedstawiał. Zniknąć miały różnice rzymskiego i wschodniego obrządku, a środkiem prowadzącym do tego celu było zniesienie celibatu księży, komunja pod obiema postaciami i zaprowadzenie języka polskiego w całej liturgji polskiego narodowego kościoła. Nie było więc w ruchu reformacyjnym polskim pierwotnie burzących, anarchicznych pierwiastków. Nie myślał nikt o swobodzie wyznania, o tolerancji, żądano nadal kościoła jedynego, panującego bezwzględnie, popartego przez państwo, karzącego odstępców świeckiej władzy ramieniem. Rozprawiano wiele o artykułach wiary, bo w czasach soboru trydenckiego, przed ukończeniem jego dzieła, któż tego mógł nie uczynić, kto o tem nie mówić, nie myśleć; ale zamierzoną reformę przedstawiano sobie w Polsce tylko na drodze legalnej przez duchowieństwo polskie i rząd, ze współudziałem, z zezwoleniem o ile można stolicy apostolskiej. Nie rozstrzygnęła się jeszcze kwestja w łonie samego kościoła na soborze powszechnym, czy dalszy jego rozwój pójdzie drogą autonomji kościołów narodowych, czy też drogą bezwzględnej centralizacji; żądania reformy, objawiające się w Polsce, nie wydawały się przeciwnemi wierze katolickiej, ale wydawały się nawet łatwemi do przeprowadzenia w obrębie katolicyzmu i organizacji katolickiego kościoła. Dążenie to religijne szlachty tem śmielej zresztą mogło się w Polsce rozwinąć, że niedwuznacznie sprzyjało mu duchowieństwo…

II. § 73.

Faktem jest, że ruch religijny ogarnął wszystko, co w narodzie było zacnem, inteligentnem i przystępnem religijnemu uczuciu, faktem jest, że z łona tego ruchu wyszedł jedyny program polityczny, jedyne solidarne stronnictwo, na które aż do sejmu czteroletniego zdobyliśmy się w nowożytnych dziejach… …W XVIII-tym wieku starano się, ażeby reformację z dziejów naszych zupełnie wymazać i istnieniu jej zaprzeczyć. Dziś tą drogą iść niepodobna… Dziś nie możemy jej ograniczyć do aspiracji ku kościołowi narodowemu i do polemiki religijnej, a odmówić jej programu politycznego i zbudzenia literatury, choćby dlatego, że nie wiedzieliśmy, jakiemu czynnikowi mamy te korzyści przypisać… Możemy tę reformację uznać za błąd, z jej niebezpieczeństw zdać sobie w dziejach naszych sprawę, ale nie potrzebujemy jej czernić i dobre strony zasłaniać. Nietylko zadanie historji, ale i duma nasza narodowa na to nie pozwala…

Z glosy do § 73 t. II.

Polityka Religijna

Syn Jana Wazy, który obstawaniem za katolicyzmem u całego protestanckiego narodu szwedzkiego się znienawidził, wychowany przez jezuitów, przejął się Zygmunt taką żarliwością religijną, wszystkie swoje uczucia, przekonania i siły do tego stopnia w sprawie przywrócenia katolicyzmu utopił, że mógł się stać najznakomitszym szermierzem kościoła, ale musiał się stać najgorszym politykiem, najgorszym stróżem doczesnego dobra państw zdanych na jego pieczę. Nie dla dobra i pomyślności Polski związał się też z Habsburgami, lecz dla walki z protestantyzmem poza granicami kraju; przyjął polską koronę przedewszystkiem w tym celu, ażeby oparłszy się na potężnej a przeważnie katolickiej Polsce, protestantyzm szwedzki przemocą obalić.

Wielkim bodźcem dla polityki Zygmunta byli dawni jego nauczyciele, jezuici, którym i teraz bezwzględnie zaufał i zupełnie się oddał. Najgorliwszy zwolennik i uczeń jezuitów, Jerzy Radziwiłł kardynał biskup krakowski, był na dworze Zygmunta ministrem, inni, a mianowicie O. Bernard, jezuita, wpływowe zajmowali funkcje. Zrozumiemy też politykę jezuitów. Stowarzyszenie religijne, kosmopolityczne, dla interesów narodowych Polski nie mogło mieć wyrozumienia i w celach wyłącznie religijnych pragnęło je użytkować. Na wielkiej szachownicy europejskiej była dla jezuitów Polska pionem, który należało obrócić i posunąć dla ogólnej sprawy, nie pytając się bynajmniej o to, czy się ten pion nie złamie i nie skruszy. Politykę tę popierała z rzadką zresztą nieznajomością czy lekceważeniem stosunków Polski kurja rzymska; dla niej również Polska stanowiła tylko prowincję kościelną, którą dla dobra kościoła można było, a w danym razie należało nawet poświęcić. Inaczej jednak sądzić musimy króla, który w Polsce widzieć miał naród i państwo, a pierwszy je dla interesu kościoła poświęcał. Zygmunt III dalej nawet szedł od jezuitów i kurji rzymskiej, bo w ślepem swem uwielbieniu Filipa II, tak się do walki z protestanckiemi państwami zapalił, tak bezwzględnie w walce z Holandją go wspierał, że nawet w tych chwilach on jeden go nie opuścił, kiedy Rzym w inną stronę, bo ku Turcji pragnął zwrócić uwagę chrześcijańskiego świata i z Filipem na złej stanął stopie…

Przyjmując reformację, stawała się niegdyś Polska ogniskiem całego okolicznego protestanckiego rozwoju i ruchu, przerzucając się teraz na ściśle katolicką podstawę, miała stać się warowną twierdzą do odzyskania krajów i narodów od Rzymu odpadłych. Wiążąc się z Habsburgami, miała im Polska dopomódz do zgniecenia protestantyzmu w Czechach, Węgrzech i Rzeszy niemieckiej; dopomagając Zygmuntowi w prawach jego do szwedzkiej korony, miała Szwecję do kościoła rzymskiego nawrócić; mieszając się w sprawy wewnętrzne Moskwy, miała i tam katolicyzm zaszczepić…

Polska w rękach Zygmunta III do szwedzko-katolickiej polityki była tylko wygodnem narzędziem, o którego los tak dalece się nie troszczył, że z Anną, arcyksiężniczką austrjacką, zawarł małżeństwo (1592 r.), pomoc Habsburgów dla utrzymania się na tremie szwedzkim odstąpieniem im Polski czy to po swojej śmierci, czy też nawet za życia pragnął sobie okupić i w tym celu tajemne z nimi zawierał umowy. Była to już otwarta zdrada kraju, który go na swój tron, dla obrony swoich interesów powołał.

II. § 84.

Najciekawszą, powiedzmy lepiej, najsmutniejszą rolę, odegrali wśród rokoszu Zebrzydowskiego jezuici. Wiedzieli, że katolicyzm już odniósł zwycięstwo, że do osiągnięcia zupełnego na cały naród wpływu o wiele lepiej posłuży im apoteoza szlacheckiej wolności, niż absolutnej władzy. Nie wahają się też ani na chwilę, w nowych wydaniach kazań sejmowych Skargi wypuszczają głośne kazanie o monarchji, stają odważnie przed wzburzoną szlachtą, tłumaczą się, że nigdy za monarchją nie przemawiali, przedstawiają, że niemasz gorętszych od nich zwolenników swobód szlacheckich, elekcyj i jednomyślności. Pierwsi jezuici występują teraz z doktryną, że kościół katolicki najlepszym swawoli szlachty jest stróżem, że złota wolność a katolicyzm są to dwa jednoznaczne pojęcia.

Nie trzeba dodawać, jak strasznym był ten jad, który na umysły szlacheckie się wylał. Powrócił naród do katolickiego kościoła w tem przekonaniu, że go ten kościół przed rozterką reformacyjną ustrzeże i wzmocni, ale niedołężni apostołowie katolicyzmu w Polsce zawiedli jego nadzieje i dla własnej chwilowej korzyści sami trujący podsunęli mu napój…

Zmarnowała Polska bezpowrotnie dwa wielkie prądy dziejowe, które niosły ze sobą silny rząd i rozwój, to jest reformację, a następnie katolicką reakcję, a tak na nowy prąd dziejowy, którym była dopiero rewolucja francuska, musiała czekać przez dwa wieki.

II. § 85.

Polityka Kościelna

Korzyści z przymierza francuskiego były dotykalne i przemawiały do każdego nieco trzeźwiejszego umysłu, nachylała się ku niemu nawet i szlachta, obawiając się wielkich tureckich wojen z sojuszu z Austrją wynikających, a tak polityka francuska miała zrazu wielką w narodzie przewagę, a uchwycona stanowczo przez króla, mogła ją nadal taksamo utrzymać. Odwrócił się jednak od niej Sobieski.

Musiał się król liczyć najpierw ze złotą wolnością szlachty, która uświęcona w zasadniczych ustawach, krępowała mu wszelkie swobodniejsze działania i każdy krok więcej polityczny, a mniej popularny, przedstawiała jako zbrodniczy zamach podejrzliwym umysłom obałamuconej i bezmyślnej szlachty. Musiał się także król liczyć z zupełnym upadkiem i rozstrojem moralnym narodu, który już doprowadził do tego, że każdy obcy dwór pochlebstwem i pieniędzmi mógł sobie w Polsce zorganizować stronnictwo gotowe go popierać, zrywać sejmiki i sejmy, udaremniać wykonanie najzbawienniejszych uchwał i własnemu rządowi najsroższe stawiać przeszkody. Stronników takich umiał sobie zjednać nawet taki elektor brandenburski, o wiele łatwiej przyszło tego celu dopiąć zagrożonej przymierzem polsko-francuskim, Austrji i wspierającej Austrję przeciw Turcji kurji rzymskiej. Biskupi – senatorowie słuchali rozkazów Rzymu i nuncjusza, kilkunastu magnatów pozyskano zwykłemi środkami, w szlachcie poruszono jedyne jeszcze, jakie jej pozostało, bo religijne uczucie, zapalono ją do wojny świętej przeciw Turkom, a stolica apostolska użyła całego swego wpływu, ażeby politykę francuską jako niechrześcijańską w Polsce zohydzić i do ratyfikacji pokoju żórawińskiego nie dopuścić. Pod niemałą więc presją posłów austrjackich, nuncjuszów papieskich, duchowieństwa i szlachty zostawał Jan III, i ostatecznie uległ.

II. § 97.

Józef Szujski

Reformacja w Polsce

Smutne dzieje, smutne ostateczności obłędu! Gdy jedna połowa chrześcijańskiej owczarni odpadła od wiary, druga opuściła drogę miłości, zapomniała słów Zbawiciela: Non est religionis cogere religionem![1], zajęła stanowisko obronne, groźne i wniosła do swej fortecy wszystkie średniowieczne pretensje i myśl absolutyzmu, wszystkie namiętności rozkołysanych a zagrożonych ambicji. Sztandar postępu w wiekach średnich, sędzia poważny ludów i ich władców, niezawisły mocarz i prowadziciel chrześcijaństwa, papizm utraca miljony wiernych swoich przez swoją skostniałość i odwlekanie reformy, a gdy je utracił, chwyta się dworów katolickich, służy ich idei absolutystycznej, ich polityce świeckiej; przedstawia naukę katolicką jako jedyny środek utrzymania w ryzie umysłów; pochwala, uświęca gwałtowne środki, podyktowane często namiętnością partji; wysyła swoją milicję, jezuitów, na usłużne narzędzie dworów i staje się sam na końcu ofiarą tej świeckiej, bezbożnej, egoistycznej polityki, która go usuwa na bok, odsądza od jego starożytnych praw i rządzi światem, nie zważając na jego wskazówki. Z prowadziciela narodów papizm schodzi na archiwarjusza dogmatu.

Dzieje Polski[2], tom II. § 80.

Gdy burza reformacji Polskę ogarnęła, panująca w niej wolność ułatwiała w niej i otwierała drogę. Chwytano się jej gorliwie jako opozycji przeciwko duchowieństwu, jako sposobu pozyskania jednej jeszcze swobody, swobody sumienia. Sądownictwo duchowne o herezję, z łatwością najprzód zawieszone (1552), potem zupełnie uchylone zostało (1562); pod wpływem krytycznego ducha, który reformacja z sobą przyniosła, upadła tradycyjna powaga duchownego i świeckiego senatu, a przy niwelacji szlacheckiej, w zasadzie wypowiedzianej, powstawać zaczęły popularne oligarchje możnych. Król pozostaje wiernym Kościołowi, ale liberalne instytucje, oświata wyższa, chrześcijańska wzbraniają mu gwałtownego powstrzymania herezji. Polityka skłania go do przyjęcia pod swoje berło odszczepieńczych Prus i Inflant. Zdobywszy sobie uprawnienie, traci reformacja swoją moc, zaczyna się dobrowolny powrót na łono Kościoła, bo reformacja nie znalazła w Polsce gruntu głębszego, nie puściła korzeni w duszy narodowej. Ale jeśli z chlubą powiedzieć możemy, że pozostaliśmy wierni religji ojców, to niemniejszą zaiste jest dla nas chwałą, że oświecona Polska nie posunęła się do fanatyzmu katolickiego, aż po długich latach ustawnego działania jezuitów, że w szesnastym wieku u szczerych i gorliwych katolickich mężów stanu spotykamy wszędzie wyższą nad wiek ideę tolerancji religijnej.

Ruch reformacji niby ferment chemiczny, wprowadził w życie wszystkie owe prawa i wolności, wywalczone w wieku piętnastym, a monopolizowane przez możniejszych. On rozbudził masy szlachty.

Tamże, t. II. § 81.

W samych naczelnikach Kościoła katolickiego pojawiała się chwiejność w wierze lub obojętność. Drohojowski, biskup kujawski (um. 1557), znany był jako protektor herezji. Napominał go Rzym, a reformatorowie utrzymują, że umarł wyznawcą nowej wiary. Jakób Uchański, prawnik, niegdyś rządca królowej Bony, referendarz za czasów Zygmunta I, później archidjakon warszawski, dostał w r. 1551 biskupstwo chełmskie od króla i objął je, pomimo, że papież nominacji nie potwierdził. Przyjaciel od serca Frycza Modrzewskiego, polityk raczej, niż teolog, myślący o wyrwaniu Kościoła polskiego z pod wpływu Rzymu, ściągnął on także napomnienia papieskie na siebie. Gdy Drohojowski umarł, dał mu król po nim kujawskie biskupstwo, co nowe, gorsze z Rzymem spowodowało nieporozumienia. Paweł IV odmówił znowu potwierdzenia, Uchański, nie zważając na to, wsparty powagą króla i najpierwszych senatorów, odebrał w zarząd dobra biskupie. Wyklęty, mówi Damalewicz, wzajemnie wyklął papieża! Chcąc zapobiec dalszemu zgorszeniu, wyjednał Hozjusz zatwierdzenie papieskie.

Dnia 11 stycznia 1562 r. umarł Przerębski. Król dał arcybiskupstwo Uchańskiemu. Na metropolitalnej stolicy zasiadł człowiek, który reprezentował między duchowieństwem poiskiem ideę narodowego Kościoła. Dodajmy do tego, że jako dobry i gorliwy patrjota miał Uchański ogromną popularność.

Tamże, t. II. § 126.

Toczyła się i toczy między dziejopisarzami i politycznymi myślicielami kwestja o zbawienności lub zgubności wpływu reformacji na dzieje i społeczne stosunki nasze. W. Krasiński wyniósłszy ją pod obłoki, w upadku jej widzi przyczyny wszystkiego złego. Bezstronniejszy od niego, bo badawczy Józef Łukaszewicz pomimo wielkiej trzeźwości zdania chyli się także ku niej. Adam Krzyżanowski w dziwacznem swojem dziele (Dawna Polska) na barki jezuitów zwala wszystko złe, które się w Polsce stało. Pisarze przeciwnego obozu (Dzieduszycki, Helleniusz i inni) w reformacji widzą zasiew wszystkiego złego. Obie strony wołają: gdyby reformacja zwyciężyła, – gdyby reformacji nie było i t. d. Reformacja jest niezawodnie osią zwrotową historji, z wieków średnich w wieki nowe. Rozbiła ona jedne organizmy, nowem życiem natchnęła drugie, do wsteczności nakłoniła inne… Potrącona reformacją, stała się Francja absolutną monarchją, Anglja rozpoczęła świetną epokę za Elżbiety, Szwecja podniosła się do chwilowego w dziejach znaczenia, Austrja, Hiszpanja i Włochy zakamieniały i skostniały, aby ją odtrącić. Wszystkie te zmiany sprowadził nie przypadek, ale suma przeszłości każdego państwa. W Polsce rozkołysała reformacja pragnienie wolności, poszarpała dawne powagi, doprowadziła swobody do ostatnich konsekwencyj, a uczyniwszy to wszystko, zapewniwszy sobie uprawnienie, znikła z widnokręgu politycznego. Prócz żywszego ruchu umysłowego i literackiego, prócz kilku ludzi głębiej i dalej patrzących, prócz kilku objawów solidarności w dążeniach swoich stronników, nic reformacja nie przyniosła, nie podała żadnych zbawiennych dla Polski myśli, żadnych nie zdziałała odmian. Bo reformacja chociaż głęboko rozgałęziona, nie znalazła w Polsce gruntu, w którymby zakorzenić się mogła. Powszechny powrót na łono katolicyzmu, powrót dobrowolny, zawrócił rzekę dziejów w dawne łożysko, wdrożył narodowi konserwatyzm instytucyj, niechęć ku wielkim zmianom, czy to od domu, czy skądinąd pochodzącym. Wybujały indywidualizm nie dał się zamknąć w racjonalnych formułach reformatorów, a powróciwszy do odpowiedniejszej sobie, bo całego ducha wypełniającej nauki katolickiej, przeżył w niej nowe średnie wieki bojów za wiarę i za tradycje swoich wolności. Ani reformacja, ani katolicyzm nowożytny nie zdołały w narodzie polskim utrwalić nowego porządku; reformacja nie zbudowała rozsądnej i karnej konstytucji, katolicyzm nie zbudował absolutnej monarchji.

Tamże, t. II. § 137.

Tutaj wspomnimy tylko, że ruch książkowy (za czasów reformacji) był wielki. Świadczą o tem częste wydania dzieł. Mnożyły się drukarnie: w Krakowie Unglera (od 1511 do 1550), Szarfenbergera Marka (od 1543 do 1549), Macieja (od 1521 do 1547), Stanisława (do 1587), Mikołaja (od 1549 do 1609), Macieja Wierzbięty (od 1541 do 1621), Łazarzewskiego (1550–1650). Prócz tego w Królewcu, w Wilnie, Gdańsku, Pułtusku, Poznaniu, Lwowie, Pińczowie, Szamotułach, Brześciu Litewskim, Nieświeżu, Łowiczu, Toruniu, Węgrowie, Rakowie, a nawet po wsiach, jak w Lusławicach, (arjańska od 1570) były drukarnie. Utrzymywali je możni panowie, opiekunowie różnowierstwa.

Tamże, t. II. § 143.

Polska śród tych szamotań samowtór z Hiszpanją doznaje tylko stanowczej katolicyzmu reakcji. Inne narody przechodząc z kwestji religji w kwestję wolności, z wojen religijnych w pewne wytknięte polityczne dążenia, przebyły wskutek reformacji jakąś szkołę, weszły na wyższy stopień rozwoju. Polacy mieli wolność, nim reformacja przyszła, wywalczyli i dla niej z łatwością obywatelstwo. Nie przyniosła im więc reformacja dróg nowych. Uznana, upadła, bo nie budziła więcej interesu, bo przywiązanie do starej wiary odżyło. Gdy dynastja Wazów, napojona zarówno katolicyzmem jak i absolutystycznemi dążeniami, tron Polski zasiadła, Polacy odrzucali stanowczo drugie, hołdowali razem z królami pierwszemu. Monarchizm nowej daty był im zarówno wstrętnym, jak i nowa polityka. Pozostali, czem byli: obumarli dla ruchu i postępu europejskiego. Stądto katolickie, myśli unji, podbicia Moskwy, walki z Turkami pozostały w głowie szlacheckiej w spokojnem sąsiedztwie z całym szlacheckim kodeksem wolności, na który się papieże i cesarze, a z drugiej strony monarchiści i politycy nowej Europy z wstrętem i podziwem jak na raroga patrzyli. Stąd Europa nowa, tak racjonalna, jak i katolicka, nie mogła się nigdy porozumieć z tym dziwotworem państwa, które wolnomyślnością swych instytucji wyprzedziło najśmielszych liberalistów, a zaśniedziałością swych średniowiecznych dążeń uchodziła za Chiny europejskie.

Stąd nareszcie jeden i drugi obóz europejski, zeszedłszy się z sobą na ślizkim i płytkim gruncie ośmnastowiecznej niemoralności, gdzie absolutyzm podawał rękę cynicznej filozofji rewolucyjnej, przyszedł wreszcie do przekonania, że Polska jest zawadzającą na świecie mumją, którą rozdrapać najstosowniejszą byłoby rzeczą.

To wyjątkowe położenie i usposobienie Polski tłumaczy nam jedynie jej dzieje i jej upadek. Jest ono opatrznem, bo inaczej usposobiony naród, nigdyby z narażeniem własnego bytu nie szerzył chrześcijaństwa na Wschodzie. Walka kresowa staje się w Polsce popularną w miarę, jak reformacja ginie, jak katolicyzm napowrót w duszę narodu się wkorzenia.

Tamże, t. III. § 3.

Potężni już za Stefana Batorego, jezuici za Zygmunta III stali się nietylko najmożniejszym zakonem, ale i ważną polityczną odgrywali rolę. Już sama liczba świeżo powstałych w różnych stronach kraju kollegiów przy doskonałej centralizacji władzy, czyniła ich wpływ donośnym; zdolność i gorliwość ich członków, względy króla i możnych, protekcja wyższego duchowieństwa podniosła ich do znaczenia, jakiego żaden zakon ani przed nimi, ani po nich nie posiadał.

Przy każdem kollegium istniała szkoła, a zachód koło niej był głównem braci jezusowych zatrudnieniem. Pochlebiając próżnościom ludzkim, dumie panów, zamiłowaniu w widowiskach i wystawności ludu, umieli oni ściągać młodzież znaczniejszą i uboższą do siebie, wypróżniając powoli ławy podupadających szkół protestanckich, a nawet samej akademji krakowskiej. Szumnie odprawiane popisy i uroczystości kościelne i szkolne, dramata grane przez uczniów przed publicznością, drukowane wierszydła okolicznościowe, wszystko to czczym blichtrem znęcało i mamiło ludzi i zastępowało głębszą naukę, której jezuici nie lubili. System w ich szkołach przyjęty, mordował uczniów długą i powierzchowną nauką lichej łaciny, nienaturalnego stylu i złego smaku w wymowie i poezji, nużył ćwiczeniami duchownemi i subtelnościami teologji, chroniąc ich przedewszystkiem od wszelkiej wiedzy szerszej, wszechstronniejszej, która zdaniem nauczycieli mogła tylko zaprowadzić na bezdroża. Dalecy od chęci wyrabiania uczniów swoich na ludzi z samodzielną myślą, z duchem nad stan i wiek podniesionym, jezuici poddanych ich opiece paniczów kształcili na butnych a uległych wpływowi swemu panów, szlacheckich synków, na pobożną, ale zapalczywie przy swobodach swoich obstającą szlachtę, słowem: wychowanie ich nie starało się o wytrzebienie błędów społecznych, rozwój nowych zasobów narodowych, wychowanie to utrzymywało status quo, który koniecznie upadek za sobą pociągnąć musiał. Ze szkół jezuickich wychodzili ludzie bez szerszych pojęć obywatelskich, ludzie bez wyrobionego obywatelskiego sumienia, którzy dopełniając codziennie aktów pobożności, zachowując się w granicach pobożności osobistej, nie umieli wznieść się na to wysokie stanowisko, do którego Rzeczpospolita ludzi szlacheckiego stanu powoływała, a wiodąc życie bez jutra, zbyt szybko ujrzeli ojczyznę nad brzegiem przepaści. Co więcej, jezuici wyrobili w społeczeństwie religijność pozorną, dewocję faryzeuszów, lekkomyślne zaufanie w przebaczenie win publicznych i prywatnych za pomocą hipokryzyjnego nabożeństwa.

Dążąc do zmonopolizowania wychowania publicznego, jezuici wywróciwszy kredyt szkół dyssydenckich, wzięli się do akademji krakowskiej, znacznie już z powodu braku funduszów podupadłej. Kollegjum śś. Piotra i Pawła, otworzywszy szkoły, miało podkopać akademję. Skarżyli się akademicy u papieża, u króla, u sejmu. Wiedziono zażarty spór ustnie i pisemnie. Jezuici nie wahali się popełnić sfałszowania w ustawach synodalnych piotrkowskich roku 1589 na rzecz swojej sprawy. Kapituła z Goślickim stanęła po stronie praw akademji; Rzym r. 1627 jezuitom dalej szkoły prowadzić pozwolił. Akademja biedna opuszczona,upadała coraz więcej, a z nią światło prawdziwej nauki.

Ogarniając w ten sposób wyłączny ster wychowania, nie omieszkali jezuici innych środków rozszerzania swojej potęgi. Opanowawszy dwór królewski rozsiedli się oni w roli spowiedników i kapelanów po dworach możnych panów, kazali w kościołach, a odbywając misje, wykorzenili herezję i zyskiwali dla zakonu swego powszechne zaufanie. Dysputami i księgami polemicznemi dojadali upadającemu różnowierstwu, które im nauką podupadłą podołać nie mogło. Kadząc znakomitościom krajowym wystawnem przyjęciem i pochwalnemi panegirykami, umieli oni zręcznie pozyskiwać je dla siebie i z każdym rokiem powiększało się grono ich dobrodziejów. Wkorzenili się w przeciągu dwóch wieków tak głęboko, że się szlachcie niezbędnymi wydali, a skasowanie ich w końcu wieku XVIII wszystkim ludziom starej daty zdało się niepowetowanem nieszczęściem.

Jak każda potęga, tak i jezuici mieli bardzo wielu nieprzyjaciół. Z obowiązku polemizowali z nimi dyssydenci, nie dali im wszakże spokoju i katolicy, ba nawet duchowni. Rokosz Zebrzydowskiego… domagał się usunięcia ich z kraju, co się żadnemu nie zdarzyło zakonowi. Trafnie pisał przeciwko nim jako obskurantom Klonowicz, wyrzucając im zgubną metodę nauczania. Inni dowodzili, że zakon jezuitów jest ślepem narzędziem polityki dworu hiszpańskiego, dążącego do uniwersalnej monarchji. Z możnowładców nienawidzili ich książęta Zbarazcy. Z akademji krakowskiej pisał przeciwko jezuitom matematyk Broscjusz. Ale zakon umiał obstawać za sobą, odpisywał, nie szczędząc obelg i żółci, a często i ostrzejszych chwytał się środków, kar cielesnych, wymierzanych przez uczniów kollegjów jego, jak to drukarza pism Broscjuszowych spotkało.

Nie chcemy przeczyć, że zakon jezuicki wydał w Polsce zacnych i znakomitych ludzi, jakimi byli np. Piotr Skarga, Jakób Wujek, Stanisław Warszewicki. Nie chcemy przeczyć, że położył zasługi w wytępieniu herezji, kraj politycznie zawichrzającej, chorobliwej i bez rezultatów postępu, w zaprowadzeniu tyle ważnej unji kościoła ruskiego. Podnosimy dobre strony jego edukacyjnego systemu: żywienie zapału do wojny za wiarę świętą, bogobojność i czystość obyczajów. Ale z wszystkimi prawymi miłośnikami ojczyzny dawnych i nowych czasów zgodzić się musimy na to, że zakon pracował dla celów własnych, dla polityki zewnętrznej, że był państwem w państwie, że członkowie jego nie mogli być, chyba wyjątkowo, prawymi obywatelami. Zakon jezuicki władztwo papieskie nad światem, podupadłe zupełnie, chciał ześrodkować w sobie, a nie mogąc działać otwarcie, działał intrygą i fałszem, wślizgał się, aby mącić i zaciemniać. Gościnnie przyjęty w Polsce, czarną odpłacił jej niewdzięcznością: nienawidził jej szlacheckiej wolnomyślności i chętnie służył intrygom obcym, ba, gotów był nawet poświęcić dobro Rzeczypospolitej dla błahej nadziei nawrócenia Rosji. Dlatego nie prowadząc naszego zdania w tej mierze do ostateczności autora Dawnej Polski (Adrjana Krzyżanowskiego), musimy przecie w jezuitach uznać jednę z przyczyn moralnego upadku, którego skutkiem był upadek polityczny.

Tamże, t. III. § 90.

Średniowiecze w Polsce

Jak w każdej epoce zmącenia społecznych stosunków, tak i w tej noszą obyczaje cechę wygórowanych przeciwieństw, wystąpienia z spokojnego koryta żyda dla ostateczności. Czas Bolesławów cechuje rubaszna swoboda, prostoduszna pobożność obok namiętności gwałtownych, trudno się kiełzających; w czasie podziałów spotykamy ascetyczną pobożność obok wyuzdanego zbestwienia, awanturniczą gwałtowność obok braku wszelkiej energji, nieroztropną rozrzutność obok nikczemnej chciwości, lekkomyślność wreszcie obok okrucieństwa. Przeniewierstwa, krzywoprzysięstwa, brak poczucia własnej godności spotyka się u większej połowy książąt tej epoki. Jak na publicznem, tak na familijnem życiu wielkie plamy. Krewni więżą się i prześladują, kłócą o spadki po rodzicach: rzadko który syn lub pupil doczeka śmierci ojca lub opiekuna, aby się nie zrywać na przyszłą część swoją. Ludgarda, żona Przemysława, zabita, Adelajda ucieka w koszuli od Rogatki. Gwałty, rozboje i zabójstwa są rzeczą zwyczajną, otrucia grasują gwałtownie w wieku trzynastym. Duch dobrego gospodarstwa zamienia się w ducha zdzierstwa i marnotrawstwa. Namiętności niskie, jak pijaństwo, kosterstwo, rozpusta, szerzą się, zabawa łowiecka przechodzi w takąż namiętność. Skołatane burzami świata dusze mają jedyną pomoc moralną w religji, w wierze owych czasów gorącej i głębokiej. Grzesznicy czynią publiczną pokutę, stawiają klasztory i obdarowują duchownych, inni, świętszego gniazda, zamykają się w ciszę klasztorów na modlitwę, pocieszając biednych i prześladowanych i czynną dając im pomoc. Cały szereg świętych modlił się za Polskę w tej epoce. Wpływ ich dobroczynny przeciwważył złe czasu, podnosił i krzepił lud, poił go ufnością w Bogu, napełniał rezygnacją na nieszczęścia. Czas to zbrodni i cnót chrześcijańskich, czas klęsk i cudów, bluźnierstw i natchnienia. Jednego grzechu w nim nie było; były zbrodnie, świętokradztwa, kazirodztwa, ale niedowiarstwa nie znajdziesz. Wiara była w głębi duszy szalonego Rogatki, tak dobrze, jak w duszy świątobliwej Kunegundy.

Tamże, t. I. § 99.

1. Nie jest rzeczą religii narzucać religię.↩

2. Dzieje Polski podług ostatnich badań spisane przez Józefa Szujskiego. Wydane nakładem Karola Wilda, Lwów 1864.↩

Tadeusz Korzon

Chytry Possevino, chytrzejszy car

Iwan Groźny zwątpił nareszcie o potędze swojej; nowa porażka pod Toropcem stwierdziła wyższość sztuki wojennej polskiej, utrata tylu zamków świadczyła, że ćwiczona piechota poradzić umie ze ścianami otoczonemi 3-sążniowym nasypem ziemnym. Wtedy zdobył się na pomysł zadziwiający, jeśli zważymy, jak ubogie wiadomości o prądach umysłowych Europy zachodniej posiadali on sam i doradcy jego: wyprawił mianowicie Szewrygina z tłumaczem Inflantczykiem aż do Rzymu, żeby zaskarżyć Stefana Batorego, „służebnika tureckiego” o przeciwną chrześcijaństwu zawziętość i wynurzyć życzenia, aby papież doprowadził monarchów chrześcijańskich do sojuszu.

Tym krokiem dyplomatycznym Iwan IV zmienił charakter wojny inflanckiej, wprowadzając do niej interes religijny, katolicki, powszechny. Kurja rzymska nie zapominała nigdy o zawartej na soborze florenckim unji kościelnej (1439 r.). Już trzy razy w ciągu XVI wieku przez pomyślnie wyprawionych do Moskwy legatów, próbowali papieże zagaić układy w tej materji, lecz nadaremnie. Obecnie Grzegorz XIII widząc u siebie w Watykanie posła moskiewskiego, powziął najlepsze nadzieje: nawrócenia cara na katolicyzm i wprowadzenia tak jego jako też Batorego do ligi chrześcijańskiej przeciwko Turcji. Przyjął więc po ojcowsku Szewrygina i obiecał mu, że wyprawi swojego posła dla pojednania walczących monarchów. Jakoż powierzył wielkie posłannictwo Antoniemu Possevino, znakomitemu jezuicie, który niedawno, przed kilkoma dniami, wrócił z misjonarsko-dyplomatycznych podróży do Szwecji…

Possevino zastał króla w Wilnie wśród gromadzących się wojsk i odrazu doszedł z nim do bliskiego porozumienia. W otoczeniu jego znalazł trzech jezuitów polskich, z których jeden owiany w Rzymie (1568) najgorętszemi tchnieniami katolicyzmu przez spowiednika swego Ribadeneirę, ucznia Lojoli, przez jenerała zakonu (Laineza), przez papieża św. Piusa V, otrzymujący listy od misjonarzy japońskich, największy kaznodzieja polski, złotousty ks. Piotr Skarga Pawęski (1536–1612) już od kilku lat wzywał wyznawców Kościoła wschodniego do zjednoczenia się z rzymskim. Pobożność głęboka, słuchanie codziennie mszy, dysputy poobiednie z różnowierczymi panami ułatwiały przystęp ideom antireformacji i bojującego katolicyzmu do duszy Batorego. Possevin uznał w nim wybrańca Pańskiego do rozszerzenia wiary prawdziwej. Jechał za królem aż pod granicę moskiewską, naradzając się z nim i Zamojskim, budując wojsko wymownemi kazaniami…

Possevino ufny w obietnice Iwana Groźnego i zachęcony świetnem przyjęciem, jakiego doznał w Starycy, teraz po zawarciu pokoju, pojechał do Moskwy żeby spełnić główne zadanie swej misji. Na pierwszem posłuchaniu w obecności bojarów i setki znaczniejszych urzędników carskich zagaił sprawę unji. Wyrażał życzenie, aby nie było kościołów wschodniego i zachodniego, lecz jedność w Chrystusie; uprzedzał, że nauka wiary jest w obu jednakowa; dużo mówił o soborze florenckim i księgę uchwał jego, bogato oprawną, złożył w darze od papieża; obiecywał, że Iwan otrzyma tytuł cesarza wschodnio-rzymskiego, prosił wreszcie o dysputę teologiczną z duchowieństwem. Iwan sam wdał się w rozprawę o golonej brodzie Possevina, o dumie papieża, który każe siebie nosić na krześle i umieszczać krzyż na nodze swojej, przyczem unosząc się gniewem, nazwał go nie pasterzem, lecz wilkiem. Zrywał się nawet z siedzenia, potrząsając historycznym kosturem swoim; obecni bojarowie i dworzanie krzyknęli nawet, że należy utopić heretyka. Jezuita stał nieustraszony, a potem pokornemi słowy ugłaskał Groźnego tak skutecznie, iż przy pożegnaniu car podał mu rękę do pocałowania i uściskał go. Widział go potem jeszcze dwa razy, ale o wierze nie mówił i dysputy z duchowieństwem nie dopuścił. Wymówił się też od wojny z Turcją. Zapewniał tylko, że w państwie moskiewskiem mieszkają ludzie różnych wiar swobodnie…

Wyprawił posła do Rzymu (Mołwianinowa), ale snać dał mu już inne instrukcje bo ten stawił się na audiencji hardo (nakrył głowę) i nie wdał się w żadne układy o kościele. Wszystkie nadzieje kurji rzymskiej pozyskania potężnej Moskwy dla katolicyzmu znikły bez śladu. Tak Possevin doznał zawodu niemniej dotkliwego, niż w Szwecji. Pojechał potem jeszcze raz do Polski na łatwiejsze narady z Batorym.

Historja nowożytna I, str. 388 i nast.

Ignacy Chrzanowski

Reformacja

Olbrzymi wpływ na oświatę społeczeństwa wywarł również ruch religijny, mianowicie reformacja. Już za Zygmunta Starego szerzyła się nauka Lutra w ziemiach graniczących z Niemcami, z całą siłą jednak wybuchła reformacja dopiero za Zygmunta Augusta. Z początku poprzestawano na ostrej krytyce duchowieństwa, któremu słusznie zarzucano życie niemoralne i nadmierną chciwość grosza, domagano się kościoła narodowego, t. j. niezależnego od Rzymu; na sejmach wołano, aby słowo Boże było głoszone w „czystej postaci” (mniemano bowiem, że Kościół katolicki wypaczył je i zepsuł); aż wreszcie szlachta chcąc się wyłamać z pod władzy Kościoła, zaczęła tłumnie z nim zrywać, tak dalece, że zdawało się, iż Polska szlachecka na zawsze przestanie być katolicką…

Cały ten ruch religijny miał nieobliczone natępstwa dla oświaty. On to rozbudził życie umysłowe w większym jeszcze stopniu, niż ruch polityczny, a nietylko rozbudził, ale i rozszerzył: jak Polska długa i szeroka, wszędzie sprawa religijna budziła w umysłach mieszczan i szlachty tak wielkie zajęcie, jak nigdy przedtem i nigdy potem; dostarczała obficie pokarmu umysłowego, pobudzając do myślenia; każdy jako tako wykształcony człowiek, duchowny, czy świecki, nietylko politykował, lecz nadto rozprawiał o religji i Kościele; rozwijał się więc umysł, budził się zmysł krytyczny. Dawniej jedynem niemal środowiskiem życia umysłowego był Kraków, teraz powstawały ogniska nowe: Pińczów, Raków, Lublin, Wilno, Brześć Litewski i t. d.

Historja literatury niepodległej Polski, str. 68.

Reakcja Katolicka

Ogłupieniu politycznemu towarzyszył straszliwy upadek moralny społeczeństwa, nieodłączny od ciemnoty…; łapownictwo senatorów, posłów, sędziów, urzędników stało się chlebem powszednim; religijność krzewiona po kościołach, szkołach i domach przez ciemne i niemoralne duchowieństwo, wyradzała się corazto wyłączniej na bezduszną dewocję, na posty i dyscyplinowanie się, na pielgrzymki, na koronowanie cudownych obrazów Matki Boskiej, na uczęszczanie do kościołów nie dla prawdziwego nabożeństwa, tylko dla zwyczaju lub ciekawości. Resztki tolerancji religijnej zanikły; sprawdziły się obawy Potockiego: z arjanami załatwiono się już w wieku XVII, teraz wzięto się do wszystkich wogóle innowierców, których prześladowano, usuwano z Izby poselskiej, nie dopuszczano do urzędów: nie poszła w las nauka jezuicka, nie darmo uczyli księża, że Bóg tylko za to Polskę karze, iż cierpi u siebie protestantów.

Tamże, str. 365.

Odpowiedź Lwa Sapiehy, Kanclerza Litewskiego, na list Arcybiskupa Połockiego, Józafata Kuncewicza z r. 1622

Nie radbym z Waszą Przewielebnością wdawać się w listowanie i spory; lecz widząc, jak upornie trwacie w zdaniu swojem i że żadne uwagi odprowadzić Was od niego nie potrafią, znajduję się mimowolnie zmuszonym na bezzasadne pismo Wasze odpowiedzieć. Nie zaprzeczam, że ja sam przykładałem starania koło Unji i porzucić je byłoby rzeczą nierozumną; lecz nigdy mi na myśl nie przysło, żeby Wasza Przewielebność miała zamyślić ludzi do niej przywodzić tak gwałtownemi sposobami. Najwyższy przywołuje do siebie wszystkich łagodnie: „Przychodźcie do mnie wszyscy i t. d.”, lecz niewolników gwałtem przywleczonych nie chce i nie przyjmuje. Wyście tą nieprzezorną gwałtownością poduszczyli, i że tak rzekę, przymusili naród ruski do opierania się i do odrzucenia uczynionej Jego Królewskiej Mości przysięgi (ściąga się to do odpadnięcia Moskwy od obranego przez siebie na króla Władysława). Trudno Wam zaprzeć się tego, bo Was przekonywują podane od nich na piśmie najwyższym urzędnikom polskim i litewskim skargi.

Chyba Wam niewiadomem jest szemranie ludu nierozważnego, który się daje słyszeć z tem, że wolą być w poddaństwie tureckiem, niż cierpieć taki ucisk wiary i nabożeństwa swego. Podług Waszych wyrazów są tylko niektóre mnichy z eparchji[1] Boreckiego (metropolity kijowskiego) i Smotryckiego (arcybiskupa połockiego), i kilku szlachty kijowskiej, co się Unji sprzeciwiają. Lecz prośba Królowi podana, nie jest od kilku czerńców, ale od całego wojska Zaporoskiego, z żądaniem, żeby Boreckiego i Smotryckiego w ich eparchjach potwierdzić, a Was wraz z drugimi oddalić. Biada temu, kto jest lekkowiernym; okoliczności te wcale inaczej się pokazują w wyżej wymienionych skargach. Na sejmach zaś czyż mało odbieramy skarg od całej Ukrainy i od całej Rusi, nie od niektórych tylko czerńców? Nie dosyć na tem, że Kozacy oczekują w Kijowie rozstrzygnienia w tej rzeczy naznaczonej od Króla Komisji, lecz oto idzie, czy ta się też uda pomyślnie! Skutki rozstrzygnienia tej Komisji pokazują nam tylko nadzieję nieznanego dotąd jeszcze dobra; nierozsądkiem zatem jest przerywać zgubnym gwałtem tyle pożądaną zgodę, a tem samem i należące się Królowi posłuszeństwo.

Wy, nadużyciem swojej władzy i swojemi postępkami, powodowani raczej próżnością i prywatną nienawiścią, aniżeli miłością ku bliźniemu, wbrew świętej woli, a nawet wbrew zakazowi Rzplitej, byliście przyczyną i podżogą tych niebezpiecznych iskier, które wszystkim nam zagrażają pożarem bądź bardzo zgubnym, bądź też wszystko trawiącym. Wy piszecie, że i polityka ma ku nim odwróconą uwagę; a ja dodaję, że nietylko polityka, lecz i rząd: bo z ich posłuszeństwa większe dla kraju wynikają pożytki, aniżeli z Waszej Unji. Zaczem powinniście Wy władzę swoją i powinność pasterską stosować do woli królewskiej i do zamiarów rządowych, wiedząc, że władza Wasza jest ograniczona, i że pokuszenie się Wasze na to, co spokojności i pożytkowi społeczeństwa jest przeciwnem, sprawiedliwie może być poczytanem za naruszenie Majestatu. Gdybyście Wy się odważyli na co podobnego w Rzymie albo w Wenecji, zapewneby Was tam nauczyli, ile trzeba baczności mieć na położenie lub zamiary polityczne rządu.

Piszecie o nawracaniu do wiary odszczepieńców i t. d.; w samej rzeczy trzeba pomyśleć o ich nawracaniu, starając się o to, żeby była jedna owczarnia i jeden pasterz; lecz w tem trzeba postępować rozsądnie, stosując się do okoliczności czasu, ile w rzeczy zawisłej od swobodnego przyzwolenia, zwłaszcza w ojczyźnie naszej, gdzie bynajmniej nie służy owa sentencja: „przymuszaj ich wchodzić, coge intrare”. Trzeba, żeby ta nasza gorliwość i żądanie powszechnego zjednoczenia zasadzały się na prawidłach miłości, podług wyrazów św. Pawła; lecz widać, żeście się Wy oddalili od nauki tego apostoła, zaczem też i nie dziw, że pod władzą Waszą zostający wyszli z należącego się Wam posłuszeństwa.

Co się tyczy niebezpieczeństwa życia Waszego, można powiedzieć: każdy sam przyczyną biedy swojej. Trzeba korzystać z pomyślnych okoliczności, lecz nie poddawać się nierozsądnemu uniesieniu; osobliwie kiedy idzie o wyznanie wiary, wtedy naczelnicy wystawieni bywają na niezliczone niebezpieczeństwa. — Ja obowiązany jestem, mówicie, naśladować biskupów i t. d.; naśladować świętych biskupów w cierpieniu, w chwale Bożej, np. Złotoustego (Chryzostoma), i innych wielkich pasterzów, jest rzeczą chwalebną, lecz naśladować ich także trzeba w pobożności, w nauce, w cierpliwości i w dawaniu dobrych przykładów. Przeczytajcie żywoty wszystkich pobożnych biskupów, przeczytajcież wszystkie dzieła Złotoustego, nie znajdziecie w nich ani skarg ani protestacji, ani jednej wzmianki procesów, zatargów albo świadectw sądowych, ani pozwów do sądu Antjocheńskiego lub Carogrodzkiego, o prześladowanie, o osobiste (z urzędu) zrzucenie, o pozbawienie życia pobożnych duchownych; znajdziecie tam tylko to, co pomnaża chwałę Bożą, zbudowanie dusz ludzkich i ułaskawienie Eudoksji rozgniewanej na służebników cerkwi.

Obróćmyż się teraz do czynów Waszej Przewielebności: u Was pełne ziemskie sądy, pełne trybunały, pełne ratusze, pełne biskupie kancelarje pozwów, procesów, protestacyj; czem nietylko Unji utwierdzić niepodobna, lecz nawet i ostatni w społeczeństwie związek miłości się roztarga, i sejmy i wszelkie urzędy napełniają się niezgodą i kłótniami. — Piszecie, że oni (apostołowie i gorliwcy Boży) nie uważali ani na króla, ani na cesarza i t. d. I owszem! Uważać ich trzeba podług Wszechmocnego Boga: „Kto się sprzeciwia władzy, sprzeciwia się Bożemu rozkazowi, bo wszelka władza od Boga jest”. Dlatego i Chrystus powiedział: „Dajcie cesarzowi, co jest cesarza, Bogu, co jest Boga”. Przytem tak Wy, jak i każdy pamiętać powinniście, że każdy naród zachowując zakon Boży, winien posłuszeństwo woli panującego.

Lecz jeżeli, piszecie, nieprawowierni na mnie zuchwale następują, to ja mimowolnie przymuszony jestem bronić się i t. d. Zaiste, nie tak uczył nas Chrystus; on prowadzony jak owca na zabicie, mając do obrony swojej orszak aniołów, modlił się za swoich prześladowców, tak i Waszej Przewielebności należy postępować. Powinnością mądrego jest wprzód używać wszystkich sposobów roztropności, niż chwycić się oręża: nie pisać uszczypliwych listów do naczelnictwa Jego Królewskiej Mości, nie odpowiadać z groźbami, tak jak Wy czynicie; apostołowie i inni święci nigdy tak nie postępowali.

Dodajecie, że „Wam wolno Uniatów topić, głowy im rąbać i t. d.” Nie tak z nimi postępować należy, dlatego, że ewangelja Pańska srogi daje wszystkim mścicielom zakaz, który i do Was się ściąga: „Moja jest zemsta, mówi Pan, ja będę nagradzał”. Iluż apostołów, iluż nauczycielów Pańskich, iluż chrześcijan, co życiem swojem zapieczętowali cześć Ukrzyżowanego Pana, co za nią najokropniejsze męki ucierpieli! Jednak ani na Neronów, ani na Tyberjuszów, ani na Dioklecjanów, niemasz w świętych pismach ani jednej z ich strony skargi lub sądowych protestacyj, tylko jest: „Odszedłem, radując się od oblicza sądu, jako godnym uznany niecześć przyjąć za imię Pana Jezusa”.

Jeszcze piszecie: „Na sejmach podnoszą głosy szkodliwe nietylko Unji, ale całemu prawowiernemu rzymskiemu duchowieństwu i t. d.” Któż temu winien? Jedna Unja przyczyną jest wszystkich tych nieszczęść. Kiedy gwałt czynicie sumieniom ludzkim, kiedy zamykacie cerkwie, żeby ludzie bez nabożeństwa, bez obrządków chrześcijańskich, bez świętości ginęli jak niewierni, kiedy samowolnie na złe używacie miłości i poważania Króla Jmci, to w tem obchodzi się bez nas; lecz kiedy z powodu nieforemności powstaje w narodzie niespokojność, którą uśmierzyć trzeba, wtedy nami dobrze drzwi zatkać. Dlatego też i przeciwna strona mniema nawet, jakobyśmy z Wami zmowę uczynili ku uciśnieniu sumienia ludzkiego i ku naruszeniu powszechnego pokoju: czego nigdy nie było! Dosyć na tem, że Wasza Przewielebność z nami w Unji; tej strzeżcie dla siebie, i w powołaniu, którem powołani jesteście, trwajcie spokojnie, a nie wystawiajcież nas na powszechną nienawiść, siebie zaś samego na niebezpieczeństwa i tak wielki przed całym narodem upadek.

„Na nieprzyjmujących Unji – piszecie dalej – wydać rozkaz i wygnać ich z państwa i t. d.”. Broń Boże! Niechaj się nie dzieje w ojczyźnie naszej tak okropne bezprawie! Dawno w tych państwach zaprowadzoną została święta rzymsko-katolicka wiara, i póki nie miała naśladowniczki nabożeństwa swego i posłuszeństwa dla Ojca świętego, póty wsławiała się miłością pokoju i potężnością wewnątrz i zewnątrz państwa; teraz zaś, przyjąwszy w społeczność swoją niejaką swarliwą i niespokojną przyjaciółkę, cierpi z jej przyczyny na każdym sejmie, w każdem narodowem zebraniu, w każdem powiatowem posiedzeniu, mnogie rozterki i spotwarzania. Zdawałoby się lepiej i pożyteczniej dla społeczeństwa uczynić rozbrat z Itak kłótliwą towarzyszką, bośmy nigdy w ojczyźnie naszej takich nie mieli rozterek, jakie nam zrządziła ta pięknobarwna Unja. Chrystus nie zapięczętowywał i nie zamykał cerkwi…

„Mając oni, mówicie, należytych księży i t. d.”. Daj Boże, żeby ich było dosyć; lecz to niedosyć, że Wy sami ich chwalicie: własna chwała zawsze podejrzana. Trzeba, żeby innowiercy widzieli dobre dzieła ich, i sławiąc Ojca, który jest na niebiesiech, naśladowali w ścieżkach ich. Atoli ja słyszę, jakich to Wy księży poświęcacie, to jest takich, od których cerkwi więcej upadku, niż zbudowania zdarzyć się może. Powszechnie Wam zarzucają, że u Was niemasz należytych księży, a raczej pełno ślepych. A tak Wasze popy nieuki pociągają naród w pogubienie… „Oddawać, piszecie, cerkwie na urąganie i t. d.”. Lecz pieczętować i zamykać cerkwie i urągać się z kogokolwiek jest to zgubne wzruszenie braterskiej jednomyślności i wzajemnej zgody. Z tem wszystkiem niechaj mi Wasza Przewielebność pokaże, kogoście Wy pozyskali, kogoście zjednali tą swoją surowością, tą srogością, tem pieczętowaniem i zamykaniem cerwiew? I owszem, pokaże się, żeście utracili nawet i tych, którzy w Połocku u Was w posłuszeństwie zostawali. Z owiec poczyniliście ich kozłami, wprowadziliście niebezpieczeństwo na kraj, a może i zgubę na nas wszystkich katolików. Zamiast wesela przyczyniła nam Wasza tyle świetna Unja kłopotu, niespokojności, niezgody, i tyle nam się stała gorzka, że byśmy woleli być bez niej, ile z jej to przyczyny cierpimy niepokoje, gorycze i dokuczania.

Otóż te są płody Waszej zachwalanej Unji. Znakomitą zaiste ona jest przyczyną tylu między ludźmi i w kraju rozterek i niezgodności! Bo gdyby, niech Bóg broni, ojczyzna się wstrzęsła (do czego Wy swoją surowością tak dogodną drogę otwieracie), nie wiem, coby wtenczas z Waszą Unją było! „Przynajmniej, piszecie, dał mi w tej mierze przepis Pasterz najwyższy, czyli jego namiestnik i t. d.”. Sprzeciwiać się Najwyższemu Pasterzowi byłoby przeklętem pokuszeniem, lecz ja śmiem utrzymywać, że jeśliby Ojciec święty wiedział, jakie z powodu Waszej Unji w ojczyźnie naszej powstają rozterki, bez wątpienia pozwoliłby na to, czemu Wy upomie się sprzeciwiacie. Mamy przykład względności tego Ojca świętego, rozważającego tak mądrze w niektórych państwach cerkiew Chrystusową, której on jest ojcem, nie ojczymem, że dla powszechnego ich dobra bardzo wiele tam pozwolił, co u nas pod grzechem śmiertelnym zakazano.

A potem wszystkiem Król każe cerkiew ich w Moskwie[2] rozpieczętować i otworzyć, oczem ja z rozkazu Jego piszę Waszej Przewielebności, a jeśli Wy po tem mojem napomnieniu tego nie uczynicie, to ja rozkazem Jego Królewskiej Mości sam każę rozpieczętować i im oddać, ażeby oni podług swego nabożeństwa w cerkwiach tych swoje obrządki sprawowali. Żydom i Tatarom nie zabrania się w państwach królewskich mieć swoje synagogi i meczety, a Wy chrześcijańskie pieczętujecie cerkwie! Z tego powodu rozchodzi się już wszędzie pogłoska, że oni wolą być u niewiernych Turków w poddaństwie, aniżeli cierpieć takie sumienia swego uciśnienie.

„Lecz, odpowiadacie, czyżby było sprawiedliwem, okazywać taką względność niepewnej przyszłej spokojności?” Nietylko sprawiedliwem, lecz i koniecznem; ponieważ niechybnie staną się w społeczeństwie rozterki, jeśli jeszcze większe w nabożeństwie ich wyrządzać im będziemy uciśnienia. Już się odzywają słuchy zewsząd, że chą nazawsze z nami wszelki związek rozerwać. — Co się tyczy Połoczan i innych przeciw Wam buntowników, to może być, że oni są takimi; ale wyście sami ich do buntu podniecili! Byli oni Wam we wszystkiem posłuszni, cerkwi Waszej nie porzucali; lecz Wyście sami ich od siebie odrzucali! Nowogród Siewierski, także Starodub, Kozielec, i mnogie inne twierdze, Unja od nas oderwała. Nawet i teraz ona jest główną przyczyną, że naród moskiewski od Królewica stroni, jak się to oczywiście pokazuje z rosyjskich listów do Panów Rad i inszych naczelników Wielkiego Księstwa Litewskiego. I dlatego nie chcemy więcej, żeby ta tyle dla nas zgubna Unja, do końca nas zniszczyła. — Te są objaśnienia, które daje na list Wasz. Życzę sobie na przyszłość być wolnym od sporów z Wami.
Proszę tylko Najwyższego o wszelkie dla Was pomyślności, a razem oducha łagodności i miłości bliźniego, zostając z poważaniem… w Warszawie dnia 12 marca 1622 r.

Z tomu VIII „Historji literatury polskiej” Michała Wiszniewskiego.

1. Eparchja — diecezja biskupa obrządku greckiego.↩

2. chyba w Mohilewie? Przyp. Wyd.↩

Władysław Smoleński

Umysłowość w dobie reakcji katolickiej

Po wielkich wstrząśnieniach reformacji ogarnęła Polskę reakcja katolicka, której panowania żaden przez długie czasy nie zmącił rokosz. Duch teologiczny przeniknął wszystkie pory stosunków: zarówno na aktach myśli i uczuć, jak działań praktycznych człowieka wycisnął swe piętno. Duchowieństwo niestrudzenie pracowało nad przystosowaniem społeczeństwa do celów kościelnych. Dzięki klerowi dostroił człowiek myśl swoją do akordu dogmatów, według komendy artykułów katechizmowych maszerował przez życie od kołyski do trumny.

Przed podaniem pokarmu rączęta dziecka składano w znak krzyża na czole, ramionach i piersiach; uczono je pacierza, gdy pierwsze słowa poczęło wymawiać. Nie dano nic spożyć, dopóki młodsze nie przeżegnało się, starsze jakiej części pacierza nie powiedziało na pamięć. W szkołach wdrażano przedewszystkiem do pobożności. Oprócz nabożeństw w kościele i spowiedzi miesięcznych, których niewolno było zaniedbać pod karą plag, śpiewać kazano codziennie litanję o najświętszej Pannie, słuchać sacrum officium B. M. V., odprawiać rosarium, nucić pieśni religijne, w święta prawić oracje. Dwunastoletni uczeń retoryki szkół jezuickich musiał przemawiać publicznie na temat niepokalanego poczęcia najświętszej Panny… Żeby przysposobić uczniów na szermierzy katolicyzmu, oprócz dysput tygodniowych o różnicy pomiędzy religjami urządzali jezuici dwakroć w roku rozprawy publiczne wystawniejsze. Jeżeli nie stanął do walki teolog dysydencki, miejsce jego zastępował uczeń klas wyższych. Zachęcali mistrze wychowańców swoich i do czynnego „wykorzeniania heretyków w ojczyźnie”. Burzyli uczniowie jezuiccy zbory i domy ministrów ewangelickich, palili księgi, znęcali się nad żywymi, profanowali ciała umarłych…

Logikę nazywano „instrumentem, sposobnym i potrzebnym do nabycia wszelkiej mądrości”, chociaż nie zgadzali się wszyscy: czy jest scientia, practica, czy speculativa? Podręczniki do niej nie zawierały systematycznego wykładu przedmiotu, lecz traktowały o dystynkcjach, uniwersałach, konstytutywach, konnotatach, relacjach; podawały dysputacje, kwestje, argumenta pro et contra w najróżnorodniejszych materjach teologicznych i nieteologicznych, nie mających żadnego związku z logiką. Nasuwały im się takie kwestie, jak: czy kowal bez rąk może być dobrym rzemieślnikiem?; czy Abel był istotnie synem Adama? czy człowiek jako człowiek istnieje na świecie?; czy prawda może być fałszem; czy pies może być kozą?; czy Chrystus, siedzący na ośle, jest częścią osła, lub też osioł częścią Chrystusa? Odpowiadały na nie wykrętami sofistycznemi lub sentencjami teologicznemi. Na pytanie: czy może ktoś być swoim ojcem? – przyrodzonym sposobem, – brzmiała odpowiedź, – nie, ale mogłoby to być przez cud. Czy całość jest większa od części? – niezawsze, albowiem Trójca święta nie jest większa od Boga Ojca, jak naucza św. Augustyn…

W niezliczonych okazjach działał sam Pan Bóg, Matka boska, lub święci. Za Jana Kazimierza „królestwo polskie z triumfem wypędziło nieprzyjaciół, niosąc Opatrzności boskiej hieroglifikę, iż niesfornych Polaków ona tylko utrzymuje i broni”. Król „na pomocy wszechmocnego Boga i Panny przenajświętszej fundując się bardziej, niż na ludzkich sukcesach, powrót swój do królestwa Opatrzności boskiej przypisywał; wzywając Boga i Panny przeczystej, konfederację uczynił z niebem, na upodobanie i dyspozycję boską poruczając się całkiem”. Podobnież Pan Bóg „eliberował lud swój” za panowania Augusta II, „bo w takie nieszczęścia uwikłaną była ojczyzna, że się to nie zdało rozumem ludzkim, aby naturalnemi sposobami przejść miała do swego bytu i zostać w całości”. Widocznie Pan Bóg ujawniał dla narodu swą sympatję, gdy podczas bitwy pod Beresteczkiem zasiadł w obłokach na złotym tronie w otoczeniu aniołów, w koronie i z mieczem, a opodal, w chmurach, umieścił ogród i napis w środku: „Salvator mundi”; widomie mu i Matka Boska sprzyjała, skoro obozy nakrywała swym płaszczem i wielokrotnie orężowi polskiemu zapewniała zwycięstwo. Najświętszej Pannie zawdzięczał oblężony w Moskwie Gosiewski, że w dniu pewnym stracił tylko dwudziestu ludzi, gdy spodziewał się „tysiącami głową nałożyć”. Zwycięstwo pod Zborowem przypisywał Jan Kazimierz obrazowi Panny przeczystej z klasztoru bełskiego bazyijanów, „przed którym w nocy, krzyżem leżąc modlił się, aby Obronicielka królestwa polskiego z toni wyprowadziła ojczyznę…”.

Teologicznie objaśniano i zdarzenia drobne. Pożar gasnął dlatego, że go księża z najświętszym sakramentem obeszli; że go Pan Bóg „wejrzawszy z miłosierdzia swego na wzdychania pobożnych zakonników, cudownie uśmierzył”, że strzegł św. Wawrzyniec lub Florjan. „Opatrzność boska, za przyczyną iwiętych patronów”, dawała wdowcowi żonę; cudownym sposobem uchodzili ludzie z więzienia; ojcowie jasnogórscy cudem boskim poznali szpiegów; nawet cudownym sposobem zachował Pan Bóg naładowaną żytem, a tonącą wicinę. Udała się deputatowi mowa trybunalska, bo mu „Pan Bóg krzywdę, przez Grabowskiego, pijanego w skomatycznych słowach na obiedzie u Sołłohuba uczynioną, gdy się pokornie Panu Bogu przez intercesję św. Jana Nepomucena ofiarował, sowicie nagrodzić raczył”. Niekiedy miłosierdzie boskie ująć się dało winem, lub wódką. „Chcąc, – powiada pamiętnikarz, – kaptować afekt i łaskę wojewodzianów, kłaniałem i częstowałem, ile możności mojej być mogło, a tak za miłosierdziem boskiem zacząłem mieć w województwie afekt i łaskę…”

…Od Mieczysława zasługiwali sobie Polacy, oprócz chwały wiecznej, na korzyści doczesne, do których dopomagała im najświętsza M. Panna i święci. Związkiem chrześcijańskiej miłości spojeni Litwini, Polacy i Rusini za grunt trwałości i szczęścia królestwa wzięli cnotę, pobożność i szacunek dla wiary; jedno było mówić: Polak i katolik, – nie uznawali za synów ojczyzny, lecz za odrodków od wszystkiej poczciwości tych, którzy powstawali przeciwko religii starodawnej. Jagiełło i Witołd wzgardzili koroną, którą ofiarował im naród, uporczywie utrzymujący kacerstwo Husa. Prawowierni Polacy po wszystkie wieki i lata ku obronie wiary świętej stanowią prawa pobożne, krew dla niej oddają, majętności i życie; błędy kacerskie wytępiają odważnie i mocno. Wypędzili arjan, upokorzyli kalwinów i lutrów. „I ta jest przyczyna, że tyle nad insze narody ze krwi swojej pozyskali świętych obrońców przed Bogiem: śś: Stanisława, Jadwigę, Salomeę, Kunegundę, Kazimierza, Jozafata Kuncewicza, Jacka, pięciu męczenników, dwóch pustelników, Stanisława Kostkę, Jana Kantego, Jana z Dukli, Szymona z Lipnicy, Władysława z Gielniowa i inszych. Osobliwsza dla narodu naszego przychylność nieba, że Chrystus, że przeczysta Matka i Panna, że tylu świętych założyło sobie w Polsce szczególniejsze mieszkanie; że nas ratują, utrzymują w wierze prawdziwej i w złotej wolności”.

Oprócz królującego nad światem Boga wpływały na losy człowieka złe duchy, – upadli aniołowie, posiadający siłę olbrzymią i rozum, czyhający na nieszczęście ludzkie na ziemi i na męczarnie duszy za grobem… Wierzono w peregrynacje niewiast starych na łopatach lub miotłach; nie wątpiono o umiejętności czarownic przenoszenia nabiału z miejsca na miejsce, oprzyrządzaniu trunków mlecznych, zażegnywaniu i odżegnywaniu uroków i o rozlicznych, działanych przez nie przykrościach. Przez czary psuło się szczęśliwe pożycie małżeńskie, przez nie nawiedzała ludzi śmierć nagła. Niekiedy miano wątpliwości, czyjemu wpływowi przypisać dany wypadek: „ledwom nie umarł, – powiada pamiętnikarz, – czy z przepicia, czy też z uroków…”

Przewodniczyli w praktykach nabożnych księża, szczególniej zakonnicy, których liczba w stuleciu XVII wzrosła olbrzymio. Do istniejących w czasach dawniejszych przybyli: reformaci, bonifratrzy, oratorjanie, misjonarze, karmelici bosi i bazyljanie, – rozrzuconych było po kraju około 600 klasztorów. Zakładali mnisi bractwa nabożne, w konfesjonale i z ambony, w celach swoich i w wycieczkach za kwestą zachęcali do pielgrzymek, rekolekcyj i ćwiczeń. Działali za pomocą misyj, fundowanych przez panów, a odprawianych hałaśliwie; wpływali przez liczne odpusty, przywiązane do ołtarzy, i przez jubileusze powszechne. Zuchwałym grzesznikom grozili niedopuszczeniem do sakramentów, odmówieniem pogrzebu i klątwą. Przychodziło duchowieństwu z pomocą i państwo. Za przeżycie przez rok i sześć niedziel w klątwie kościelnej, podobnie jak za bluźnierstwo przeciwko religji katolickiej i niewykonywanie przez lat kilka spowiedzi wielkanocnej, pociągano od odpowiedzialności sądowej…

Przewidując śmierć bliską dygnitarze rezygnowali z urzędów i schyłek życia przepędzali w klasztorach. Marszałek w. kor., Opaliński, „gotując się na śmierć, abdykował to ministerjum, resztę życia dla Boga poświęciwszy w Leżajsku u bernardynów, przy cudownym obrazie Panny przeczystej”. Jan Kazimierz na radzie senatu w r. 1668, na sejmie i w akcie abdykacji oświadcza, że „składa koronę, ażeby miał czasu trocha wolnego przygotowania się na tamten świat”. W ostatnich chwilach baczono pilnie, iżby ducha swego, omnibus sacramentis dobrze uzbrojonego, Panu Bogu oddać…

Zalecano w testamentach, żeby pogrzebowi towarzyszyło jak najwięcej księży zakonnych i świeckich. Za trumną hetmana Koniecpolskiego w Brodach w r. 1644 szło karmelitów szarych i franciszkanów par 16, bernardynów par 23, dominikanów par 32 i niemało księży świeckich. Na pogrzeb hetmana w. kor., Radziwiłła, zebrała się tak duża liczba zakonników, księży świeckich i prezbiterów unickich, że się w Nieświeżu nie mogła pomieścić. Szlachcic średniej zamożności na pogrzeb ojca sprowadzał 324 księży ritus latini, 150 ritus uniti i bractwa…

Zalecali ojcowie w testamentach swym dzieciom wytrwałość w katolicyzmie dla różnowierstwa nienawiść. „Napominam was, dziatki moje, – pisał Koniecpolski, – najprzód przy wierze świętej katolickiej rzymskiej, w której ja umieram, abyście, mocno stojąc, heretyctwa i nowszych nauk, którekolwiek w jakimkolwiek sposobem się wznoszą, strzegli… Każdy masz się cieszyć, iżeś jest synem tej matki, t. j. kościoła powszechnego, który wszystkich świętych matką wspólną jest i na której łonie umrzeć szczęśliwsza rzecz jest, aniżeli się od początku urodzić, gdyż nigdy się nie urodzić lepsza jest, aniżeli w tym kościele nie umrzeć”. – „Wnuku mój, – pisał inny Koniecpolski w rodowodzie swego domu, – to było w pradziadach twoich, że byli, żal się Boże, ewangelikami…” Dzieci spełniały ściśle zalecenia ojców. Z żarliwości katolickiej usuwały różnowierców z urzędów, tamowały im na sejmach wolność głosu, nie pozwalały zasiadać w sądach. W r. 1648 upominali się dysydenci o krzywdę Niemirycza, że go jako arjanina, nie dopuszczono do podkomorstwa w województwie kijowskiem, w r. 1748 domagano się, żeby generalnego dyrektora poczt w Rzeczypospolitej, jako dysydenta in religione, zrzucić z urzędu. Na sejmie w r. 1718 krzyknęli Mazurowie i Litwa, że poseł Piotrowski, „nie może mieć głosu w państwie katolickiem, ponieważ jest sektarz”; w 1717 siedmiu deputatów dla różnicy w religji musiało opuścić trybunał. W punktach zgody z kozakami w r. 1648 i w umowie hadziackiej zastrzeżono, aby w projektowanych akademjach: kijowskiej i litewskiej „żadnych sekt: arjańskiej, kalwińskiej, luterskiej profesorów, mistrzów i studentów nie było”. Obawiano się, żeby obecność dysydentów nie wywołała gniewu bożego i nie naraziła kraju na klęski. Więc Zygmunt III polecał hetmanowi Koniecpolskiemu, „aby w obozie polskim nie było protestanckich ministrów, a nawet w mieście, pod którem blisko wojsko leży obozem”. Podczas oblężenia w Zbarażu żołnierze katoliccy predykantów kalwińskich, że w namiocie śpiewali, chcieli rozsiekać. W r. 1750 stolica Rzeczypospolitej po raz pierwszy ujrzała pogrzeb luterski, za który oficjał warszawski, Grzegorzewski, za wpływem pobożnej żony Augusta III złożony został z urzędu…

Ludzie wieku XVII o zasługach swoich religijnych mieli najlepsze przeświadczenie i nie taili, że czynili niekiedy dla Boga nad powinność. Koniecpolski nie bez pewnej chełpliwości powiada w testamencie: „uczyniłem ja za pomocą najwyższego Boga dosyć, nie z samej tylko powinności, ale z należytej ode mnie ku wywyższeniu niewidzialnej w Bóstwie imienia Trójcy przenajświętszej ochoty”. Nie dziw, że ludziom, którzy woleli „na sto kul flintowych iść, niżeli na jedną różańcową paciorkę”, i którzy tyle mieli pewności o nadmiarze zasług swoich, nie szczędził Pan Bóg dobrodziejstw; nie dziw, że ich obdarzał zdolnością cudotwórstwa. Stanisław z Bogusławic Sierakowski, opat świętokrzyski († 1662), „jeszcze żyjący”, uzdrowił modlitwami wielu chorych. Pani Pstrokońska, pacierzami i postem karmiona, rozpędzała krzyżem świętym nawałnice i chmury.

Temu samemu prądowi teologicznemu uległo i piśmiennictwo. Duch kościelny rozparł się w tysiącach panegiryków, w stosach kazań, w niezliczonem mnóstwie żywotów świętych. Najlepsze talenta owych czasów układają: Hymny i pieśni na różne teksty ewangeliczne. – Siedem psalmów albo hymnów na pacierza części siedem, – Ogród panieński, pod sznur pisma świętego i doktorów wysadzony. – Podręczniki i dzieła naukowe podawały absurda najpotworniejsze. Najpoważniej rozbierano w nich kwestje: Czemu to Pan Bóg nie stworzył człowieka z djamentu, albo z złota, ale z podłej gliny? Dlaczego natura i dawca jej przydał człowiekowi dwie oczy? Czyli bestje i inne zwierzęta stworzył Pan Bóg z ziemie? Czemu też to Ewa stworzona jest, czyli bardziej zrodzona z Adama, nie Adam z Ewy? Dlaczego to Ewa nie jest stworzona z ciała Adamowego, ale z kości? Dlaczego Ewa nie jest z inszej kości stworzona, ale z żebra? Z którego żebra jest stworzona Ewa? Czemu też to Ewa nie na jawie, ale we śnie stworzona z Adama? Co się natenczas Adamowi śniło, gdy z niego Pan Bóg stwarzał Ewę? Jestże też niewiasta człowiekiem? Jakie też to jabłko było, które zerwała Ewa? Wiele razy zgrzeszyli w raju pierwsi rodzice nasi? Dlaczego to Pan Bóg nie sprawił pierwszym rodzicom naszym delikatnych jakich sukien, ale proste kożuszki? Odpowiedzi godne były tematów. Na pytanie, co się Adamowi śniło, gdy Pan Bóg stwarzał Ewę? – „Podobno mu się śniło, – brzmiała odpowiedź, – jakby grał w kości, bo obudziwszy się, z temi zaraz dał się słyszeć słowy: hoc nunc os ex ossibus meis. Domyślił się na jawie, że we śnie jednę kostkę przegrał. Bardziej jednak wierzyć potrzeba, że mu się to śnić musiało, co natenczas Pan Bóg z nim robił. Racja tego jest naturalna: bo Adama nikt w tem nie informował, że Ewa jest od Boga stworzona z kości jego; a przecie Adam, jak się prędko obudził, zaraz mówił: hoc nunc os ex ossibus meis. Skądżeby to wiedział, jeżeli nie ze snu?” Jestże niewiasta człowiekiem? „Jabym sądził, – odpowiada autor, – że nie jest: bo człowiek jest stworzony na obraz boski, niewiasta zaś jest stworzona na wyobrażenie człowieka. A jako Adam przez to, że był stworzony na wyobrażenie boskie, nie był Bogiem, tak i niewiasta Ewa przez to, że była stworzona na wyobrażenie człowieka, nie jest człowiekiem. Rzetelniej jednak mówiąc, nietylko że niewiasta jest człowiekiem, bo ma tę samą istotę, co mężczyzna, t. j. ciało i duszę, ale też, co większa, jest niby doskonalszem stworzeniem, niżeli mężczyzna, bo Adam był stworzony z prostej gliny, Ewa zaś jest uczyniona z kości serdecznej Adama. On był stworzony na świecie, Ewa zaś, gdyby coś droższego, w raju.”

W ruchu umysłowym Europy Polska udziału nie brała, nie przyswajała sobie nawet najcelniejszych jej zdobyczy. Dopiero około połowy XVIII wieku usiłuje otrząsnąć się z martwoty scholastycznej, nawiązuje stosunki z wiedzą europejską…

Przewrót umysłowy w polsce wieku XVIII.
Studia historyczne, PIW 1949 r., wyd. III, str. 1–20.

Adam Moszczeński

Cuda i cudactwa reakcji

Za panowania Jana III i Augustów obydwóch Sasów, nie masz śladu, aby któren świecki lub zakonnik napisał książkę, w którejby była prawdziwa moralna nauka lub uczącej rzeczy jakiej pożytecznej w społeczeństwie. Biskupi zaniedbywali edukację księży świeckich, kleryków, którzy wyszli ze szkół od Jezuitów, nic nie umiejąc, seminarjów było mało i te bez dozoru Ci księża lepiej uczeni byli, którzy słuchali teologji u księży Misjonarzy i Teatynów w Warszawie, tych zaś niewiele było, bo trzeba było mieć do odebrania takowej edukacji majętnych rodziców…

Pisali księża panegiryki pełne pochlebstw, książki do nabożeństwa dziwaczne i śmieszne, żywota świętych Polaków, a świętych dlatego, że klasztory fundowali, ogłaszali cuda i zjawienia, np. jakoby jednej figurze w Kcyni w Wielkopolsce włosy rosły i że je co rok ustrzygać muszą, u Dominikanów w Poznaniu, że zęby rosną, a w innych miejscach, że płacze; w Gosławicach w województwie gnieźnieńskiem, mając proboszcz kollatora łatwowiernego, mało oświeconego pana Łąckiego, podkomorzego kaliskiego, skomponował historję, jakoby Lubrański, zmarły przeszły dziedzic Gosławic, na koniu ognistym w nocy przez sufit w izbie jego stanął i mówił, żeby powiedział dziedzicowi, by fundusz wrócił na utrzymanie pięciu księży do jego kościoła, bo inaczej Lubrański za zaniedbanie tego funduszu dotychczas w czyścu zostaje; ten ksiądz mówiąc do Lubrańskiego, że wiary mu nie dadzą o tem zjawieniu, zapewnił Łąckiego, że Lubrański obiecał w tej postaci, w jakiej mu się pokazał, stanąć na komisji; jakoż Łącki u prymasa Łubieńskiego komisję wyrobił; jam widział i czytał książkę in 4-to opisującą to zjawienie, potem Łącki o ten fundusz ułożył się z proboszczem i komisja jako już niepotrzebna, upadła.

Nie było domu magnatów lub majętnego obywatela, żeby po śmierci pana lub pani, dusza nie pokazywała się to księżom, to sługom obojga płci, to zakonnikom bawiącym w tym domu, i nie żądała, by sukcesorowie czynili fundusze i hojne ekspensa na nabożeństwa, ku poratowaniu jej zbawienia; częstokroć te dusze zostawiały znaki wypalonej na stołach ręki i straszyły swem pokazywaniem się ludzi i kobiety łatwowierne i bojaźliwe.

Obywatele przykładem Augusta III bawili się polowaniem, a żony ich jeździły z odpustu na odpust, odwiedzając miejsca cudowne, miały one na czele księdza, a lud z chorągwiami z różnych klas złożony, wraz z żebrakami i kalekami z wszech stron zebrany im towarzyszył.

Na każdym odpuście w kościele widzieć można było opętanych, krzyczących głosem przeraźliwym i po kilka słów mówiących różnymi językami, napastujących kobiety, które postraszone mdlały lub dostawały słabości; tu znowu księży egzorcystów, zaklinających czartów opętanych do milczenia, a kiedy na nich kładli relikwje lub wodą święconą kropili, niesłychany krzyk i jęk i ryk wydawali, i w ciele kontorsje[1] i łamaniny robili.

Przez cały Wielki Post widzieć można było po wszystkich parafjalnych kościołach i klasztorach, na mszą wielką i na nieszpory wchodzącą procesję kapników, na których czele jeden niósł krzyż z figurą Zbawiciela ukrzyżowanego, a kończyli procesję dwaj kapnicy z laskami czarno malowanemi, ci wszedłszy do kościoła parami, w dwóch rzędach klęknąwszy, wzdłuż kościoła rozciągnęli się krzyżem, kładąc się na ziemi z dyscypliną w ręku. Ci kapnicy okryci byli worem z grubego płótna różnego koloru, szeroko zrobionym, otwartość mającym na plecach, dla łatwiejszego obnażania piec, za podniesieniem zasłony zakrywającej tę otwartość. Głowę nakrywali workiem kończatym u góry, z dziurami na oczy i prosto ust dla oddychania, z kołnierzem spadającym i przykrywającym ramiona. Ci kapnicy za uderzeniem laską na ziemię przez kapników kończących procesję, kładli się na ziemię, wstawali, podnosili zasłonę z pleców, zaczynali się biczować i przestawali.

Jedni mieli dyscypliny rzemienne z przypiekanemi końcami, drudzy mieli druciane, a niektórzy z przyprawionemi metalowemi gwiazdeczkami na końcu, co ciało rwało, tak się zaś mocno biczowali, że blisko ich w ławkach siedzących lub klęczących krwią pluskali, na co było przykro i obmierźle patrzeć. W Wielki Piątek takaż procesja z kapników obchodziła stacje ze śpiewaniem o męce Pańskiej, biczując się przy każdej stacji. Jednego z kapników ubierano w komżę i w kapę, której księża do procesji używają, na głowę jego kładziono velum od kielicha, a potem z ciernia uplecioną koronę. Ten kapnik miał wyobrażać naszego Zbawiciela, niosącego krzyż na górę Kalwarję, dla czego z drzewa dość ciężkiego miał położony krzyż na ramieniu, z tym postępując krok za krokiem, przyklęka jednem kolanem, kapnik zaś unoszący koniec tego krzyża, łańcuchem przybitym bił weń, mówiąc za każdem uderzeniem: „Postępuji Jezu!” Tegoż dnia po wszystkich kościołach w różne wzory, różnymi konceptami ubierano groby Pańskie, co miało minę teatralnych reprezentacji. Te groby od kościoła do kościoła, chodził odwiedzać lud obojej płci przez Wielką Sobotę aż do Rezurekcji, w czem mało było nabożeństwa a romansów wiele.

Na Boże Narodzenie, Nowy Rok i Trzech Króli stawiano w kościele różne figury, które miały reprezentować tajemnicę, narodzenia, obrzezania i przybycie trzech królów z darami do Betleem; w tych widzieć można było budowane szopy, stojące w nich muły, osły, woły, tamże i pastuszki w różnych ubiorach i osoby do tych tajemnic należące z aniołami, i zwali to jasełki, które odwiedzał lud i obywatele, tak jak groby w Wielki Piątek i Wielką Sobotę, a księża, zakonnicy i zakonnice, sadzili się na przepych tych jasełek, przywiązując chlubę stąd dla siebie, czyje ładniejsze były. Widziałem te jasełki otoczone ludem klęczącym i modlącym się, nie zważając na Najświętszy Sakrament na ołtarzu wielkim wystawiony…

Można było spostrzegać pielgrzymów w właściwych ich sukniach, idących do Komposteli, Jerozolimy i Rzymu, a wracając się, przynoszących z sobą dostatek relikwiarzy, agnus Dei, paciorków i medalików. Znałem pana Wolskiego, pielgrzyma, któren wstępował do ojca mego; ubrany był w żupanie aksamitnym czarnym, krzyż na lewym boku czerwony, podszyty lamą srebrną, na butach krzyże haftowane, przy płaszczu na srebrnym łańcuszku koncha morska zawieszona, pas czerwony, za tym paciorki i w ręku laska pielgrzymska wysoka, i ten w takim ubiorze prezentował się obojga królestwu.

Królowa przez pobożność świadczyła mu wiele, a król bawił się z nim, żartując z niego… On uroił sobie prowadzić wojnę przeciw barbarzyńcom, zebrawszy znaczne pieniądze, wybudował sobie fregatę i nająwszy kapitana, podobnego sobie awanturnika i majtków, zawiesiwszy banderę hiszpańską, popłynął atakować Algierczyków; ta okoliczność ledwie wojny nie zrobiła między Hiszpanją a Algierem. Wolski z swoim statkiem umknął do portu papieskiego, gdzie mu skonfiskowano fregatę, a osobę uwolniono na instancję królowej, jakąś niewielką za statek nagrodą.

Był pan Komornicki, obywatel podolski, który wyuczył kozy do ciągnienia wózka, a stado kóz tak do wózka, którym jeździł i do siebie przyzwyczaił, że go nigdy nie odstępowały; nic nie jadał, tylko od nich mleko, które sam doił. Udawał się za proroka i za człowieka świętego, jeździł po kraju z przepowiadaniem różnych rzeczy, bałamucił nietylko pospólstwo, ale i obywateli i przymusił biskupa kamienieckiego Krasińskiego, że mu włóczyć się zakazał, kozy odebrał i nastraszył zamknięciem.

Pamiętnik do historji polskiej.

Kołtuny i kołtuństwo

W całej Wielkiej Polsce, Mazurach i Krakowskiem, nietylko lud obojej płci, kołtunami głowy okryte mieli, i to przypisywali skutkowi czarodziejstw lubo doktorowie choroby tej dwojakie kładli przyczyny, pierwsze nieochędóstwo, drugie przypisywali wodzie i klimatowi kraju naszego.

Gdym chodził do szkół w Poznaniu, był doktór księcia Adama Czartoryskiego i kanoników katedry, nazwiskiem Viner, ten był razem doktorem domu ojca mego, miał nietylko w leczeniu doświadczenie wielkie, ale zastanawiał się i dochodził fizycznych przyczyn różnych chorób. Uważał, że wsie złożone z gmin wyznania luterskiego i kalwińskiego, tudzież szlachta nie podlegali chorobie kołtuna. Wszedł tedy w egzaminowanie, dlaczego katolicy tak brzydkiej i nieszczęśliwej ulegali chorobie i doszedł, że z jedzenia oleju lnianego w czasie postów, w którym rodzi się powój, mający ziarna do lnu nasienia podobne i trudne do oddzielenia. To ziarno jest trucizną, zarażającą humory człowieka do tego stopnia, iż nietylko włosy się wiją, guzy po junkturach[2] formuje, ale nawet przechodzi z pokolenia w pokolenie i staje się chorobą sukcesjonalną (!).

Opisał Viner tę chorobę i przyczyny, z jakich pochodzi, oddał ją biskupowi księciu Czartoryskiemu, któren przekonany uwagami doktora, udał się do Rzymu i wyrobił bullę papieską, by posty nie na oleju, ale na nabiale obserwowane były, i tę bullę w swej diecezji poznańskiej i w Warszawie publikować z ambon rozkazał. Ta bulla nie była przyjęta po większej części przez klasztory i fanatyków, koniecznie utrzymujących, że choroba kołtunów pochodzi z czarów, bo gdyby tych zabrakło, nie byliby potrzebni egzorcyści, zdejmujący kołtuny, ustałyby przyczyny ofiarowania się na miejsca cudowne i czynienia ofiar w różnych wotach.

Znałem podkomorzynę poznańską, pozostałą wdowę ostatniego (?) z domu Czartoryskich, panią bardzo majętną, którą opanowali jezuici i wszystkie intraty z dóbr jej zabierali. Mimo wielu pochlebstw, które jej czynili, wyperswadowali jej, że chodząc po pokoju, może odbyć pielgrzymkę do grobu Pańskiego do Jerozolimy, z rzetelnym odpustem przeznaczonym dla tych, którzy pieszo tę podróż odbywają, i wyrachowali na wiele mil jej dom od Jerozolimy jest odległy, ile ta podróż zabierze czasu, aż do godzin wyliczono, a w Rzymie wyrobili dla niej odpusty, jak gdyby istotnie tę podróż odbywała. W Poznaniu ulice całe zamieszkałe były przez dewotki jezuickie, wdowy bogate.

Jezuici w ręku swoim trzymając publiczną edukację młodzieży z familji najznaczniejszych, najlepiej uczących się i najdowcipniejszych namawiali do swego zakonu, a gdy którego namówili, choćby przeszedł wszystkie klasy nauk, które dawali, wstąpiwszy do zakonu, musiał pójść do pierwszej klasy i stopniami postępować aż do skończenia teologji, co dowodzi szczerości nauk w ich publicznej edukacji. Klasztory wszystkie z wielkim zapałem ucząc się jedni filozofji Arystotelesa, drudzy Scota, inni Bakona, zajadliwe między sobą wiodły dysputy, które rozrywać między nimi musiały trąby.

Tamże.

Zawsze masoni

Wiedzieć potrzeba, że na sejmie 1766 r., kiedy protestanci królowi na sejm podawali prośby, aby mieli wolność w zgromadzeniach swoich budować zbory dla gmin i mieszczan ku swemu nabożeństwu i by szlachta podług wyznania Lutra i Kalwina, przez wybór na sejmikach należeć mogła do obrad publicznych i sądownictwa, będąc równymi w kraju obywatelami i Polakami; natenczas Czacki, podczaszy koronny, poseł na tym sejmie, najwięcej się temu sprzeciwiał i innych kolegów zapalonemi mowami do sprzeciwiania się ich prośbom pobudzał, tudzież hetman polny Rzewuski i książę biskup krakowski Sołtyk i biskup kujawski Załuski.

Czacki był hipokrytą nabożnym, posty zachowywał ściśle na oleju, modlił się gorąco i wiele, mimo święta Bożego Ciała zwyczajnego, wyjednał sobie u stolicy apostolskiej przywilej z odpustami, by ostatnich dni zapust odbywało się u niego w Porycku nabożeństwo Bożego Ciała, z czytaniem czterech ewangelji przy ołtarzach z procesją. Krytykował cudze postępowanie i sposób życia, a kto mu się nie podobał, głosił go być masonem bez żadnego na to dowodu, bo loże masońskie nie egzystowały jeszcze w Warszawie, a za granicę mało kto wojażował. Masonerję obwiniał najobrzydliwszemi występkami przeciwnemi Bogu i tajemnicom wiary chrześcijańskiej; był skąpy, stół jego ordynaryjny; zawsze u niego przemieszkiwało par kilka zakonników z różnych klasztorów dla nabożeństwa codziennego, od rana do południa trwającego w kościele, któremu on przytomny, z wielką asystencją pobożności modlił się, a potem na obiedzie pił z nimi wiele i wszystkich do picia różnemi wynajdywanemi zdrowiami znaglał, dysputował z nimi o teologji i kontrowersji, omawiając i krytykując wszystkich, kto mu się tylko nie podobał w kraju, biskupów, senatorów, obywateli, damy. Tym sposobem żywiąc i pojąc wszystkich u siebie, robił się popularnym u ludzi słabego umysłu i łatwowiernych.

Powstając więc na mosonerję i obwiniwszy za pomocą zakonników, że synowcowie dziedzica Brusiłowa są masonami, dokazał, że stryj pobożny, łatwowierny, Bogu duszę winny, wydziedziczył, i oddalił od sekcesji swoich rodzonych synowców, a jego dziedzicem zrobił klucza Brusiłowskiego, którzy synowcowie nietylko, że masonami nie byli, ale nawet że takowi egzystują, o nich nie wiedzieli.

Kościół w Porycku wymurował, ale fundusz tak skąpy zrobił, że na utrzymanie wikarego nie był dostarczający… Sąsiad był niespokojny w granicach i lubił nabywać od ubogiej szlachty cząstki po wsiach, przycisnąwszy ich wprzódy procesami do taniego zbycia. Ubierał się po polsku, podobny więcej do Chińczyka niż do Polaka, nosząc pasek zakonu św. Franciszka pod pasem i paciorki na nim.

Tamże.

1. Kontorsja — skręcenie, wykrzywienie; grymas twarzy.↩

2. Junktura — staw, połączenie.↩

Józef Wybicki

Ksiądz Marek

Powiem szczerze, iż spostrzegłem wkrótce, że łódź nasza była bez sternika, na całą wściekłość burzy puszczona, cóż czynić? Nie wypadało jak tylko poddać się losowi; czułem, iż nie byłem jeszcze urobiony na konsyljarza w tak wielkiej sprawie; przyjąłem pracę, nie urząd.

Ledwo nominacja moja się skończyła, wszedł ksiądz Marek na radę. Powitali wszyscy z uszanowaniem patrjarchę; on się pyta o Wybickiego i hojnymi obsypuje mnie krzyżami, powtarzając: sit nomen domini benedictum[1], żeś z nami! Ksiądz Marek był wieku podeszłego, nie miał miny surowego proroka, owszem podług przysłowia ruskiego był cokolwiek hulaka. Jeżeli ciemność i uprzedzenie czyniło go cudotwórcą, miałby odpowiedzieć oskarżającym go o imposturę. Gdybym go dziś widział, szanowałbym go jako dobrego Polaka i gorliwego obywatela; jeżeli wówczas równie z drugimi czciłem w nim kandydata do kanonizacji, było winą czasów. Puławskiego, marszałka związkowego, zastałem okrytego obrazami i relikwjami. Za jego przykładem, a raczej za mocą opinji, wszyscy te świątobliwe pozawieszali na sobie szyszaki; już też ja dobrym puklerzem różańca od mego biskupa w Spiżu opatrzony byłem. Nie piszę tego duchem wyszydzania; wiem dobrze z mych dziejów, jak waleczni przodkowie nasi zaśpiewawszy Boga rodzico dziewico, uderzali i znosili hufce nieprzyjaciół, ale też muszę dodać, że gdy nasze Piasty śpiewali pobożnie, i Wojciecha i Stanisława wzywali pomocy, bili się walecznie bronią stosowną do czasów; ich sztuka wojowania zastosowana była do wieku i nieprzyjaciół; my, powiedziawszy prawdę, że zachowawszy zabobonność naddziadów, zachowaliśmy razem tylko ich piki z wieku dwunastego na wiek osiemnasty…

Pamiętniki, str. 94–95.

Puławski

Puławski nosił się także po polsku, czupryny i wąsa siwego, wzrostu miernego, postaci przyjemnej, powolny; miał ton człowieka żyjącego między naszymi magnatami, którzy go szanowali jako rozumnego i światłego jurystę. W religji był fanatyk, w wiadomościach politycznych, a szczególnie w wojskowych, zupełnie ograniczony; niedostatek ten przecież talentów, jemu z urzędu tak koniecznie potrzebnych, zastępowała przytomność, łatwość i otwartość w tłumaczeniu się powolnem i logicznem. Za mało go znałem, abym mógł o jego charakterze samowolnie sądzić i pomimo zdania Krasińskich, marszałka i biskupa, nie myślałbym, że był zdrajcą i narzędziem partji królewskiej. Jego wiek, religja, skromność życia zdaje się ręczyć za niego. Ale jakże na te powierzchowności się spuszczać, gdy sobie wspomnę sekretarza sejmowego Matuszewicza, starca zgrzybiałego, już na wpół w grobie będącego, co dzień mszy słuchającego, a który jednak był wrogom zaprzedany, i dlatego za zwodniczego mentora księciu Karolowi Radziwiłłowi, marszałkowi sejmowemu przydany. Puławski w zupełnej otwartości często ze mną mawiał, iż wystawiony był przez naród na ofiarę, który tak mało energji pokazał przy zaczęciu powstania…

Pamiętniki I, str. 104–105.

Jezuici

Jezuici, w innych krajach oświeceni, u nas w grubej niewiadomości, bałwochwalcami tylko dzikiego Alwaru zostali, obciążając nasze głowy tą niezrozumiałą tajemnicą łaciny; myśleć nie uczono, nawet zakazywano.

Ale jakżeż mogło być inaczej, kiedy opieka rządu nie rozciągała się bynajmniej do edukacji publicznej!

Poruczona zupełnie była jezuitom, a od tych jeszcze ciemniejszym tak nazwanym dyrektorom, w których dzikie i tyrańskie ręce wpadliśmy. U nich żywość dowcipu, ciekawość, łatwe pojęcie, te najdroższe dary natury, były przywarą; trzeba było być koniecznie zimnym, ponurym, milczącym, i, jak zwykłe mnichy, aż do podłości pokornym. Nie dawano duszy pokarmu, a nawet i ciału. Barbarzyńcy! chcieli mieć z młodzieży cienie i mary, z ludzi wolnych zwierzęta w jarzmie, z obywateli przeznaczonych do służenia ojczyźnie z orężem i radą, nieczułe i ciemne utwory.

Oni to rzucili nasienie zguby naszej politycznej, które nam wydało owoc hańby i niedoli.

Tamże, str. 38–39.

Religja panująca

Wyrachowano, że już na Polaka zniewieściałego nie trzeba użyć tylko postrachu i przekupstwa; już szło tylko o pozór zaczepki, rzucenie iskry do pożaru i zaburzeń wojny domowej i tak to ułożono. W Polsce religja katolicka była odwiecznie panująca, wszelkie inne tolerowano; podsunął tu więc ktoś myśl zręczną, aby różnowierców przeciwko religji panującej obruszyć. Polacy najprzykładniejszy pokój z dysydentami zachowując, do ojców religji świątobliwie byli przywiązani i ta dawała im wyłączne prawo do wszelkiego znaczenia politycznego.

Już na początku roku 1767 radzono dysydentom, aby się udali pod protekcję Katarzyny II, Fryderyka Wielkiego i innych dworów protestanckich względem porównania ich we wszystkiem z katolikami… Książę Sołtyk, biskup krakowski, przewodząc duchowieństwu, umiał jego gorliwość miarkować… starał się pogodzić jednej matki dzieci, w religji się różniące…

Tamże, str. 65–56.

1. niech imię pańskie będzie błogosławione↩

Juljan Ursyn Niemcewicz

Duchowieństwo

Ojciec mój bogobojny, wielce był biegłym w dziejach narodowych; znał dobrze wady bezrządu naszego… W podeszłym wieku pobożność jego przykładna, ufność w Bogu, zamieniła się w ślepe przywiązanie do księży. Korzystali z tego niegodni kapłaństwa ludzie. Sam proboszcz ze Zbiorowów wyłudził od dobrego starca 4 000 dukatów: zaciągnął on bowiem długi na dobra i wzięte pieniądze księżom oddawał, tak że po śmierci z wielkiem zdziwieniem dzieci (był bowiem ojciec nasz najrządniejszy z ludzi, i raczej widocznie powiększał, niż tracił majątek), spadły na nie ciążące długi – że chcąc się oswobodzić od nich, znaczną część majątków na eksdywizję[1] puścić musieli.

Pamiętniki czasów moich, str. 3.

Najzacniejsza osoba, która u nas bywała, był ksiądz infułat Rogaliński, opat wistycki. Kiedykolwiek prałat ten miał nas odwiedzić, cały dom nasz pobożny nadzwyczaj był w poruszeniu; w pokojach, w kuchni, w piwnicy, przygotowywano wszystko, co mogło być najlepszego; zamiatano, okurzano, zatykano świece jarzące, stawiano stoliki, warcaby, nowe karty do marjasza. Opat infułat miejsca, gdzie był słynący cudami obraz Matki Boskiej, był to wielki personat. Ubierano mnie w nowe sukienki, uczono, abym jak tylko ksiądz opat wnijdzie do pokoju, wraz plackiem padł mu do nóg i całował obuwie; jakoż tak czyniłem.

Tamże, str. 4.

Pamiątki wielkiego nabożeństwa rodziców moich silnie w umyśle moim utkwiły. Właśnie w roku 1764 zaczęła się misja w Brześciu u księży Dominikanów. Ksiądz kaznodzieja Obłoczyński z wymowy i świątobliwości swojej głośno słynąć zaczął. Całe województwo brzesko-litewskie zjeżdżało się, by go słuchać. Moi rodzice byli pomiędzy pierwszymi i nieraz brali mnie z sobą. Nauki księdza Obłoczyńskiego wiele dobrego sprawiały. Patetycznym głosem zachęcał on do zgody, do darowania uraz. Nieraz, gdy silnie krzyknął: Przepraszajcie się! – zacięci od lat wielu nieprzyjaciele, występowali z ławek, szli ku sobie i łzy wylewając, ściskali się i przepraszali nawzajem. Jak piękny triumf religji! – Wkrótce gorliwa pobożność, ostre pokutne życie jego czyniły go więcej jak człowiekiem, uczyniły go świętym… Uszanowanie dla niego było bez granic, gdy do rodziców moich przyjeżdżał, wszyscy całowaliśmy go w ręce. Nie chciał stać we dworze, obrał sobie mały pokoik w oficynie; rano gdy mu zaniesiono kawę, dla umartwienia lał do niej ukrop. Gdy odjechał, panna Chajęcka, panna matki mojej, jak wszyscy bardzo nabożna, klękała i gołemi kolanami sunęła się od dworu do oficyny, gdzie kisądz Obłoczyński nocował, całując cały czas ścieżkę, którą święty ten kapłan przechodził. Wkrótce mąż ten świątobliwy otrzymał sławę zgadywania i przepowiadania wszystkiego. Raz wśród kazania raptem się zatrzymał i rzekł: – król umarł. – W kilka dni potem przyszła wiadomość, że August III w Dreźnie życia dokonał.

Dotąd dobrze, lecz wkrótce zbytecznie posunięto żarliwość. Brześć, jak na nieszczęście wszystkie miasta nasze, jest cały oblany żydami. Przyszło Dominikanom do głowy spędzać żydów do kościoła swego, by tam słuchali nawracań księdza Obłoczyńskiego. Ten przymus słuchania przez kilka godzin czego nie rozumieli, czemu wierzyć nie chcieli, rozjątrzył ich niemało. Wkrótce zdrowie kapłana pracą, umartwieniami ciała wycieńczone, coraz bardziej słabieć zaczęło. Zakończył żarliwe swe życie, a wieść się rozeszła, że żyd cyrulik zadał mu truciznę w enemie; wieść atoli samym wnioskiem puszczona. Wieść tę odebraliśmy tego dnia wieczorem. Wyrzykowski, szlachcic, sługa ojca mego, powracający z Brześcia, powiedział, że wraz po śmierci świętego kapłana wyjechawszy za miasto, uderzony był nadzwyczajnym na niebie widokiem: widział on, czy mniemał widzieć ks. Obłoczyńskiego z ziemi podnoszącego się do nieba, a Najświętszą Pannę spuszczającą się w obłoku ku niemu, biorącą go i niknącą w powietrza jasności. Wyrzykowski cud ten w kancelarji w Brześciu zaprzysiągł.

Tamże, str. 5–6.

Amatorzy pogrzebów

W liczbie sąsiadów rodziców moich nie powinienem pominąć hrabiego Fleming, podskarbiego wielkiego litewskiego. Familja Flemingów z Holandji początkiem, przyszła do Polski za Augusta II. Feldmarszałek saski Fleming, faworyt Augusta II, pierwszy w niej osiadł. Syn jego, Jerzy Fleming, podskarbi, o którym mowa, mąż światły, czynny, więcej, jak inni wtenczas w Polsce posiadający poloru i znajomości, dał przykład w województwie naszem lepszego gospodarstwa i przemysłu. Do czasów jego wiele niw zostawało nieuprawnych. …Stał się wzorem dobrego gospodarstwa. Powiększył on majętności swoje nabyciem znacznych dóbr po Pocieju, hetmanie wielkim litewskim: kupił Włodawę, Różankę, Kossów i Terespol. Ostatni za miejsceprzebywania swego obrał. …Był tam klasztor Dominikanów obserwantów, gdzie złożono ciało ostatniego właściciela, hetmana Pocieja, jeszcze ze zwykłą nie pogrzebanego pompą. Fleming był nawróconym katolikiem, niebardzo nabożnym, dowcipnym, wesoło uszczypliwym.

— Jaśnie wielmożny panie – rzekł przeor – ś. p. hetman Pociej, którego ciało honorifice ut decet dignitati eius[2] nie pogrzebano, już nam się kilkakroć pokazywał i zapewnił, iż dotąd w czyścu zostaje, póki mu pogrzeb hetmański sprawiony nie będzie. Do JW. pana więc należy ulitować się nad cierpieniami hetmana i przyzwoity sprawić mu pogrzeb.

— Mości księże przeorze! – z niemieckim akcentem przerwał mu hrabia Fleming – dziwię się nierozumowi pana Pocieja: przychodzi do was księży nic nie mających. Jak jeszcze raz wam się pokaże, powiedzcie mu, niech do mnie przyjdzie i przełoży żądanie swoje, a bądźcie pewni, że mu suty pogrzeb wyprawię.

Pomieszani tem księża odeszli i już więcej nie domagali się pogrzebu.

Tamże, str. 7–18.

Lutry, kalwiny…

Moskale napadli na naszych pod Orchowcem niedaleko Włodawy i ze szczętem korpus Bierzyńskiego rozbili. Dobra matka moja opłakiwała tę stratę; ojciec ubolewał, że więcej czujności i męstwa nie było w Polakach. Mieli nasi dobrą ochotę, lecz zalegli pole; prócz Puławskiego, Zaręby i kilku innych, nikt nie miał wyobrażenia co wojna. Równie z nienawiści ku Moskalom, jak z gorliwości o wiarę, pamiętam strofę pieśni, którą powszechnie śpiewano, i której jam się nauczył i śpiewał, zwłaszcza gdy przyjechali goście. Była ona jak następuje:

Lutry, Kalwiny,

Bezbożne syny,

Z ojczyzny matki

Chcą szarpać płatki.

Tamże, str. 13–14.

Biczownicy i Judasz

Obrzędy wielkanocne były następujące. W wielki czwartek stół równie suto rybno był zastawiony, jak w wigilję. Na wielki piątek jeździliśmy do Brześcia do księży Jezuitów na pasję. Wchodziło do kościoła bractwo biczowników, okryte od stóp do głów białą płócienną kapą z kapturami, w których miejsce tylko na oczy było wycięte. W bractwie tem znajdowali się pierwsi obywatele województwa. Na czele bractwa byli starsi z laskami w ręku; za danym znakiem odkrywali pokutnicy swe plecy nagie i chwostali się dyscyplinami, niektórzy tak okrutnie, iż plecy ich krwią spływały. Powtórne uderzenie laskami, było znakiem, żeby przestać. Powtarzało się to pięć razy na pamiątkę pięciu ran Chrystusowych. Wiele osób w wielki piątek wstrzymywało się od jedzenia; wieczorem przestając na szklance piwa, a z oliwą i kminem suchej, posolonej grzance chleba. Nie powinieniem zapomnieć jednego jeszcze wielkanocnego obrządku. W wielką środę na pamiątkę, że w ten dzień Judasz wydał Chrystusa Pana, studenci rzucali z chóru kościelnego kota, jakby to Judasza, drudzy czekali na dole z kijami, gonili go i bili, aż zabili.

Tamże, str. 19–20.

Na świętych poleganie

W początkach lutego o Gromnicach przypadały sejmiki deputackie. Zbierała się na nie szlachta do ojców Bernardynów i obierała dwóch deputatów na trybunał litewski, ostatecznie przez sześć miesięcy w Grodnie, przez drugie sześć w Wilnie sądzący. Wcześnie ukartowane wybory kończyły się prędko i zgodnie. Wybrani lautissime[3] traktowali szlachtę braci i każdy powracał do domu. Takie zwyczaje, takie życie nieobrażające w niczem ni moralności, ni przystojności, mogły były długo zachować Polskę w pokoju (zatargi i czuby między panami nie długo bowiem trwały), gdyby Polska była wyspą, stromemi niedostępnemi skałami otoczoną. Ale że była krajem na wszystkie strony naoścież otwartym, że nie uważała, iż w koło jej z otwartemi na rozdarcie jej paszczami stały trzy okropne tygrysy; że szlachta, która sobie wszystkie rządy i prawa i pieczę nad krajem przywłaszczyła, dbała jedynie o wiarę katolicką i zgubne swe przywileje; że spuszczając się na wszystkich świętych, nie chciała ni płacić podatków ni mieć wojska do obrony kraju: nie dziwić się przeto, że wkrótce przyszły czasy, iż czyhający na dziedzictwo jej sąsiedzi, zabójcze swe zamysły spełnili na niej.

Tamże, str. 21.

Nawracanie żydów

Ojciec mój, gorliwy katolik, miał zwyczaj dysputować z żydami, starając się wszelkiemi sposobami nawracać ich. Wdał się z gospodarzem karczmy, dowodząc z proroków przyjście Chrystusa. Dysputa stawała się coraz gorętszą; nareszcie żyd w zapale odważył się powiedzieć, że katolicy sfałszowali tekst hebrajskich proroków. Tu ojciec mój rozgniewany zuchwalstwem takiem chciał się wziąć do silniejszych argumentów, to jest do pejsaków żydowskich, gdy pajuk wszedł z wazą rosołu i krótką popędliwość wstrzymał. Dobry gorliwy mój ojciec tę pasję nawracania żydów do późnej zachował starości: już to po popasach po drodze, już gdy żydzi krawcy przyjechali z Brześcia do robienia sukien dla familji, nic nie zrażony, że przez wiele lat po żwawych dysputach ani jeden żyd nie nawrócił się.

Tamże, str. 22.

Obrządki rzymskie

Nic bardziej nie iest tak tkliwie przejmującego, jak wielki tydzień w Rzymie i ceremonje papieskie w kościele św. Piotra. To klęczenie osiwiałych kardynałów, ta benedykcja papieska urbi et orbi, kiedy kilkadziesiąt tysięcy ludzi jakby błyskawicą tkniętych, to wojsko w karacenach łuszczystych pada na kolana! Czystsze może, lecz jakże nagie są przytem wyznania protestanckiego obrządku!

Tamże, str. 84.

1. Eksdywizja — w dawnej Litwie podział majątku ziemskiego między wierzycieli.↩

2. Z honorami, jak przystoi jego godności.↩

3. Lautissime — najświetniej, najhojniej.↩

Franciszek Karpiński

Zabobony i przywidzenia

Wiek dzieciństwa wiekiem był wiary zabobonnej i przywidzeń. Taż pobożna matka moja dobrą jakąś duszę po północy widziała (bo duchy tylko przed północą pokazywały się), biało ubraną, z cierniem po przyściece dla kaleczenia umyślnie bosych nóg idącą, która potem przez szczelinę w oknie do izby weszła i za obicie skryła się. Kosztowało to widzenie ojca, dzieci wszystkie i czeladź, bośmy wnet przebudzeni, pacierze, klęcząc przez trzy godziny, przy obiciu, za tę duszę potrzebną ratunku, odmawiać musieli. Ojciec nasz słyszał, jak św. Józef z obrazu swego, który był w izbie, wymówił to słowo: „Cnota”; widział w wigilię Bożego Narodzenia, także po północy Najświętszą Pannę, na niebie w żółtym robronie[1], widział upiora, pokazywał nam wielu włóczących się opętanych od djabła, powiadał wiele historji o zaczarowanych ludziach i urodzajach, o zapisujących się djabłom, o czarownicach, o babach na Łysą Górę na oźogu kominem wylatujących, również jak o lunatykach, kiedy przypadkiem na nich promień księżyca uderzył w nocy przez szczelinę, przez sen przez tę szczelinę po promieniu księżyca na dwór wychodzili; wierzył ślepo przepowiedniom, pod jaką planetą się kto urodził, równie i przepowiedniom kalendarza, a cyganki włóczące się i wróżące z rąk, z oczu, z fasolów na stół rzuconych, albo z wosku roztopionego i wylanego na wodę, najchętniej w dom przyjmował. Z tych wszystkich zabobonów im bardziej im w tamtych czasach wierzono i obawiano się, tem więcej my z nich dzisiaj śmiejemy się. Ojcowie zaś nasi, jak dawniej grecy albo rzymianie (?) wszystko w urojonych cudach widzieli.

Pamiętniki.
„Biblioteka Dzieł Wyborowych”, nr 59, Warszawa 1898, str. 10.

Hetmański pogrzeb

Może po roku bawienia mego w szkołach był sławny w Stanisławowie pogrzeb Józefa Potockiego, hetmana w. k. Pierwszy raz wtenczas widziałem świat (jak nazywają), wielki, i prawdziwie podobnej ludności to miasto i potem nie widziało i może widzieć nie będzie. Kilkadziesiąt senatorów, między którymi kilku biskupów, cóż dopiero sam dom Potockich w tylu gałęziach między najświetniejszymi natenczas, cóż dopiero wojska pozgromadzane, które w tamtym wieku na koronacjach tylko królów albo cudownych obrazów i na pogrzebach dowodziły, cóż dopiero niepoliczone obywatelów mnóstwo, z dalekich nawet województw dla ciekawości pozgromadzane, tłumem wszystkie domy i ulice napełniło! Ojciec mój mieszkał wówczas w Stanisławowie i mogłem na tym pogrzebie widzieć wszystko, z czego poczęści już się nawet zgorszyć umiałem. Kościół cały adamaszkiem od wysokich gzymsów aż do dołu wybity, gęsto lampami oliwnemi oświecony, miał ogromny w środku katafalk, aksamitem ponsowym, ze złotemi frendzlami, światłem, portretem, herbami, bogatemi znakami władzy po wezgłowiach położonemi przyozdobiony, od drzwi kościelnych aż do katafalku, na kroków kilkadziesiąt, posadzka z tarcic umyślnie dana, ażeby bohaterowie wojskowi, na koniach wpadając, łoskotu więcej czynili. Jużem miał tyle poznania, że przed ojcem żałowałem się na krzywdę Bożą, kiedy dla człowieka – hetmana z domu Bożego stajnię zrobiono. Wjeżdżali w największym końskim biegu wybrani rycerze po jednemu, i ten z nich kruszył kopję przy herbie będącym u nóg trumny hetmańskiej, inny łamał szpadę, inszy rzucał pałasz, inszy strzały, inszy chorągiew, inszy buńczuk, inszy sztandar i t. d. Każdy zaś złamawszy swoje narzędzie, przy nogach trumny spadał z konia, niby żal po hetmanie swoim udając, a dwom z tych bohaterów nie udało się wyrządzić skruszenia chorągwi i sztandaru, bo świece na katafalku pozrzucali, le udał się lepiej niby żal i spadnienie z koni, bo byli dobrze pijani.

Blisko dwóch niedziel odbywała się ta uroczystość trupowa, a może do ćwierci roku niektórzy goście, przyjmowani przez syna zmarłego hetmana, bawili w Stanisławowie.

Tamże, str. 13.

Despota bogiem

Raz podczas wakacyj wziął mnie ojciec na sejmiki do Halicza, widziałem tam w kościele kilka razy dobyte szable, a potem pijanych siekących się po ulicach, a potem na rynku szlachcica, który padł na kolana przed sławnym zabójstwy Mikołajem Potockim, i wołał na niego: „Ty jesteś Bóg w Trójcy świętej jedyny, weź syna mojego do konwiktu!”. Śmiał się z tego magnat i syn szlachcica wzięty do burzackiego konwiktu, pewnie za to, że ubóstwiał despotę. Ale mój ojciec i te szable w kościele i te rąbanie się na ulicy i to bluźnierstwo Potockiemu na pijaństwo zwalił i do jakiego końca doprowadza, przestrzegł. Był to natenczas w obradach sejmikowych, jako i wszędzie, nierząd największy i było upodlenie uboższej szlachty przez panów, co nas na końcu do zguby ostatniej przyprowadziło.

Tamże, str. 17.

Święta Tamburini

Słynęła we Lwowie pobożnością i wiadomością Pisma św. Tamburini; była ona Polką, a mąż jej Włoch, od dziada u nas zasiedziały mieszczanin tamtejszy, on tylko poczciwy człowiek, a ona tylko niby pobożna. Zapraszana bywała do pierwszych domów i chociaż na czas krótki zgodziła przecież z mężem niespokojną Centnerową. Miewała kazania u siebie w kamienicy, na jednem z których i ja byłem. Wyznać potrzeba, że mowy jej były pełne ognia, rozumu i ducha chrześcijańskiego, była do tego młoda, piękna, oczy miała zawsze spuszczone na dół, a nic nigdy (jak powszechnie fałszywie głoszono) nie jadała. Ja młody, Pisma także cokolwiek jako już teolog umiejący, a mający reputację nierozpustnie żyjącego młodziana, znalazłem łaskę u świętochny, ta mi pozwalała częściej bywać u siebie. Raz ją zagadnąłem: „którzy też to są błogosławieni ubodzy w duchu”, kiedy mi ona prawdziwe znaczenie wyrazu tego tłumaczyła, ja jej powiedziałem, iż myślałem, że to są ludzie będący w łaźni, ubodzy bez koszuli, a w duchu, bo w gorącem powietrzu; zganiła mi żartowanie z Pisma, wszelako łaski u naboźnisi nie straciłem. Prawie zawsze kilku mnichów u niej zastawałem, ale raz znalazłszy ją samą i z piersiami napół odkrytemi, po nabożnym przegrywku, zacząłem piękne jej piersi chwalić, a ona mi rzecze: „Grzeszniku, jak śmiesz to ciało chwalić, które niebawem trupem i pastwą robactwa będzie?” A ja jej na to: „Niżeli te piersi będą trupem, kwapmy się i całujmy je żywo i żywo”. Chociaż moje pocałowania były przedłużone, nie nadto się nabożnisia moja broniła mi, i słodko na mnie, nie w ziemię, jak zawsze patrzeć zaczęła. Ale para mnichów nadszedłszy, nie dali skończyć dzieła rozpoczętego, i ona rzecze do nich, wskazując na mnie: „Oto i ten młody człowiek drogą naszą zapuścił się”. Przyszedłszy do przytomności i o drodze zbawienia nieco z mnichami pomówiwszy, wyszedłem, myśląc mniej dobrze o świętochnie, a nie o sobie, którym ją do tej trochę słabości przywiódł…

Tamże, str. 29.

Konfederaci

Miałem lat około 26, kiedy się konfederacja Barska zaczęła… Byłem wtenczas w domu Bielskiego, kiedy szumne uniwersały Potockiego, mające za hasło: „Wiara i wolność”, do Bielskiego, do Pieniak przyszły. Z niewymowną radością dzień ten był obchodzony, ja sam cieszyłem się w duszy, że przecież naród poczuł krzywdy i upodlenie swoje, aleć nie rozumiałem, w czem to ta wiara ukrzywdzona!!! Bo chociaż dysydenci Polacy tej zawieruchy początkiem byli, bo żądali i otrzymali, przez udanie się do Prusaka, potwierdzenia dawnych przywilejów w narodzie, ażeby do wszystkich urzędów przypuszczanymi byli, zdaje się, iż o to katolicy urażać się taie powinni byli; wierz, jak chcesz, ale prawa narodu zachowaj, kochaj ojczyznę, jak matkę, to już tem samem masz cechę obywatela…

Myślałem odtąd, jakby wyjechać z kraju, za granicą, nim się rozruchy narodu uspokoją, czego się nauczyć, i z powodu tej przyszłej wędrówki mojej przebrałem się po francusku. Wyjeżdżał po niejakim czasie ze Lwowa do Wiednia młody Puzyna, starościc upicki, z guwernerem swoim księdzem Kobylańskim Jezuitą, znanym potem w Polsce z pięknych pism swoich i z pięknego myślenia sposobu, przyjacielem moim. Z nimi zabrałem się do Wiednia… Jakże wiele razy, niżeliśmy do Krakowa dojechali, przejeżdżając pomiędzy różne tłumy niekarnych naszych konfederatów, nietylko o ubogie pieniądze moje, ale nawet o życie bać się przyszło!… W Głogowie u księżny starościny Bolimowskiej, konfederatki zaciętej, jako to był i brat jej hetman Branicki, odebrałem z Warszawy patent na kapitana złotej chorągwi, który mi tam miał być i był przysłany z Warszawy, co mi w Wiedniu, jak mię przed wyjazdem ze Lwowa nauczono, dało wstęp, mając mundur oficerski i prawo, wchodzenia, kiedym chciał na cesarskie pokoje. Tam u księżny nasłuchałem się modlitw publicznych ku potłumieniu króla…

Tamże, str. 38–41.

Samowola

Przyszedł nakoniec czas rozerwania pierwszego ojczyzny mojej i konfederacja barska, którą pycha, nie miłość dobra narodu, rozpoczęła, zupełnie upadła. Monarchowie sąsiedni, nierządem naszym ośmieleni, wzięli się za ręce i projekt króla pruskiego Fryderyka, podany Katarzynie rosyjskiej, za oporem długim trzeciej zabornej strony austriackiej w r. 1773 przyszedł do skutku. Maria Teresa, cesarzowa austriacka, wdowa nie chciała przez czas jakiś przystąpić do rozbioru Polski, widząc wyraźną niesprawiedliwość przywłaszczenia sobie bez żadnego prawa rzeczy cudzej, dlatego tylko, że ten cudzy słabym jest. Ale wtenczas właśnie, wydarzony dziki postępek wojewody natenczas kijowskiego, Potockiego, i ją do rozbioru nakłonił, kiedy przekonywali ją nadworni, a ujęci dawniej teologowie, że gdyby była kordon ten, na nią przypadający, w którym wojewoda kijówski mieszkał, pierwej zabrała, do tego kryminału nigdyby przyjść ten zuchwały magnat nie ośmielił się. Ten Potocki miał syna jednego, imieniem Szczęsnego, który się z czasem także do zguby ojczyzny przyczynił. Syn Szczęsny, upodobawszy w sąsiedztwie pięknego domu, twarzy i obyczajów pannę Komorowską, bez woli ojca z nią się ożenił. Zabolało to wojewodę, który syna swojego jedynaka z najbogatszą jaką partją, albo udzielną jaką księżniczką zagraniczną złączyć myślał, nie mogąc inaczej nielubej sobie zbyć się synowej, bez wielkich zachodów utopić ją kazał.

Druga magnatka, wojewodzina wileńska, Radziwiłłowa, z domu Rzewuska, który równie jako i Szczęsny Potocki dokonywał potem nieszczęsnego losu ojczyzny swojej, przysłanego z Przeszowa od generalności, niejakiego Litwina Czeszejkę, który zbierał składki od obywateli polskich na potrzeby konfederacji, że się ośmielił swywolne jej życie naganić, sprowadziwszy kata do Białego Kamienia, gdzie mieszkała, co także potem w kordon austriacki dostało się, ściąć go kazała bez żadnego sądu. Takie kryminały, bezkarnie świeżo popełnione, przekonały nakoniec Marję Teresę, że do rozbioru Polski z drugiemi dwoma mocarstwami przystąpiła.

Prócz tych świeżych przykładów ostatniej bezprawości magnatów naszych słynął u nas na Rusi okrucieństwem swojem Mikołaj Potocki, starosta Kaniowski, który do 40 ludzi swoją ręką nazabijał. W Polsce starosta knyszyński, Czapski, tak był okrutny, że tych, których nie lubił, albo winnymi sobie osądził, w beczkę, nabitą bretnalami wsadził i takie beczki dla swojej rozrywki przed sobą toczyć kazał, na którym dla jego okrucieństw, banicję zyskał Branicki hetman, ażeby sąsiedni od Białego Stoku Knyszyn trzymał. W Litwie Radziwiłł, chorąży litewski, w Białej mieszkający, który lubił słuchać jęczenia w dołach podziemnych swoich mniemanych winowajców, których najlepszymi swymi śpiewakami nazywał…

Tamże, str. 60–62.

Jezuici

W tym czasie i zakon jezuitów zniesiony, za naleganiem Francji najbardziej, Hiszpaji i Portugalji… Przyczyny zaś, które pociągnęły monarchów do żądania tej kasacji, były następujące: konspiracja na króla portugalskiego Józefa, której naczelnikiem był jezuita Mategreda, który za tęż konspirację na śmierć był skazany… Wszędzie w Europie staranie najpilniejsze, ażeby Jezuita u monarchów katolickich był spowiednikiem, a tak wiadomi sekretów każdego króla, dyspensowani byli generałowi swemu donieść je, ażeby ten z takich wiadomości układy potrzebne zakonowi i intrygi swoje czynił. Skasowani nakoniec… jeszcze zuchwałością swoją powodowani, najwyższej zwierzchności kościoła nieposłusznymi się stali, bo nie mogąc już w państwach katolickich utrzymać się, w protekcję dysydenckich monarchów udali się. I tak już po skasowaniu ich powszechnem byli jeszcze czas jakiś w państwach króla pruskiego i w imperjum rosyjskiem w Połocku…

Tamże, str. 63.

Pobożny Potocki

Potocki siedział u Bazyljanów w Poczajowie, po popełnionych tylu kryminałach, niby na dewocji, nie mieszkając z żoną, z domu Dąbrowską…, kobietą najpiękniejszą i grzeczną, którą u p.p. Karmelitanek lwowskich osadziwszy jakoby rozwodu z nim czekając, sam tymczasem siedział u Bazyljanów… Rano i wieczór na pacierze zakonne do cerkwi chodził, mnichów niedbałych przestrzegał, a mimo to u siebie dziewek kilka dla rozpusty trzymał, rano je budząc do różańca, który wraz z nimi odmawiał, a jeżeliby która w czasie tej modlitwy rozśmiała się, cybuchem po plecach karał, ażeby (jak mówił) Boga nie obrażała…

Tamże, str. 74.

Rozpusta i mocna religja

Życie króla rozpustne zepsuło Warszawę i osłabiło śluby małżeńskie a piękniejsze kobiety w mieście dawały sobie tony większe, niżeli należało, bo każda z nich, wspomniawszy, że była czasem królową, chciała potem zawsze wielowładnie rozkazywać, co tylko przez noc panowała. Rozpusta miasta Warszawy do tego stopnia przyszła, że w mieście tem (śmiało powiedzieć można) 10 razy więcej rozwodów było niżeli w Polsce i Litwie całej. Nawet już w zwyczaj między możniejszymi przy pisaniu ślubnych intercyz weszło, ażeby, któraby strona rozwodzić się chciała, to drugiej pewną sumę płacić obowiązana była.

Mimo tych wad królewskich, miał on (jak w tym wieku zepsutym rzadko) najmocniejszą religję i kilka lat potem sam to słyszałem, jak u siostry swojej Branickiej, kasztelanowej krakowskiej będąc, kiedy o darowaniu krzywd bliźniemu mowa była, on ze łzami w oczach powiedział: „Moja siostro, ja w pacierzu szczerze te słowa wymawiam: i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom”.

Taki był król w Polsce, ale gorsi daleko magnaci kraju, pycha ich daleko większą była od nich, i byle sobie dogodzić, wszystkie prawa boskie i ludzkie gotowi byli podeptać; zabójstwo, krzywoprzysięstwo, kradzież skarbu publicznego, albo odebranie gwałtowne majątku słabszego obywatela, takie zbrodnie za nic pospolicie u nich ważone… Poddanego wieśniaka równie z bydlęciem kładli, mieszczanina w ostatniej pogardzie mieli…

Księża po większej części zepsuci, psuli razem lud sobie powierzony, a naczelnicy ich, biskupi, publicznie trzymając nałożnice, ośmielali niższych, ażeby szli takąż samą, słodką wprawdzie, ale najbrudniejszą drogą…

Tamże, str. 81.

„Ksiądz” Ogonowski

Tą kadencją… wsławił się (książę Czartoryski) wzięciem w areszt księdza złoczyńcy Ogonowskiego. Był ten zbrodniarz urzędnikiem województwa wileńskiego, koniuszym, miał żonę i dzieci, po której śmierci bardziej się jeszcze wylał na kryminały, kradł, rozbijał, oszukiwał, aż wreszcie i do sądów szlacheckich pozwany, na śmierć przez kata osądzonym został. Uciekł z więzienia kilką dniami przed egzekucją, za biskupa wileńskiego wdaniem się przez biskupa żmudzkiego na księdza w kilku dniach poświęconym został bez żadnych poprzedzonych zwyczajnych do stanu tego przygotowań. Zdało się Ogonowskiemu, że jako kapłan wolnym już będzie od miecza katowskiego, na który był dekretowanym, ale książę na kadencji wileńskiej złoczyńcę łapać kazał i dowiedziawszy się, że w Wilnie na Antokolu u Trynitarzy skrycie siedzi, klasztor kilkuset żołnierzami opasać kazał, nikogo nie wypuszczając, że wreszcie Ogonowski tamże dostany, pod areszt do pałacu księcia sprowadzony był. Nazajutrz sprawę jego przez trybunał rozważono i sędziowie wszyscy zgodzili się żeby według dawnego wypadłego na niego dekretu wileńskiego, przez kata śmierć poniósł.

Kiedy tak trybunał umówił się, po obiedzie dwóch sufraganów od biskupa wileńskiego do pałacu księcia przyszli i imieniem biskupa swego oświadczyli księciu, że ponieważ aresztowany Ogonowski jest istotnie kapłanem, a zatem zwierzchność świecka nie ma żadnego prawa z nim postępowania dalej, i jeżeli wydanym swojemu biskupowi nie będzie, klątwą księciu i trybunałowi pogrozili.

Książe sufraganom krótko odpowiedział, że klątwa Ogonowskiemu życia nie powróci, kiedy jutro na śmierć dekretowanym będzie, ale nazajutrz znaleźliśmy księcia odmienionego; bojąc się żeby król, nie lubiący księcia i od niego więcej jeszcze nie lubiany, zniósłszy się z księżą, jeżeliby ta egzekucja do skutku przyszła, nie narobił mu kłopotów i kosztów wiele, namyślił się odesłać tę sprawę do Warszawy. Jakoż wkrótce biskup łucki, Turski, i kilku z nim księży assesorów do tej sprawy wyznaczonych, przybyli z Warszawy i Ogonowski na więzienie tylko do śmierci u Kartuzów w Berezie osądzony; ale niżeli on z Wilna wyjechał, kazał mu trybunał złożyć stan majątku swego, z którego przez niego pokrzywdzeni zaspokojonymi być mogli.

Zdziwiono się, kiedy pokazał skrypt księcia Massalskiego biskupa wileńskiego, który takim sposobem i obrotem ten zbrodniarz u siebie zatrzymał: po ucieczce z więzienia (jak się wyżej rzekło) przybiegł do biskupa wileńskiego, ażeby go na księdza poświęcił, – kiedy już inszego sposobu ratowania życia nie było, a za to obiecał biskupowi wrócić skrypt na 160 000 złt. pożyczonych u Ogonowskiego, i tenże skrypt oryginalny biskupowi pokazał i zaraz go w zanadrze schował; dał się uwieść biskup, obiecując mu pewnie wyświęcić go na księdza, a Ogonowski, mając drugi podobny, zwinięty i z wierzchu zapisany papier fałszywy, i w oczach biskupa na palący się ogień w kominie rzucił, a skrypt prawdziwy schowany, potem przed sądem złożył.

Tamże, str. 86–88.

1. Robron — sztywna suknia jedwabna.↩

Zygmunt Krasiński

Jezuici

Muszę tu dodać, że inny jeszcze najazd był złowieszczy dla światła i wzlotu genjuszu Polski. Był to najazd jezuitów, którzy przez długi czas kierowali sumieniem naszych monarchów i wychowaniem ich poddanych. Wprowadzony przez nich pedantyzm scholastyczny wywołał uwiąd wszystkich kwiatów, które mogły wyróść na niwie polskiej. — Chciwi władzy i wielkości, zawładnęli wychowaniem w całej Polsce. Łacina ich pełna barbaryzmów i obrazowych wyrażeń, stała się powszechnym językiem mieszkańców. Wtrącano, co prawda, dużo polszczyzny, lecz mieszanina ta popsuła jeno język jeden i drugi; skutkiem tego było, że tak rzekę, znikczemnienie naszej literatury i skażenie mowy naszej.

Z listu do pana de Bonstetten o stanie obecnym literatury polskiej.

Dr. Wacław Sobieski

Nienawiść Wyznaniowa

I

Śród szlachty najuboższy tłum ludu, owych „chłopów-szlachciców” mazowieckich, szlachciców zagrodowych, jak wiadomo, namiętną żywił nienawiść do nowinek religijnych, a żarliwość u nich i przywiązanie do dawnej wiary były tak głębokie, że, jak współcześnie donosi nuncjusz (1594), na Mazowszu miał życiem przypłacić śmiałek, któryby odważył się jeść w post chociażby z nabiałem, o czem świadczyć miało nawet tamtejsze przysłowie, że lepiej zabić człowieka, niż jeść z mięsem w piątek…

W Warszawie pan Niemsta, starosta warszawski, zniósł materją [1] i chciał zbór heretycki w Warszawie budować, zjechali się jako na jaki gwałt ludzie stanu szlacheckiego i nie jedno się sprzeciwili, aby nie budował, ale też i to, co był począł, i z materją popsowali i w niwecz obrócili, zaczym potym nie ważył się tego nikt czynić.

Nienawiść wyznaniowa tłumów za rządów Zygmunta III, str. 22.

II

W Poznaniu wzgórze, na którem stał zbór luterski, dostał szydercze przezwisko „Łysej Góry” wraz z komentarzem, że na niej po nocy odbywają się schadzki czarownic i djabłów. Na drwiny „brogietm” przezwano najwspanialszy kościół ewangelicki krakowski z owym stożkowym dachem… Cmentarz ewangelicki pod Krakowem we wsi Chełmie lud nazwał „Psią górą”.

Tamże, str. 23.

III

Roku 1551 żacy krakowscy rzucają się na pogrzeb innowiercy. W roku 1568 w czasie ślubu, kiedy narzeczona innowiercy, nie chcąc pozwolić na ślub ewangelicki, uciekła do katolickiego kościoła, wtedy tłum rzemieślników zasypał gradem kamieni szlachtę innowierczą, wdzierając się aż do kościoła, tak, że szlachta ciężko ranna padała aż z koni. Oczywiście kościół katolicki nie mógł nie zwracać uwagi na gorące przywiązanie warstw najbiedniejszych do swego kultu. Owszem, przygarnął to pospólstwo i powiązał je organizacją „bractw”, które podwyższyło jeszcze bardziej ten stopień przywiązania.

Tamże, str. 24.

IV

…W czasie bezkrólewia (10–12 października 1573 r.) tłum ludu i młodzieży akademickiej przypuścił w Krakowie szturm do tego „Brogu”[2]. Zaczął się tumult zupełnie bez planu z góry obmyślanego, bez premedytacji. Oto w niedzielę na widok, że para nowożeńców udaje się na ślub do zboru, przechadzający się w święto po nieszporze tłum ludu i akademików wstąpił do świątyni innowierczej. Nie podobały się studentom obrzędy a szczególniej pominięcie wezwania imienia P. Marji i Świętych. Gdy mnister mówił na końcu: „Tak mi Panie Boże dopomóż”, rzekł mu jeden młodzieńczyk: „A czemu Pannę Marję i wszystkich Świętych opuszczasz?” Przystąpiwszy jeden heretyk dał mu w gębę i za włosy rwał. On młodzieńczyk natychmiast dał znać swoim towarzyszom, skarżąc się lekkości, która spotkała. Natychmiast zeszło się niemało chłopiąt, ultajów, mendików, gnojników i innego motłochu. Studenci poczęli szydzić, wykrzykiwać, rzucać kamyczkami na pastora Gilowskiego. Rozognieni zaczęli następnie rzucać kamieniami i cegłami do okien zboru, tak, że ani jednej „błony” całej nie zostawili w zborze. Dopiero kiedy z burs przybiegły całe tłumy żaków, zaczął się tumult, który coraz to rósł, coraz się wzmagał przez trzy dni. Spieszną ucieczką przez dachy ratować się musiał znieważony kaznodzieja; dwóch ludzi, broniących zboru, padło trupem. Podstarości, który z draby i z bębny pośpieszył interwenjować, musiał ustąpić przed gradem kamieni, a jego pachołkowie ponieśli rany. Następnego dnia rano w dalszym ciągu dobywano tej „heretyckiej” twierdzy, aż wyłamano drzwi żelazne, wyrwano kraty z muru, wywalono odrzwia kamienne staroświeckie, spustoszono całe wnętrze. Piętra zdziurawili tak, że „Bróg” od ziemi aż do wierzchu można było przejrzeć, zrabowano wszystkie kosztowności i depozyty szlachty i ministrów helweckich. Przez okna wyrzucono pachołków miejskich, którzy szli w obronę zborowi, i wyrzucono wszystkie sprzęty. Na dochowanej do dziś współczesnej rycinie, przedstawiającej ten szturm „Brogu”, widnieje wprost „deszcz” książek innowierczych, które wówczas rzucano tłumowi z okien zdobytego Zboru. Ułożono te księgi wraz ze znalezionemi przywilejami ewangelików na stos na rynku i na zakończenie przy blasku palących się dzieł w nocy tłum odśpiewywał:

Prośmy świętego Ducha

Wygnaliśmy złego ducha

i t. d.

Tamże, str. 29.

V

Roku 1575 rozjuszona masa (studentów) rzuciła się na cmentarz ewangelicki (w Krakowie), ów uprzywilejowany przez Zygmunta Augusta. Studenci krakowscy wywalili ogrodzenie, wydobyli zwłoki „heretyckie” z grobów, pastwiąc się szczególniej nad trupem magnata – ewangelika, wojewody krakowskiego Myszkowskiego i stawiając go do góry nogami.

Tamże, str. 33.

VI

Roku 1578. W oktawę Bożego Ciała (w Krakowie) studenci napadli na pogrzeb innowierczy, wyrzucili ciało zmarłej z trumny, bezwstydnie obnażyli, zadali zwłokom rany, włóczyli na sznurach po ulicy, aż wreszcie rzucili do Wisły. Wszystko to bez żadnej przeszkody ze strony urzędów ani kary.

Tamże, str. 34.

VII

R. 1589 w święto Wniebowstąpienia wybuchł w Krakowie tumult. „Na zbory!”. Na to hasło wziąwszy ów „czartowski obrazek”, wlekli go (żacy) do zboru (Brogu), zawiesili go na kracie i poczęli ciskać kamieniami w okna zboru. Tu spodziewano się już napadu i również rzucano kamieniami na napastników, potem zaś z harkabuzów i łuków strzelać poczęto. Ludu gromadziło się coraz więcej, aż gdy jeden ze zborowników, strzeliwszy z harkabuzu, zabił jednego mendyczka z Opawy, który zaniesiony do balwierza, umarł, wtedy już wszystko „hultajstwo”, studenci z ślusarzami, słodownikami, drążnikami, uzbrojeni w rusznice, szable, siekiery, rzucili się na Bróg ewangelicki, który już po raz wtóry stawał się ofiarą ataku tłumów. Gdy drzwi zboru dobyć nie można było, wtedy „drążnicy bałwan soli z woza rzuciwszy na składzie, wziąwszy drągi wielkie, drzwi dobywali, ale i tak do kamienic dobyć się nie mogąc, do łamania kraty onemiż drągami się udali”. Nakoniec dobyto zbór i „księgi, których tam było bardzo wiele, na ulicę wymietli, a ci, którzy na ulicy byli, siekierami je rąbali i do rynsztoku tłoczyli a drugie popalili”. — Takiego gwałtu ktoby bronił, nie było nikogo. Naturalnie podpalono „Bróg” i ten cały doszczętnie spłonął.

Tamże, str. 41.

VIII

Roku 1591 tumult w Krakowie. Pospólstwo rzuciło się na „Bróg”; król Zygmunt III grał w piłkę na zamku i nie wysłał siły dla poskromienia tumultantów. Bróg zdobyto i spalono zupełnie – i odtąd już nigdy nie ujrzał w swych murach nabożeństwa innowierczego. Następnie motłoch rozburzył zbór drewniany na ulicy Szpitalnej.

Tamże, str. 55.

IX

Jezuita Artur dowodzi na kazaniu w Poznaniu, że ewangelickich duchownych można i należy od ołtarza odtrącać „jako złodziejów i zbójów”.

Tamże, str. 86.

X

Roku 1597 w Krakowie rzucili się studenci jezuiccy na cmentarz, depcąc znowu najświętsze uczucia, jakie łączyły człowieka ze zmarłymi. Właśnie umarła na dwa dni przed ślubem ewangeliczka, młoda narzeczona jednego z krakowskich mieszkańców. Następnej nocy po pogrzebie żacy przy pomocy grabarzy ciało wydobywają, obnażają i przymocowują do muru, stawiając je do góry nogami ku widokowi wszystkich.

Tamże, str. 86.

XI

W Poznaniu na kazaniu Piasecki jezuita podżega tłum do palenia zborów innowierczych: „Nie chce magistrat, nie chce rada miejska, ty tedy ktokolwiek jesteś z ludu, puść z dymem i w popiół zamień wszystkie bóżnice heretyckie”.

Tamże, str. 109.

XII

W Wielki Czwartek (w Poznaniu) gromada przebranych ludzi naszła z rusznicami zbór luterski i rozpędziła straż, która wskutek przebrania nikogo poznać nie mogła, poczem wybiwszy wrota i wywaliwszy ścianę murowaną napastnicy spalili wszystko drzewo, zrujnowali ozdoby, potłukli groby, zrujnowali szpital, zostawiając tam prawie nago ubogich „heretyków”.

Tamże, str. 115.

XIII

Roku 1607 w Krakowie pospólstwo napadło na cmentarz ewangelicki. Zagorzalcy zburzyli szpital, obalili nagrobki, dobywali zwłoki bez różnicy stanu i płci z grobów, bili je, rozrywali, obnażali, przy murze do góry nogami ustawiali i po ulicy i po polach włóczyli.

Tamże, str. 136.

XIV

Innowiercy zaczynają się (1609) opłacać studentom, byle ujść napaści. Żacy zaczynają na tumultach zarabiać.

Tamże, str. 139.

XV

Rok 1615 tłum studentów rzucił się w Krakowie na dom złotnika Piaseckiego, kalwina. Złotnik z rodziną przez dachy umknął do sąsiednich kamienic. Okoliczność, że tłum wybiera sobie za przedmiot ataku złotników, wskazywała, że pod płaszczykiem zelotyzmu kryje się chęć rabunku.

Tamże, str. 146.

XVI

W Lublinie niejakiego Bolestraszyckiego za przetłumaczenie jednego dzieła francuskiego, wymierzonego przeciw papiestwu, oskarżył przed trybunałem biskup przemyski (1627 r.), a mimo obrony i przedstawień oskarżonego, że jemu przecież wolno tłumaczyć i rozszerzać dzieła w wolnej Rzeczypospolitej, jeżeli się je drukuje w tak absolutnem państwie jak Francja, trybunał skazał go na infamię i karę, a książkę kazał katowi przy odgłosie dzwonów spalić na rynku i wymieść ją raz na zawsze z królestwa.

Tamże, str. 155.

XVII

Na najemnych żołnierzy, niemców, przebywających w Lublinie, napadł student jezuicki za to, że nie ukłonili się przechodzącym Jezuitom.

Tamże, str. 157.

XVIII

W roku 1629 mieszczka krakowska zwłoki swego męża wsadziwszy do beczki, wywiozła jako towar za miasto i pochowała; studenci dowiedziawszy się o tem, naszli jej dom, szukając trupa, i nie pierwej ustąpili, aż im wdowa zapłaciła 100 złp. Cukiernik Mayerhöfer 1630 roku wywiózł zwłoki żony z miasta potajemnie, aby na wsi pogrzebać; studenci (katoliccy) dowiedziawszy się o tem, napadli na jego mieszkanie, odbili mu sklep, szukając trupa, połupali skrzynie, dzieciątka małego nawet w kolebce bić nie zaniechawszy.

Tamże, str. 192.

1. materjał budowlany↩

2. Bróg — kościół kalwiński.↩

Stanisław Staszyc

Dobra Duchowne

Ten każdy obywatel, który kocha swój kraj, wewnętrzną spokojność jego i biskupów cnotę, winien podziękowanie wiecznemu w dziejach naszych sejmowi za porównanie intrat tych urzędników, których dostojeństwo równe; za usunięcie pokusy złego od duchowieństwa, na które cały lud gdyby na żywe cnoty obrazy patrzy. A gdy widzi po tej stronie biskupów, po której złe broją, po której na zgubę kraju rady; po której cudzoziemskie, albo złych królów intrygi; lud pospolity, nie widząc skrytej przyczyny, sądząc, iż sama cnota świątobliwe męże prowadzi, rzuca się ślepo, za szanownym przykładem, w sidła swojej zdrady.

Lud oświeceńszy gorszy się, znając powodem tej podłości, brzydką chciwość bogatszego biskupstwa.

Przez zrównanie intrat biskupów sejm w 1790 r. z przyjaciół i niewolników tronu powiększył liczbę poważnych przyjaciół i obrońców kraju.

Prócz plebana i biskupa, każdy inny duchowny jest niepotrzebny. A tym samym szkodliwy. Bo tylko z cudzej pracy je i pije. Takiego wydatku utrzymywać Rzeczpospolita nie jest w stanie, kiedy związkiem politycznym przymuszona utrzymywać i żywić wojsko.

Przestrogi dla Polski.

Pańszczyzna

Nieludzcy Polacy, odmieniliście w tym bliźnim waszym naturę ludzką. Nierozumni, z niewolnika, który mógł być krajowi użytecznym, uczyniliście machinę nieczynną…

Pańszczyzna, ten dzikich hord wynalazek i to feudalnego nierządu straszydło, a plemienia ludzkiego pochłoń, nie cierpi ludności. Poddaństwo tak nierządne wali szaniec, aby w Polsce nigdy więcej nad trzecią część ziemi nie mogli posiadać ludzie. Inne urządzenie, inny sposób w lat kilka powiększyłby w dwójnasób obsady; podwoiłby liczbę rolników w kraju, pomnożyłby drugie tyle pracy i korzyści; czynsz tam, gdzie pańszczyzna pięćdziesiąt chłopów umieszcza, osadziłby stu gospodarzy. Wkrótce ta wieś powiększyłaby na swoich polach robotę i staranność, rok w rok wzmagałyby się urodzaje i ludność…

Polaku, którykolwiek masz duszę i myślisz, tu zawstydź się i zadrżyj. Zniszczyliśmy miliony ludzi bez pożytku dla kraju. Ustawą pańszczyzny uczyniliśmy i tych wszystkich ludzi, którzy się nad wymiar gruntu urodzą, niepotrzebnemi w naszej wsi…

Macież wy serce! I wy jesteście chrześcijanie! Oszczercami są, nie nauczycielami wiary Chrystusa ci wszyscy kapłani, którzy wam taką naukę podali i którzy wam powiadają, że chociaż tak bezecnemi, tak okrutnemi żyjecie, możecie jednać się z Bogiem i stać się uczestnikami łask tego, który jedynie z miłości człowieka umarł. Zapowiadam wam, że jeżeli Bóg jest sprawiedliwy, nie może być w oczach jego zbrodni większej nad zbrodnię waszą.

Macież wy miłość ojczyzny? – Nie obywatelami, ale nieprzyjaciółmi Polski jesteście. Więcej szkodzicie temu krajowa, niżeli szkodzili Moskale, Szwedzi, Niemcy, Turcy i Tatarzy. Tych okrucieństwo padało na niektórych i skończyło się w lat kilka. Wasze okrucieństwo trapi nietylko żyjących, ale nadto kładzie przeszkodę wieczną do podobieństwa, aby Polska mogła ze sławą powstać. Bo tamuje ludność, wstrzymuje powiększenie urodzajów, rozciąga niewolę na pokolenia dalekich wieków.

Upamiętajcie się. Nie bierzcie na złe cierpliwości nieba. Czas poprawy! Czas ludzkości! Oddajcie człowieka Bogu. Oddajcie człowiekowi prawo. Niechaj rośnie i mnoży się. Widzę straszne nieszczęście nad głowy waszemi…

Gdy już prawo oznaczy wydziałową robotę i zachęci, doradzi, zapewni nagrodę jako dobrodziejom Rzeczypospolitej, tym wszystkim, którzy w dobrach swoich ustanowią czynsze. Gdy dla zachowania sprawiedliwości rolnikowi wyznaczony będzie między dziedzicem i rolnikiem sąd. Gdy toż prawo nakaże, aby każdy paroch, każdy prebendarz, altarzysta, miał za pierwszy swojego urzędu obowiązek uczyć czytać i pisać dzieci chłopskie. Potym zaraz toż prawo urządzi rolnika stan polityczny: powróci człowiekowi wolność naturalną, to jest każdy gospodarz, który obejmie grunt, obejmie go na całe życie. Przeto dziedzic nie może go z tego gruntu zrzucić, bez okazania mu w sądzie, iż nieposłuszny prawu nie odbywał porządnie wydziałowej roboty, albo w dobrach czynszowych iż czynszu nie płacił…

Tamże.

Bóg i pokój

Bóg chce, abyśmy byli wszyscy szczęśliwemi;

Że nieszczęśliwym człowiek, to ludzie zdziałali.

Zimna uwaga władnąć będzie myślą, słowy,

Gdzie szukać będę wiecznych stosunków ustawy,

Gdzie wykażę, że od nih zdalali się ludzie,

Gdzie ich zbłąkały zmysły, zwiodło uprzedzenie.

Dam miejsce czuciu kiedy ujrzę zwodzicielów

Lub samodzierżców chciwych, nieczułych oszustów.

Niechajże nic przede mną nie doła kryć prawdy!

Zapominam ród, nie mam stanu, ni ojczyzny,

Z przesądów za usilną otrząsam się pracą;

Ten jedyny głos tylko w mojem słyszę sercu,

Żem człekiem, a bliźnimi wszyscy, którzy cierpią.

Z tem ućzuciem zdalon z zgiełku, w spokojnem ustroniu

Nad namiętności wszystkich wznosiłem się poziom;

W głębokiem zamyśleniu zbiegłem okrąg ziemi;

Sto części ludzi bronię, — jedna mi przeciwną:

Niechajże rodzaj ludzki moim będzie sędzią!

Boże odwieczny! Twojej wszechmocności godna

Dziś z tej ziemi do Ciebie podnosi się prośba:

Wsparcia Twojego nie jeden człowiek nieszczęśliwy,

Lecz uciemięźony błaga rodzaj cały.

Ty znasz mą chęć, Ty widzisz w tej chwili me serce:

Ono tak ku moim bliźnim miłości jest pełne.

Oświeć mój rozum: niech poznam; tłumaczę się jaśno:

Bogdajby pojęli wszyscy, żeś ich nie stworzył na to,

By nieszczęśliwi byli; bogdajby poznali

Rzeczywiste swojego nieszczęścia przyczyny!

Zniszcz ciemności, światła Stwórco, rozszerz w ludziach światło:

A człek nieprzyjacielem nie będzie człowieka,

Swe zbójeckie przekuje w sierp, lemiesz żelazo.

Od tąd się nie przybliży do Twego oblicza

Próżniak burzliwy z ciała, a z duszy nikczemny;

Ani to człowieczeństwa bezecne straszydło,

W którem duch złakomiony, oraz pychą dęty

Znieważa, napastując, Bóstwo, by wspierało

W niszczeniu ludów tysiąc srogie czyny jego;

Ani się pozuchwali wejść do Twej świątyni

Z opluszczonemi świeżo krwią ludzką rękami

Ten wojarz, co za pomoc do zabójstw, łupiestwa,

Dziękując niebu, gromów nie zląkł się, bluźnierca,

I zdzierstw połowę kładzie na Bóstwa ołtarzu.

Z poematu „Ród ludzki”, z księgi I.

Oświecenie

Wiaro o konieczności oświecań się rodu,

Ty wielkością powołań wznosisz duszę w człeku,

Wskazujesz cel prawdziwy w jego przeznaczeniu;

Miłością szczęścia zmuszasz wszystkich do porządku.

W tobie, gdzie cnoty triumf, spostrzegać tę przyszłość,

W której złych jawność, w powszechnym sądzie sprawiedliwość,

Wszystkich ciemności przepaść, dobrych chwała wieczną.

Do tych osiągnień tylko rozum, cnoty wiodą

I tylko te ludzkości czyny, myśli, dzieła,

Co zwiększają rodzaju doskonałość, szczęście.

Dobroczynnej otuchy święta mędrców wiaro!

Z tobą te czasy dojrzeć przynajmniej mi wolno,

W których niweczeć będą wszech gwałtów układy,

Rachuby, przedsięwzięcia zburców mej ojczyzny.

Choćby co tak rozsądnem stawiasz, było marą,

I wtenczas bym cię nazwał jeszcze dobroczynną,

Bo najdotkliwszy ciężar ulży wasz mi życia,

Wróżąc gwałcących zgubę, zgwałconych powstania.

Tamże, ks. XVI.

Zaboboncy

Gdy duch jednodzierżstw zmienił w poddaństwo hołdowców,

Mniej potrzebną czuł dalszą pomoc zabobońców.

Zaprzestał wierzyć… Wkrótce na gromy, przeklęstwa

Złościł się, rwał przymierze z tronami ołtarza.

Uznał, że niepotrzebną w rządzie zaboboństwa wiara.

Wnet on się na duchownych pierwszy rzucił dobra,

On rozhełzywał mówców uczonych języki,

On odkrycie muftyzmu oszustów i zbrodni,

On oszczerzył, upodlił, głowę moschi shydził,

I dotąd przeniewierców w trójkoron ubierał,

Dopokąd lamów kornych przy nogach nie ujrzał.

Pierwszy znienawidził, zatrząsł lamismu filary,

Porozpędzał derwiszów, zburzył mnichów gmachy,

A na ich miejsca wskrzeszał zgromadzenia mądrych…

Dobywając się z poddaństw lamy, do swych tronów

Zwoływał wolnowierców, mędrców i rzeczników.

Dawał do zrozumienia, co go słuchać chciało,

Owszem do ludów wielu przemawiał sam głośno:

„Już czas, aby ukrócić zuchwałość muftyzmu.

Zjarzmiłem, dzierżców memu poddałem mocarstwu:

Już mi posłuszne mirzy, a krocie w krom ostrza

Panowanie warują stalą mego berła.

Jeden bonz śmie natrząsać, grozić mej potędze!

Napuszony łakomstwem i pychą on pragnie

Przerzucać berły, stąpać po karkach panów, władców!

Uczcie świat, że on nigdy chęcią dobra ludów,

Nie był wiedziony szczęścia, swobód ich zamysłem;

Lecz żądzą panowania nad światem, rozumem;

Rzucał przeklęstw gromy, albo sztylet mordu

Na mocarzów, którzy w nim hamowali dumę,

Albo łakomstwu jego chcieli stawić miarę…”.

Tamże.

Hugo Kołłątaj

Kanonizacja Jana Kantego

Wiek siedemnasty zatrudniał się najwięcej kanonizacjami, i jeszcze w osiemnastym wieku trybunały rzymskie były zarzucone tego gatunku sprawami. Najczęściej jednak kanonizowano fundatorów różnych zakonów. Doktorowie akademji krakowskiej, nienawidząc teologji Molinistów[1], dlatego, że nienawidzili jezuitów, trzymali się sentencji św. Tomasza, który był dominikanem. Chcąc mieć własnego doktora, któregoby naukę tak szanowano, jak na przykład Augustyna, Tomasza z Akwinu, lub tym podobnych doktorów, postanowili u siebie podnieść stopniami do tej dostojności Jana Kantego. Już zwłoki jego blisko od trzech wieków wystawione były w kościele kollegjaty św. Anny, ku czci powszechnej, wszelako Jan Kanty w nowym brewiarzu nie mógł być umieszczony bez dekretu rzymskiego. Trzeba było wystarać się dla niego o tytuł błogosławionego, co akademicy uzyskali jeszcze w wieku siedemnastym za panowania w Polsce Jana III, a Inocentego XI w Rzymie. Właśnie po beatyfikacji jego wystawili wspaniały i gustowny kościół, który pięknością, architektury i gustem ozdób przewyższył wszystkie polskie kościoły. Grób błogosławionego Kantego stał się najwspanialszą i najgruntowniejszą tego kościoła ozdobą. Pobożna akademików starszyzna, składała znaczne pieniądze na kontynuację procesu kanonizacji, która miała podnieść Jana Kantego do liczby patronów polskich, do czci w całym kościele katolickim powszechnej, do stopnia doktora kościoła i do liczby świętych.

Prowadzona stopniami sprawa umieściła go w brewiarzu i między patronami polski. Nie chodziło więc tylko o tytuł świętego i doktora kościoła; na nieszczęście został papieżem Lambertyni pod nazwiskiem Benedykta XIV sławny, który prezydując wprzód długo w kongregacji obrządków, przypatrzył się niezliczonym nieprzyzwoitościom, jakie się trafiać zwykły w kanonizacji świętych. Nie były mu oraz tajne wielorakie szydzenia, które czynili z przyczyny zagęszczonych kanonizacyj, nietylko uczniowie Lutra i Kalwina, ale nadto filozofowie między katolikami zagęszczeni. Zaczem Benedykt XIV w sławnem swem dziele De canonisatione sanctorum[2] tyle położył trudności i tak się ich statecznie trzymał, że żadnej kanonizacji za życia jego nie było, a zatem i sprawa B. Kantego musiała pójść w odwłokę.

Dopiero po śmierci Benedykta XIV, akademicy wszystkiemi siłami i kosztem postanowili poprzeć tę sprawę. Klemens XIII Wcale inaczej w tej mierze od swego poprzednika myślał: jego życzeniem było, aby jak najwięcej kanonizował świętych, lecz wszelako kongregacja obrządków trzymała się reguł Benedykta XIV. Sprawa B. Kantego z tej strony najlepsza, że w niej dowodzono tak dawną cześć wyrządzaną mu od ludu, życie jego pełne cnót i pobożności nie zbywało nawet na cudach, które fizycy i doktorowie za prawdziwe uznali. Nie chodziło więc o to, czy ma być świętym, lecz o dowody, czy wart być doktorem kościoła: wypadło więc złożyć jego dzieła teologiczne i komentarze na Pismo św., sprowadzono wszystkie autografy do Rzymu, które tak niepomyślny sprawiły skutek, że zamiast kanonizacji, ledwie nie wypadł dekret zdjęcia z ołtarza zwłoków świętego człowieka i pogrzebania ich haniebnie jako heretyka.

Wiedzieć albowiem potrzeba, że Jan Kanty żył w owym czasie, kiedy schyzma przez wybranie kilku antipapów rozdzierało kościół przed konsyljum konstancjeńskiem. Władysław Jagiełło i z nim akademja krakowska utrzymywali stronę Jana XXIII. Mimo to jednak akademja krakowska sądziła za najlepszy środek zwołanie concilium. Władysław Jagiełło, szwagier Zygmunta cesarza, skutecznie swą perswazją do tego pomógł, że cesarz zwołał biskupów do Konstancji, którzy mieli zaradzić tak gorszącemu rozdzieleniu. Na popierane przez cesarza i króla polskiego środki przystała Francja i wszystkie katolickie państwa, akademje paryska i krakowska najwięcej tam figurowały przez swych doktorów; chcąc zaś utrzymać, że nic innego schizmy uspokoić nie może, tylko concilium jeneralne, trzeba było okazać: że to wyższe jest nad papieża, że go może sądzić i nawet z urzędu złożyć. Jan Kanty, który był podówczas profesorem teologji, takowe zdanie na swych publicznych utrzymywał lekcjach i bardzo mocne między swemi dziełami zostawił w tej mierze pisma; nauka jego w on czas przyjęta została, wszyscy mniemający się być papieżami, złożeni i osądzeni. Concilium wybrało nowego papieża pod imieniem Marcina V, pomimo prawa, które samym tylko kardynałom służyło. Lecz Marcin V otrzymawszy dostojność papieską, znów po rozpuszczeniu concilium, wydał bullę, w której wszystkie dekreta konstancjeńskie, tyczące się powagi stolicy rzymskiej uchylił i za nieprawe uznał, mimo jednak tego, akademja paryska i krakowska przy swej i concilium konstancjeńskiego zawsze zostały, co było powodem wielu przykrości, które znosić musiało zgromadzenie akademji krakowskiej, nim Władysław Jagiełło przejednał za nich Marcina V.

Czas zatarł wszystkie kłótnie, manuskrypty Jana Kantego nie były więcej czytane; posłano je do Rzymu w przekonaniu, że tak święty człowiek nie mógł nic napisać przeciw władzy papieskiej; lecz jak tylko dostały się do kongregacji obrządków, jak postrzeżono w nich propozycje, które teologowie rzymscy heretyckiemi być mienią, kongregacja zgodziła się, że Jan Kanty nie tylko dostojności doktora kościelnego uzyskać nie może, ale nadto powinien być wymazany z liczby błogosławionych, i zwłoki jego mają być wyrzucone z kościoła. Żołędziowski, wyznaczony od akademji do tej sprawy plenipotent, dowiedziawszy się o tak niepomyślnym kongregacji wyroku, niczego nie oszczędził, dopraszając się, aby sentencja publikowaną nie była, pókiby nie złożył rady z adwokatami rzymskimi na wynalezienie środków uratowania sprawy, tak długo ciągnącej się, a której niepomyślny skutek zrobiłby wielkie zgorszenie, gdyby zwłoki świętego szanowanego publicznie przez tyle wieków z kościoła wyrzucone zostały. Kosztowna konferencja podała sposób, aby akademja krakowska dowiodła, że pisma w kongregacji złożone nie są Jana Kantego.

Przeszło dziesięć lat pracowali nad tem akademicy, aby go zrobić doktorem kościoła, sześć lat kosztowało ich znowu, aby można zaprzeć, że pisma teologiczne i komentarze nie są jego, lecz innego Jana. Wyznaczono komisje kilkakrotnie, nietylko do zrewidowania metryki, w którą imiona akademików zapisane były, ale nawet wszystkich starych manuskryptów teologicznych i opinij, jakie się utrzymywały w szkole krakowskiej około wieku XV. Aby więc zrobić Jana Kantego świętym, musieli akademicy zaprzeć mu sławy rozsądnego teologa i zaprzestać popierania wyniesienia go do dostojności doktora kościelnego.

Pokazano w metryce innego Jana, który był równie teologiem w wieku XV i tym sposobem kongregacja zaspokojona, wydała nareszcie wyrok, że błogosławiony Jan Kanty może być umieszczony w liczbie świętych i podany ku powszechnemu uszanowaniu w całym katolickim kościele. Sprawa ta kosztowała akademików, od czasu wysłania Żołędziowskiego do Rzymu, przeszło 300 000, rachując zaś ceremonję kanonizacji i wszystkie koszta począwszy od Inocentego XI, dochodzi blisko miljona. Klemens XIII miał ukontentowanie ogłosić go świętym wraz z Józefem Kalasantym fundatorem Pijarów, Józefem z Kopertynu, franciszkaninem, Marją Johanną Femiot de Chantal, fundatorką Wizytek, i Franciszkiem z Ascoli, laikiem kapucyńskim.

Z tomu V „Historji literatury polskiej” Michała Wiszniewskiego, Kraków 1843.

Widoki dworu rzymskiego

Dziwna rzecz, jak nietylko w Polsce, ale nawet po innych katolickich państwach, nie dano na to baczenia, że szkoły zakonne, będąc wyjęte z pod władzy biskupów krajowych, a nie należące wcale do żadnej świeckiej krajowej zwierzchności, były właśnie nasłane od dworu rzymskiego, żeby wychowały młodzież w samych tylko widokach, rzeczonemu dworowi dogodnych.

Nieprzyzwoitość takowa mniej dała się uczuć w monarchiach, bo arbitralna panującego władza, zaradzała czasem złym skutkom z takowego wychowania pochodzącym, a często używała ich do przygnębienia feudalnych swobód.

Lecz w narodzie wolnym, dozwolenie tak daleko zakonnym zgromadzeniom opanować wychowanie młodzieży, bez namniejszego rządowego baczenia na ich cele, na ich kłótnie między sobą, i na tę podległość, którą winni byli obcemu rządowi, miało być skutkiem zaślepionej ufności w rzeczonych zakonnikach i w Rzymie, skutkiem anarchji i nieczułości na przyszły los narodu.

Uwaga ta nie ściąga się bynajmniej do sprzeciwiania się dworowi rzymskiemu w celach religji katolickiej, o której całość i czystość wszyscy równie biskupi krajowi troskliwymi być powinni; lecz do tych celów politycznych, gdy się wspólnie łączył z wielu Europy dworami, poświęcając interesa jednych dla drugich; względem czego Polska stawała się ofiarą przez sprężyny, któremi Rzym poruszał, mieszając się do wyborów królów i losu wojen naszych, wciągając nas w niesnaski z sąsiadami, lub wydzierając nam z ręku oręż zwycięski dla próżnych i łudzących nadziei zjednoczenia kościoła wschodniego z rzymskim. Któż nadto zapomni tych okrucieństw i niesprawiedliwości, na które narażał nas fanatyzm; wszystko to brało początek z naszych szkół zakonnych, które nas wprowadzały w podobny sposób myślenia, zasłaniając przed nami zbyt długo to światło nauk, w których nas inne wyprzedziły kraje, i gdyby nie obywatelska Konarskiego gorliwość, stan naszego oświecenia zostałby aż do supresji Jezuitów, jaki szkoły zakonne z sobą przyniosły.

Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III.

Kleryk cudzą własnością

Prawa polskie czyniły szlachcica właścicielem wszystkich ludzi na jego gruncie rodzących się, którzy nie byli szlachtą. Los takowych ludzi zależał zupełnie od właściciela wsi, nie wolno więc było żadnemu poddanemu przyjąć stanu duchownego bez pozwolenia czyli emancypacji dziedzica, którą ałbo należało okupić, albo tak się ukryć, żeby dziedzic nie wiedział, gdzie się jego poddany podział. W takim stanie rzecz zależała od zwierzchności duchownej, ponieważ przystępujący do stanu duchownego, musiał okazać metrykę swego urodzenia. Jeżeli jej pleban nie wydał z jakim konceptem, ukrywającym poddaństwo, trzeba było więcej względności egzaminatorów i archidjakona na egzaminie prezydującego.

Trafiało się przecież, że młody kleryk uzyskał tę względność, i tym sposobem wcisnął się, że tak powiem do duchownego stanu; bo po wyświęceniu już go dziedzic nie mógł odebrać. Wszelako w czasie, którego opisujemy dzieje, trafiały się zgorszenia obrażające ludzkość, z których choć jedno przytoczyć musimy.

Lanckoroński Maciej, który był podówczas stolnikiem Podolskim, a później kasztelanem i wojewodą Bracławskim, dostrzegł przypadkiem jednego kleryka w seminarjum akademickiem, który był z klucza Wodzisławskiego; kleryk ten nietylko już miał pierwsze poświęcenia, ale właśnie podówczas przyjął subdjakonat. Lanckoroński uwiadomiony o tem, pozwał ks. Stępkowskiego, prefekta seminarjum, do grodu o wydanie mu jego poddanego i zyskał dekret; że jednak kleryk już miał jedno wyższe święcenie, więc sprawa co do tego punktu z gotowym grodzkim dekretem odesłana została do konsystorza krakowskiego.

Konsystorz, stosując się do praw krajowych, i z niemi zgodnych kanonicznych, musiał uznać, że to święcenie było nieprawne, a zatem nieobowiązujące, i ten kleryk wydanym został. Lanckoroński odebrawszy go, za wasala swego przyznać kazał.

Trudno wszystkie podobne przypadki wyliczać, trudno owszystkich wiedzieć, bo je najczęściej wstyd i rozpacz tych biednych judzi ukrywały; z przytoczonego atoli przykładu można sobie wyobrazić stan niewoli naszego ludu w czasie owym. Dlaczego mówiono, że księża z rolników wyświęceni, byli najkłótliwsi i szlachcie najnieżyczliwsi. Kto pozna położenie moralne serca ludzkiego, a jeszcze w człowieku cośkolwiek oświeconym, łatwo pomiarkuje skąd takowa przyczyna pochodzić mogła.

Tamże.

Przy każdym kościele znajdowały się żelaza zwane kuny, na znak jurysdykcji plebańskiej nad jego parafjanami, której jurysdykcji w karach publicznych bardzo często używali księża, zamykając w te żelaza ludzi z przyczyny praktyk kościelnych, lub jakiej gorszej awantury. Biskupi zaś wszystkie z tej okazji przytrafiające się sprawy sądzili, wydawali pozwolenia na reperacje kościołów dysydenckich i bóżnic żydowskich, karali, gdy się ważono bez nich co podobnego zrobić. Aprobowali idące do druku książki. Wszystkie te prerogatywy służyły duchowieństwu pomieszanym sposobem z praw krajowych i duchownych, dlaczego je umieściliśmy pod prerogatywami duchownemi. Były to źródła nieustannych kłótni, czernideł, któremi zasilał się fanatyzm z jednej strony, a z drugiej rosła niechęć do księży i indyferencja do religji.

Nierząd wznowiony w kraju, wielki kredyt biskupów u dworu, ich powaga i majątek, tak to wszystko rozszerzył, że ledwie który rozsądny biskup zachował miarę w tych wszystkich przywłaszczeniach; nikt nie miał prawa naganiać mu tego; władza krajowa zupełnie bezsilna dozwoliła równie duchownym jak i świeckim władzom wszelkiego bezprawia…

Dwa są cele powołania pasterskiego, jeden zupełnie duchowny, to jest oświecenie ludu co do religji i służenia mu w praktyce, drugi w oświeceniu co do obyczajów tak społecznego jako szczególnego życia. Co do pierwszego nietylko niema co powiedzieć na pochwałę w tym czasie naszego duchowieństwa świeckiego, ale nadto z żalem wyznać należy, że ta część była bardzo zaniedbana. Widzieliśmy wyżej edukację naszych księży, możemy więc sobie wyobrazić, jacy z nich mogli być nauczyciele ludu. Wielka rzecz, gdy ksiądz skończył kurs teologji moralnej, większa, gdy miał jakiego w tej mierze dobrego autora. Zwyczajne co do teologji moralnej książki znajdowały się w ręku naszych plebanów, dzieło Pakulskigo bernardyna, wydane we Lwowie i Medulla teologji Busenbauma, jezuity. Kongregacje dekanalne, które jednak nie we wszystkich były djecezjach, zależały na rozstrząsaniu casuum conicientiae, tejednak później zniesione po wielu miejscach, jako nieużyteczne, czyniąc tylko okazję do pijaństw i traktamentów, na które niszczyli się osobliwie ubodzy plebani…

Nawet katechizmy, ta najprostsza nauka wiary, nie były jednakie, sposób ich dawania tyle był przykry i niemiły ludowi, że bardzo rzadko gdzie chciano się go uczyć; rzadziej jeszcze można było co pojąć; w każdej parafji taka szła nauka, jak się plebanowi lub wikaremu podobało.

Człowiek przeszedłszy z jednej parafji do drugiej, przekonywał się, że nic prawie nie umiał dla odmienności dziwactw w uczeniu, skąd poszło, że zwierzchność djecezjalna postrzegłszy się na tak małym ludzi pożytku, dopuściła, iż zakonnicy chodzili od jednej do drugiej parafji, jak gdyby wśród pogan lub heretyków odprawiali misje, nauczali lud nic nieumiejący, w tej mierze wprawiali go do praktyk nabożeństwa i t. d. Misje te są największą krytyką na plebanów owego czasu.

Trudniej nierównie było usłyszeć dobre w parafji kazania, tego rodzaju nauka prawie powszechnie przeszła w ręce zakonników. Najczęściej się trafiało usłyszeć w parafji przeczytanie przypadającej ewangelji, ile razy zaś ksiądz wdał się w jej tłumaczenie, była to mowa wcale nie do rzeczy…

Tamże.

1. Moliniści (od hiszpańskiego jezuity L. Molina 1535–1600) — zwolennicy systematu filozoficznego usiłującego pogodzić doktrynę o dobrej woli człowieka z doktryną o niezmienności woli boskiej.↩

2. O kanonizacji świętych.↩

Biskup Ignacy Krasicki

Wielebne Głupstwo

W mieście, którego nazwiska nie powiem,

Nic to albowiem do rzeczy nie przyda;

W mieście, ponieważ zbiór pustek tak zowiem,

W godnem siedlisku i chłopa i żyda;

W mieście gród, ziemstwo trzymało albowiem

Stare zamczysko, pustoty ohyda,

Było trzy karczmy, bram cztery ułomki,

Klasztorów dziewięć i gdzieniegdzie domki.

W tej zawołanej ziemiańskiej stolicy

Wielebne głupstwo od wieków siedziało;

Pod starożytnym schronieniem świątnicy

Prawych czcicielów swoich utuczało.

Zbiegał się wiemy lud; a w okolicy

Wszystko odgłosem uwielbienia brzmiało.

Święta prostoto! Ach, któż cię wychwali!

Wiekuj szczęśliwie!… Ale mówmy dalej.

Wojna mnichów, pieśń I.

I śmiech niekiedy może być nauką,

Kędy się z przywar, nie z osób natrząsa;

I żart dowcipną przyprawiony sztuką,

Zbawienny, kiedy szczypie, a nie kąsa.

I krytyk zda się, kiedy nie z przynuką,

Bez żółci łaje, przystojnie się dąsa.

Szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych,

Śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych.

Tamże, pieśń V.

Idźcież szczęśliwie, gdzie was sława niesie,

Pokoju, zgody i miłości dzieci!

Idźcie! w ciemnościach niech blask ukaże się,

Chwała przed wami przodku je i leci.

Tobie przekleństwo, Arystotelesie!

Czyż cię ta bitwa uczonym zaleci?

Cóż ma za korzyść, kto twój towar kupi?

Próżność nauka! najszczęśliwsi głupi… — —

Za czyje zdrowie pili w takiej porze?

Nie wiem: lecz gdybym znajdował się z niemi,

Piłbym za twoje, szanowny przeorze,

Za twoje, który czyny chwalebnymi,

Jesteś i mistrzem i ojcem w klasztorze;

I dajesz poznać przykłady twoimi;

Jak umysł prawy zdrożności unika.

Cnota, nie odzież czyni zakonnika.

Tamże, pieśń VI.

Dla grosza…

— — — jak to bywa zwyczajnie na świecie, —

Niegdyś i ja też siedząc w mantolecie,

Do chóru skrzętny, czy się los pomnoży,

Szedłem dla grosza i dla chwały bożej.

Powrót do Warszawy.

Post

Nie zmyśli tego żadna zabobonność wściekła,

Bym ja w piątek na wole zajechał do piekła,

A waść miał na szczupaku dostać się do nieba…

Odpowiedź obserwantowi.

Stanisław Trembecki

Ks. Marek

Młódek bez doświadczenia i lękliwych starek

Zwodziciel, wśród stolicy uwija się Marek;

Przed niedołężną tłuszczą prorokiem się mieni,

Oko ma w niebie, rękę w bliźniego kieszeni;

Uchodzi mu bez kary łudzić tak bezwstydnie;

Z tych przyczyn, wyznam szczerze, Warszawa mi brzydnie.

Niech pleban nie bredzi…

— — — Niech pleban nie bredzi:

Wiele dni spadał anioł, z Olimpu strącony,

Jakim kamieniem błyszczą empirejskie trony,

W co duchy paitrzą którym Bóg na główkach siedzi…

Chrystus swym uczniom o tem nie raczył powiedzieć,

Ani nam Paweł w żadnym nie wspomina liście,

Lubo był za żywota w niebie osobiście…

Snać takowych skrytości nie przystoi wiedzieć…

Do księdza biskupa kujawskiego Rybińskiego.

Wiary w Rzeczpospolitej

Żyje tu starodawne Abrahama plemię,

I menonista, który krwawił niegdyś ziemię;

Dysydent w samem piśmie szukający smaku,

I rzymieńczyk wszystkiemu wierzący bez braku:

Ta zdań różność podnieca czasem drugim szkodzić;

Mieszkając społem, czy się potraficie zgodzić?

My, błahe rąk boskich lepianki,

O rzeczach niepojętych nie wszczynamy wzmianki,

Ni się nienawidzimy bezecnym zwyczajem,

I owszem w pracach sobie pomagamy wzajem.

Każdy swoje spokojnie aż do dni ostatka

Chowa obrządki, jak go nauczyła matka.

Przywykli razem robić, razem się weselić,

Przykro nam i po śmierci będzie się rozdzielić.

Modlim się więc, czy kopiąc, czy pędząc na paszę,

My za ich nawrócenie, a oni za nasze…

Ze Smoleńskiego,
„Przewrót umysłowy”, str. 229.

Ciemnota

Mgła nas niewiadomości zaćmiała obrzydła,

Pasterze ją mnożyli dla pożytku z bydła.

Tak zwykł czynić w zwierzęcej nauczyciel szkole:

Chcąc mieć ucznia posłusznym, oczy mu wykole…

Wszystkie wieki się żalą: dla obfitszej dani

Niszczyli umiejętność wszelacy kapłani,

Prócz niepojętych nauk, których oni sami

I sekretów niebieskich byli tłumaczami…

Wiek osiemnasty ze wszech religij wygładza,

Co się z danym od Boga rozumem nie zgadza.

Oda nie do druku.

Tomasz Kajetan Węgierski

Filozof

Chmurzy się niebo, błyszczą gromnice,

Wianki się kurzą wokoło:

Oni ma płaszcz dobry od nawałnice

I śpiewa sobie wesoło.

Pytasz go czemu o grzmot nie stoi,

Wszakże to boska obraza:

On odpowiada, że się nie boi,

Nie ma przy sobie żelaza…

Rozum jest jego wszystkiem i prawa

Za tego idzie ukazem;

Gdzie przekonanie, przy tem obstawa,

Nie gdzie tysiące praw razem…

Rozwód

Mój ty wielebny prałacie!

Tuszę, że mi rozwód dacie.

Oto mam przyczyny słuszne,

Jak cielesne, tak i duszne.

Pojmuję, — rzekł — twoje żądze,

Ale masz-że ty pieniądze?

Trzeba mi zapłacić wprzódy,

Nie dają się tak rozwody.

Niech się prałat opamięta!

Oto są impedymenta.

— To są tylko wszystko drwiny,

Bez dusiów niema przyczyny.

Z wiersza „Żona”.

Kanon

Cóż mi ów kanon, co się pasąc długim

Dziesięcin zbiorem, z utuczonym brzuchem,

Nieużyteczny ni sobie, ni drugim,

Uległ pomiędzy kucharką i puchem?

A gdy zaległej raz mu dziesięciny

Kto niezupełnym odmierzył wydziałem,

Chociaż był odpust od kary i winy,

Wyklął z ambony i z duszą i z ciałem.

Z wiersza „Złe czasy nie ja”.

Do Księdza Węgierskiego

Porzućże Apolina i z większym honorem

Stań się jakiej piękności dusznym dyrektorem;

Albo, jeśli się sądzisz jeszcze nader trwałym,

Staraj się wdziękom jakim podobać zdawniałym.

Cięższa trochę powinność, przykrzejsza jest praca,

Lecz się rzucone ziarno stokrotnie powraca.

Wkrótce zmienisz w fiolet czarną rewerendę,

Porzucisz dla biskupstwa ubogą prebendę;

A codzień coraz w wyższe wynosząc się sfery,

Będziesz zalegał krzesła i dźwigał ordery

I, na starość w lubieżnym spocząwszy seraju,

Pójdziesz, jak święty biskup, prosto stąd do raju.

Nam, świeckim, nie uchodzą wcale takie żarty,

Zarazby nas w moc swoją zagarnęły czarty:

Lecz wy, co z Panem Bogiem codzień rozmawiacie,

Co go codzień pijecie i codzień zjadacie, —

Łacniejsza wam z nim zgoda: Aleksander szósty

Wam wszystkim te pomyślne wyjednał odpusty…

Franciszek Zabłocki

Księża literatura

Wstyd wspomnieć płody owych czasów opłakanych,

Bujne arcybystrego iskry genijusza:

„Wojsko affektów nowo-zarekrutowanych”,

„Sejm djabłów”, „Banialukę”, „Czyściec patrycjusza”;

Zresztą panegiryki tak ciemne jak wieki,

Zajęły głowy puste i biblijoteki…

Człek siebie nie znał, wziął się do metafizyki,

Potworzył cuda, strachy, gusła, czarodzieje…

Jedne palił, czcił drugie, drżał na prognostyki…

Przesądy

— — — rozum zacieśniony,

Przez same wieść się daje tylko zabobony.

U niego nic z przypadku, lecz każde zdarzenie

Albo djabeł nasyła, albo przeznaczenie.

Psy, kruki, wrony, sowy, puhacze i sroki —

Wszystko są posły z piekła, lub z nieba proroki:

I co nas drugich światło rozumu przekona,

Jego wycie psów, sowa, nietoperz, lub wrona.

Wszakże, mimo tę słabość, te szydne przywary,

Niemniejszy zabobonnik, jak i filut stary…

Ludwik Osiński

Bóg patrzy na serce

Bernard, sztucznie nabożny, sto różańców zmówił

I mnie o libertyństwo pobożnie obmówił.

Czemu? — żem się nie krzywił misternie, nie stękał,

Czołem nie bił o ławkę, przed kruchtą nie klękał,

W post z olejem nie jadłem! a kiedy zagrzmiało,

Nie zawsze zwykłem mówić: „A słowo się stało.”

Alem nie zdarł biednego z fortunki szlachcica,

Nie wdzieram się, skąd cudza dzieli mnie granica;

Pieniędzy nie mam w lichwie, a bliźnich w pogardzie…

Nie pomogą różańce i posty, Bernardzie,

Kiedy serce bezwstydne, a czoło jak z miedzi…

Nigdy z chciwym zarobkiem pobożność nie siedzi.

Na co liczyć w tuziny i kopy pacierze,

A zdradzać przyjaciela, żyć z ludźmi nieszczerze

A gnębić słabą wdowę, lub zdzierać sierotę.

Krzyż w ręku, a ludzkości prawa w poniewierce:

Bernardzie! świat na pozór, Bóg patrzy na serce…

Elżbieta Drużbacka

Masony

Franc-masson przyjaźń w sekcie zachowuje

I miłość świadczy nad swym towarzyszem…

On się bliźniego wspomódz obliguje,

Jeden drugiemu nie ścierpieć hołyszem,

Nie lepsza-ż przyjaźń z takim kameratem

Niż dla wierności dać się zwać psu bratem?…

Nie tak skwapliwy Bóg na kary nasze:

Zbawi mularza, jak fartuch odpasze…

Stanisław Barzykowski

Małżeńskie prawo cywilne

Rząd wniósł (w roku 1818) pod obrady sejmowe projekta następujących przedmiotów: wypracowanie kodeksu karnego, zmianę pierwszej księgi kodeksu cywilnego, prawo hipoteczne, ustawę co do moratorjum i prawo normalnego rozgraniczenia. Cztery z tych projektów, po bardzo małej dyskusji, izby przyjęły, a nie możemy powiedzieć, żeby na wysokości prawodawczej stanąć miały, szczególniej w przyjęciu prawa karnego, pełnego fałszywych zasad. Projekt dotyczący pierwszej księgi kodeksu cywilnego został odrzucony. Prawem cywilnem królestwa był kodeks Napoleona. Księga I obejmuje stosunek familijny. Owoc to rewolucji, lecz zarazem i postępu. Za powrotem Burbonów do Francji, wszystko do dawnego stanu zwrócić postanowiono. Ponieważ kościół przyjęto za pierwszą podporę tronu, tem samem więc zmienić i księgę I kodeksu należało, szczególniej co się małżeństwa i rozwodów tyczyło. Francja dla Europy jest wzorem wszystkiego, przykładem, za nią Europa czasem wlecze się, a czasem biegiem pędzi. Francuska idea restauracji opanowała umysły wszystkich rządców w Europie i niepojętem przewróceniem wyobrażeń do Polski, do rządu warszawskiego trafiła. Polska miała wiele do czynienia pod względem swojego bytu, niepodległości, pod względem politycznym, ale nie tyle pod względem społecznym. Rewolucja u nas nic jeszcze nie obaliła, nic nie zniszczyła, wszystko stało na dawnych posadach. Wiara była w swojej mocy, duchowieństwo w poszanowaniu, kościół w pełności praw swoich, rząd jednak koniecznie chciał restaurować, a że nie było nic do restaurowania, zabrał się tedy do pierwszej księgi kodeksu cywilnego, aby to, co dotychczas było atrybucją trybunałów i urzędników stanu cywilnego, oddać księżom i sądom duchownym. Tymczasem kraj już dwadzieścia lat rządził się kodeksem Napoleona i nietylko, że najmniejszych złych skutków stąd nie czuł, ale owszem był z prawa tego wielce zadowolony, bo dla wszystkich stało się ono zrozumiałem i pożądanem, gdyż wszyscy w obliczu jego byli równi. Trybunały odmierzały sprawiedliwość, prawo panowało w całem tego słowa znaczeniu, a religia i kościół nie doznawały najmniejszego uszczerbku. Naród religijny dochowywał wiernie i gorliwie wszystkiego, co wiara przepisywała, a kościół zalecał. Same raporta rządowe nie mogły przez tak znaczny przeciąg czasu wynaleźć w całem królestwie nad trzy śluby cywilne bez sakramentu religijnego i siedem rozwodów bez zatwierdzenia duchownego. Powszechność więc nie czuła potrzeby zmian i takie przekonanie wyobraziciele jej przynieśli do sejmu. Stąd to mimo całej chęci nieczynienia opozycji rządowi, Izba poselska projekt rządowy odrzuciła jednomyślnie, mniej jednym głosem (Stanisława Grabowskiego, późniejszego ministra wyznań i oświecenia).

(W roku 1825) projekt ten z małemi zmianami wnoszono powtórnie. Cesarz, czy to z widoków politycznych, czy też skutkiem dążności religijnej, nawet mistycznej, jaka się w nim teraz objawiła, był za tym projektem i chciał, aby go przyjęto. Naród polski religijny, lecz nie fanatyczny, chciał wiary, panowania religji, lecz nie władzy duchownej, panowania księży. Od zaprowadzenia kodeksu jeszcze jaśniej poznał, co należy się wierze, kościołowi, a co prawu, związkom cywilnym, i z prawa tegobył kontent. Sejm był wiernym organem narodu. Już przy pierwszym projekcie zaszła sprzeczność między życzeniem króla a sejmu. Ponieważ reprezentanci przyjęli za zasadę swego postępowania unikać wszelkich drażliwych sporów i opozycji gwałtownych, nie chcieli przeto stawać w rażącej sprzeczności z królem i usiłowali wynaleźć środek zbliżenia się i porozumienia… — — Prosił więc Sołtyk o posłuchanie dla komisji, którego król udzielić raczył.

Komisje przyjęte uprzejmie, przedstawiły, że sejm dalekim jest od czynienia jakiejkolwiek systematycznej opozycji i owszem, jako reprezentanci narodu szukają posłowie tylko dobra swej ojczyzny i zasłużenia na względy tego, który im ojczyznę przy’wrócił, ale projekt wniesiony nie odpowiada życzeniom kraju, przeto widzą się zmuszeni zanieść wprost do króla prośbę o jego usunięcie, a tak postępując, mniemają, że wybierają drogę najlepszą, bo naród polski odebrał tyle dowodów przychylności od Aleksandra, że jego za swojego dobroczyńcę przywykł uważać. Następnie przytoczone były powody, mówiące przeciwko wniesionemu projektowi. Cesarz słuchał ich z pewnem zadowoleniem i objawił racje, które go skłoniły do przyjęcia tego projektu, na koniec oświadczył, że jego życzeniem jest także szczęście narodu polskiego, że wszystko, co jest możebnem, będzie uczynionem i że Rada ministrów odbierze od niego stosowne rozkazy.

Po komisji mieli audjencję u króla biskupi, zanosząc prośbę, aby projekt zmienionym nie był. Król oświadczył im, że jest jego życzeniem, aby porozumienie wspólne nastąpiło i prawo zgodnie ułożone zostało, gdyż jak wyraził się: „nie chcę być w sprzeczności z narodem polskim”.

Jeden tylko ważniejszy projekt rząd podawał (w maju roku 1830 za panowania Mikołaja I): szło w nim o pierwszą księgę prawa cywilnego, dotyczącą małżeństwa i rozwodów.

Już pod sejmem z r. 1825 mówiliśmy, jak projekt w tej samej materji był już podany i jakie otrzymał rozstrzygnienie. Uchwała daleka od doskonałości nie podobała się szczególniej duchowieństwu, które też do niej zastosowywało się niechętnie. Z drugiej strony uchwała ta, jako też zdania podczas obrad jej dotyczących objawione, przekonywały dostatecznie, czego się naród domagał, jak zasmakował w kodeksie Napoleona i o ile pragnął odłączyć prawo od religji, zostawiając stosunek cywilny pod opieką trybunałów, a zaś kościołowi sakramenta.

Teraz rząd znowu wnosił projekt oddania tego wszystkiego władzy duchownej. Duchowieństwo polskie, jak każde inne, niełatwo odstępuje od praw i prerogatyw nabytych i umie płaszczem wiary osłaniać rzeczy żadnej z nią styczności nie mające. Niezadowolone z prawa w roku 1828 uchwalonego, starało się odzyskać pole wszelkiemi sposobami, mniej zważając na wprost przeciwne życzenia ludności całego kraju. Umiało ono pozyskać Wielkiego Księcia Konstantego, Wielką Księżnę żonę, osobę religijną, katoliczkę aż do egzaltacji, Nowosilcowa i wiele innych osób, których głos miał w Petersburgu znaczenie. Przedstawiano tam nieustannie z ich strony, że duch rewolucyjny, jaki się w Polsce objawiać zaczyna, a do ukrócenia którego aż sąd sejmowy powoływać musiano, nie czem innem jest jak skutkiem wyobrażeń francuskich, owocem kodeksu Napoleona, który religji z poniewierki nie wydobył, przez której to upadek wszystkie węzły moralnej karności rozprządz się musiały…

Wywołano tedy spór najniepotrzebniejszy, a tem szkodliwszy, że cesarz nie umiał wznieść się do tej wysokości, żeby jako król być tylko obojętnym świadkiem walki różnych opinji, lecz zaraz wziął w niej udział, stał się stroną i żądał, aby ten projekt koniecznie był przyjęty.

Przytoczymy tutaj posłuchanie udzielone kilku posłom w tej mierze przez Mikołaja I. Jest ono ciekawe, gdyż wiernie maluje pojęcia i usposobienia cesarza w rzeczach prawodawczych i politycznych.

Podług statutu organicznego każde prawo przyjęte w Izbie odnosić miała osobna deputacja do króla z prośbą o udzielenie mu sankcji. Marszałek zwyczajnie wybierał osoby, które albo panujący chciał poznać, lub którym chciał objawić swoją wolę, wpływ na narady wywrzeć mającą Przyjęto projekt o domach przytułku; marszałek wyznaczył deputację do króla, złożoną z Świdzińskiego, Barzykowskiego, Wiśniewskiego i Kruszewskiego. Po przemówieniu Świdzińskiego, składającego projekt, cesarz oświadczył, że sankcję udziela i tak dalej mówił: „Lecz ja mam z panem do pomówienia o daleko ważniejszym projekcie do prawa, to jest o projekcie do prawa o małżeństwach i rozwodach pod wasze rozpoznanie wniesionym. Wiele do niego przywiązuje wagi i dlatego chcę wam zdanie moje objawić. Nie jestem ani mówcą, ani prawnikiem i dlatego nie jest mojem życzeniem, ani was wymową, ani prawnemi zasadami przekonywać, chcę wam tylko powiedzieć moje własne przekonanie na doświadczeniu oparte, z którego, mniemam, że i dla was wyniknąć powinny pouczające ostrzeżenia i przykłady. Jestem najszczęśliwszym mężem, najszczęśliwszym ojcem, a wiecie dlaczego? Bo Bóg był przytomny, bo kapłan nasz związek pobłogosławił, bo ślub mój był religijny. Dlatego to i wy, panowie, jeżeli chcecie wśród waszych rodzin szczęścia i zgody zażywać, trzeba, abyście odrzucili te cywilne śluby, duchownym je całkiem oddając, bo to do nich należy, bo oni to w imię Boga spełniają, i dlatego, gdy pragnę szczęścia i dla was, kazałem wnieść stosowny projekt do prawa, aby położyć koniec tym zgorszeniom i znów rzecz na prawdziwą drogę wprowadzić. Spodziewam się, panowie, że projekt ten zostanie przez was przyjętym. Jeżli zaś macie jakie przedstawienia uczynić mi, to słucham”.

Na to odrzekł poseł ostrołęcki (Barzykowski): „Naród polski z radością się dowiaduje o szczęściu familijnem W. C. K. Mości, o którem z ust jego mieliśmy honor słyszeć, a o czem nigdy nie powątpiewał i za co poniesie dzięki Opatrzności, bo szczęście i cnoty panujących prowadzą za sobą i szczęście ludów pod ich berłem zostających. Projekt do prawa z rozkazu W. C. K. Mości pod nasze rozpoznanie wniesiony, nie mógł, jak być przedmiotem najgłębszych rozważań, bo tak blisko i w tak ważnym przedmiocie nas dotyczy. Dozwalasz nam łaskawie, Najjaśniejszy Panie, przedstawić nasze spostrzeżenia, korzystamy więc z Twojej łaskawości. Na związkach rodzinnych polega cała budowa społeczna i szczęście domowe, dlatego jesteśmy gotowi przyjąć wszelkie projekta do praw, jakie nam w tym celu podane będą, a myśl ich utrwalenia i uświęcenia będzie nam przewodniczyć przy wszystkich naradach. Małżeństwo każde ma w sobie dwa oddzielne i odrębne akta, raz jest to związek moralny dwóch istot, drugi raz stosunek prawny tychże dwóch istot, tak pod względem ich osób, jakoteż ich majątku. Pierwszy należy do religji i jest sakramentem, drugi jest prostym kontraktem cywilnym. Naród polski jest religijny, do wiary przodków ściśle przywiązany, daleki przeto do niesienia jej jakiegokolwiek uszczerbku i owszem życzy sobie przechować ją w całej nietykalności i świętości, tem samem zna i czuje dobrze, że małżeństwa jako związek moralny są sakramentem i jedynie władzy duchownej, jak tego wiara święta wymaga, oddane być powinny. Uważałbym za klęskę religijną i narodową, gdyby w tem jakakolwiek ujma nastąpić miała, lecz do małżeństwa jako do kontraktu cywilnego, mają Polacy równie silne przekonanie jak pierwsze, że ono pod opieką prawa i trybunałów pozostawać winno, tem więcej, że już w samej ustawie, którą wspaniały poprzednik W. C. K. Mości nas udarować raczył zastrzeżono wyraźnie, że osoby i majątki pod opieką trybunałów zostają. Z tych powodów naród nasz śmie przez reprezentantów swoich zanieść prośbę do W. C. K. Mości, aby w tym duchu projekta do prawa przez ministrów powzięte i pod zatwierdzenie sejmu oddane zostały”.

Przedstawienie to, czy dla nowości poglądu, jaką dla cesarza mieć mogło, czy dla jakichkolwiek innych powodów, zdawało się czynić na nim wielkie wrażenie. Zbliżył się tedy do mówiącego i zapytał łagodnie, ale jakoby z namysłem: „Jakże więc zrobić, jak postąpić, aby te dwa przedmioty najlepiej pogodzić?” — „Już mamy przykład i doświadczenie”, odpowiedział z uszanowaniem Barzykowski, „a dało go nam prawo cywilne francuskie, kodeks Napoleona…”.

Zaledwie te słowa wyrzekł, aliści Mikołaj kilka kroków odskoczył i z uniesieniem zawołał: „Co? Kodeks Napoleona! To prawo djabelskie, to prawo, które zbuntowało poddanych przeciwko swojemu panującemu, które króla i tyle niewinnych ofiar na gilotynę przekazało, które jest przyczyną wszystkich nieszczęść i rewolucyj w Europie. O tem prawie proszę nigdy ani słowa mi nie mówić”. I żywym krokiem po komnacie audjencjonalnej przechadzać się zaczął.

Minister S. Grabowski, który stał obok Barzykowskiego rzekł zcicha do niego: „Nie uważaj na gniew, mów dalej, trzeba, żeby całą prawdę usłyszał”.

Ponieważ z tego punktu już rzecz nie była do traktowania, przeto z innego wyjść należało, gdzieby miłość własna cesarza mogła w grę wchodzić, boć to zawsze najsilniejszy bodziec postanowień ludzkich. Po kilku minutach milczenia Barzykowski zapytał się, czy wolno mu dodać kilka wyrazów: „Mów pan, tylko nie o kodeksie Napoleona” – brzmiała odpowiedź.

„Wymiar sprawiedliwości”, rzekł zatem poseł, „jest najwyższem dobrem, jakie Opatrzność w ręce monarchów złożyła. Niegdyś sami oni ją spełniali, teraz jest ona w ich imieniu wymierzana i ludy przez ten wymiar najlepiej znają swoich monarchów, wielbią ich i kochają. Nasz wspaniałomyślny ustawodawca zastrzegł wyraźnie tę prerogatywę dla siebie i swoich następców, lecz podług projektudo prawa teraz pod rozpoznanie sejmu wniesionego, wymiar sprawiedliwości w najważniejszym przedmiocie bo związków małżeńskich dotyczącym, nie będzie ani w Twojem imieniu, Najjaśniejszy Panie, ani Twoich następców udzielany, tylko w imieniu Rzymu, papieży lub biskupów djecezjalnych, przez co najważniejsza prerogatywa będzie utracona, a lud zacznie do tego nawykać”.

„Jak to?” – zawołał cesarz, – „nie w mojem imieniu wyroki wydawane będą?! Otóż nieszczęście, ja Grek, mój stary minister (Grabowski) kalwin, a o rzeczach katolickich stanowić mamy”.

Rozmowa na tej stopie stanęła, gdy jeden członek deputacji najniepotrzebniej na inne stanowisko ją przeniósł, na krótkość czasu do rozważania tak ważnego projektu i na potrzebę przedłużenia narad sejmowych wskazując. Ta nowa kwestja, gadatliwie wywołana, odwróciła od daleko ważniejszego przedmiotu. Cesarz oświadczył, że sejmu przedłużać nie może, bo interesa ogólne państwa nie pozwalają mu więcej czasu nań poświęcić, a w końcu dodał: „Przedstawienia wasze wezmę pod rozwagę, ale jest mojem życzeniem, aby projekt do prawa, jaki w przedmiocie małżeństw i rozwodów wniesiony będzie, zyskał przyjęcie, gdyż przywiązuję do tego dużo ważności”.

Dał jeszcze cesarz innym osobom z sejmu posłuchanie w tej samej materji. Byli jeszcze raz ministrowie przywołani do dania opinji, lecz jeden tylko Lubecki oświadczył się za cofnięciem wniesionego projektu. Biskupi i wogóle duchowieństwo katolickie było czynne. Poruszyli oni wszystkie sprężyny, otrzymali posłuchanie u cesarza i nie powstydzili się twierdzić, że jedynie duch rewolucyjny, duch jakobiński, francuski, tak niebezpieczny tronom i spokojności krajowej, zasiedlił się w Polsce i jest przyczyną, że projekt wniesiony, z ducha religji wypływający, tak uporczywie jest odpychany. Nie przestali na własnych przedstawieniach, wysłali w posłuchaniu księżnę Łowicką, powlekli się nawet do spowiednika cesarskiego, nie wstydząc się szukać wstawienia się i protekcji u popa.

Mikołaj i tak już uprzedzony przeciw kodeksowi Napoleona, przeciw duchowi rewolucyjnemu, którego on wedle niego był dziełem, daleko łatwiej tym przedstawieniom dawał posłuchanie. Uwierzył w ich prawdziwość, a poleciwszy wnieść stosowny projekt na sejm, oświadczył, że jest niezmiennem jego życzeniem i wolą, aby przyjęty został.

W Izbie poselskiej panowało wprost przeciwne usposobienie: projekt doznał najniechętniejszego przyjęcia. Komisje sejmowe oświadczyły się naprzód przeciwko niemu, a w Izbie odzywały się światłe, bystre i umiejętne głosy, nie było czczych deklamacyj ni porywczych uniesień, rozbierano rzecz, o którą chodziło, poważnie i uczenie.

Przyszło do wotowania i tylko jedenaście kresek było za prawem, a sto kilka przeciw projektowi. Tak projekt prawie jednomyślnie odrzuconym został.

[Przypisek wydawcy]

Duchowieństwo osiągnęło swój cel dopiero w roku 1836[1], korzystając z klęski narodowej i wzmożenia się politycznej rusyfikacji Królestwa.

1. Więcej informacji w artykule Arkadiusza Fastyna „Problem powstania i charakteru prawa małżeńskiego z 1836 roku” – http://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/9985/1/Fastyn.pdf↩

Kazimierz Brodziński

Logika bluźnierstwem

Gdy najniższej normalnej klasie jedynie tylko naukę religji po polsku wykładano, rozumiałem przecie, czegom się uczył. Gdy nam dano rozdział o Otchłani, w której dusze bez chrztu zmarłych cierpią, ucząc się w polu, dumałem długo: czy to jest prawda? czy to sprawiedliwie? Przyszedłem na lekcję z mocnem oburzeniem i z chęcią wynurzenia katechecie swoich wątpliwości, szczęśliwy, że na jego lekcji wolno było mówić po polsku, z zadziwieniem kolegów, bo nigdy nie było wolno odzywać się bez rozkazu. Ksiądz katecheta słuchał cierpliwie, zmierzył spojrzeniem, z którego doświadczeni koledzy źle mi wróżyli, i nic nie odpowiedział, a ja w dobrej wierze obchodziłem przez kilka dni swój triumf.

Razu pewnego spostrzegliśmy w szkole nadzwyczajne zebranie profesorów, na których czele rektor, po długiej mowie mnie, który się ledwo domyśleć mogłem o co rzecz idzie, wywołał na środek. Otrzymałem chłostę, poczem zapisałem się własnoręcznie w czarną książkę, jako bluinierca, pióro i kałamarz, których dotknąłem się, wrzucono do wody, i jako heretyk, siedziałem przez trzy miesiące na lekcjach w osobnem miejscu.

Ten wypadek zrobił mnie ponurym i cichym, tem więcej, że po nim od niewyrozumiałych uczniów długo cierpiałem prześladowanie. Do nauk mało miałem ochoty, natomiast skłonniejszy byłem do dumania, mianowicie w rzeczach religijnych; przejmowałem się błogą sercu miłością Boga, stojąc zawsze przy swojem, że niewinnych nie potępia na wieki.

Wspomnienia młodości.

Andrzej Towiański

Epigon reformy kościoła

Czujecie, bracia, jak smutny jest stan chrześcijaństwa na świecie, jak wielce oddalił się świat od drogi zbawienia, jak zniża się w duszy, a podnosi się w samym tylko postępie ziemskim. Zdeptana prawda, sprawiedliwość; co podnosi się na drodze Bożej, jest poniżane, a co poniża się na manowcach, to góruje i w nieprawym triumfie jarzmi wierną dziatwę Bożą. Powszechną stała się niewola, złe rządzi światem, gnębi człowieka i narody, tłumi w duszach niebieski zasiew Chrystusa, przetwarza samoż dzieło zbawienia świata… — — —

W ciągu usługi mojej przekonacie się, rodacy, że ta sprawa, którą wam zapowiadam, jest sprawą Bożą, jest tąż samą sprawą, którą Chrystus Pan czynił i że podnosi się ona dzisiaj na fundamencie, przez Chrystusa założonym… Nic się tu nie zmienia, co Kościół święty podaje i naucza, wszelka jego ustawa, wszelka forma i obrządek nietylko szanuje się, ale w pełniejszem świetle okazuje, stąd podnosi się. – Ewangelja jest jedynem światłem i prawem mojem; nic wyższego nad to nie zejdzie na ziemię; niebieskie światło księgi tej będzie do skończenia świata jedyną pochodnią człowieka…

Dodam tylko dla pociechy waszej, bracia rodacy, że w Sprawie Bożej zawarta jest cała wielka przyszłość Polski, ojczyzny naszej; bo naród nasz, który przez wieki wiernie przechowywał chrześcijaństwo w duszy swojej, powołuje się dziś przez Sprawę Bożą, aby objawił chrześcijaństwo w życiu swojem prywatnem i publicznem, aby przez to stał się w epoce tej wyższej narodem - sługą Bożym, wzorem życia chrześcijańskiego dla świata.

Z I-go przemówienia Towiańskiego d. 27 września 1841 roku w Notre Damde de Paris.
Z dzieła Tancredo Canonico Andrzej Towiański[1], Turyn 1897, str. 2–4.

Skoro Stolica Apostolska nie spełnia warunków świętego powołania swojego i wskutek tego Kościół, naznaczony jaśnieć w niej dla świata, opuszcza ziemię, skoro na tem świętem miejscu rządzi nie Chrystus, ale duch przeciwny Chrystusowi, człowiek w tej niedoli swojej, nie znajdując na świecie Stolicy Apostolskiej, nie znajdując Namiestnika Chrystusowego, powinien udawać się do samego Chrystusa Pana, powinien, nie zaspakajając się formami, pozorami Kościoła, tęsknić za Kościołem i szukać go tam, gdzie on jest, tam odnosić się i spoczywać duchem swoim, tam szukać podpory dla siebie, stamtąd czerpać pomoce, które Chrystus naznaczył dla świata, a które odjęte zostały światu za grzechy jego. Tak dobre dzieci, kiedy matka ich opuści świat ten, w tęsknocie i boleści swojej, szukają matki tam, gdzie ona jest, tam odnoszą się i spoczywają duchem swoim; żadnej zaś innej niewiasty nie biorą za matkę, chociażby ta niewiasta podobną była do matki, chociażby przybrała jej formy i odzież i powtarzała jej słowa: tem dobre dzieci dowodzą jak wielką a prawdziwą miłością ukochały matkę.

Tamże, str. 248.

Wiara i miłość mówi do sumienia chrześcijanina, że nieposłuszeństwo urzędom Kościoła sądzone jest na sądzie Bożym jako czyn chrześcijański pełen zasługi, o ile ono jest posłuszeństwem Chrystusowi i Kościołowi, to jest o ile spełnia się z pobudek chrześcijańskich, w warunkach i siłą chrześcijańską, o ile chrześcijanin w nieposłuszeństwie swem ucieka się do prawdy, aby bronić się od fałszu, który mu przez urząd podany został, o ile unika nakazanego mu manowca, aby trzymać się tem wierniej drogi chrześcijańskiej, o ile nakoniec nieposłuszeństwem swem wyzwala się z niewoli, jarzma i krzyżów narzucanych mu, aby zastąpić takowe tem większem poddaniem się Chrystusowi i Kościołowi jego…

Stawiąc niesposłuszeństwo chrześcijańskie naprzeciw fałszowi podawanemu przez urząd Kościoła, chrześcijanin nie wykracza przeciw czci, uszanowaniu i posłuszeństwu należnemu urzędom Kościoła. Wiara i miłość mówi do sumienia chrzęścijańskiego, że cześć i posłuszeństwo urzędom Kościoła nie mogą być oddzielone od czci i posłuszeństwa Chrystusowa i Kościołowi jego; że urząd Kościoła wtenczas tylko odbiera cześć prawdziwą od podwładnego swojego, kiedy ten staje przed urzędem w charakterze chrześcijańskim, którego wzór najwyższy dał Chrystus Pan, to jest kiedy staje w miłości, w ofierze, w upokorzeniu się i poddaniu się Chrystusowi, a razem w prawdzie i w wolności, kiedy staje z czystą i otwartą duszą, słowem kiedy staje przed urzędem jako żołnierz Kościoła wojującego, z bronią chrześcijańską, z krzyżem Chrystusa w sercu. Nie można czcić urzędu Kościoła, zapierając się Chrystusa i Kościoła, zapierając się prawdy i charakteru chrześcijańskiego; nie można czcić myśli Bożej i wysokiej godności urzędu kapłańskiego, dogadzając chęciom, wyobrażeniom i dogodnościom osobistym urzędnika, które on sam potępi i odrzuci, albo za życia, w szczęśliwej chwili powrotu do Kościoła, albo po śmierci, kiedy prawda naga ukaże mu się przed sądem Bożym.

Tamże, str. 256–257.

Każdy człowiek ma nietylko prawo, ale też najświętszą powinność utrzymywać w sobie wolność chrześcijańską, wolność spełniania woli Bożej, Słowa Bożego, spełniania prawa Chrystusa i Kościoła jego; stąd ma prawo i powinność walczyć orężem chrześcijańskim w obronie wolności swej z każdym, kto by nastając na tę najdroższą własność człowieka, zatrzymywał postęp i zbawienie jego.

Tamże, str. 258.

Odpowiedzą takie urzędy przed Bogiem, że zatrzymały postęp, zbawienie podwładnych, ale i podwładni odpowiedzą, że dali siebie zatrzymać, że ulegając kuszeniu pod świętą formą, nie bronili wolności swej spełniania woli Bożej,Słowa Bożego, a upadli pod przeciwnością stawioną przez takie urzędy. Więcej zaś odpowiedzą ci podwładni, którzy miłując tę przeciwność łączyli się z nią i pozorem zaleconego przez Chrystusa posłuszeństwa Kościołowi, zakrywali grzech swój przed własnem sumieniem.

Tamże, str. 258.

Powiększają się coraz bardziej w Kościele formy odszczepieństwa od Kościoła Chrystusowego, odszczepieństwa już to otwarte, już pokrywane formami Kościoła, których spełnianie, głusząc sumienie odszczepieńców, wzmacnia ich w grzechu. Źródło niewoli tej nie jest w samej tylko złej woli człowieka, jest ono po większej części w teraźniejszym upadku i niewoli Kościoła; bo gdy Kościół nie żyje i nie podnosi się na świecie, nie ma człowiek przed sobą wzoru, do którego podnosić i wedle którego żyć mu naznaczono; stąd potrzeba człowiekowi większej siły chrześcijańskiej, aby zwyciężając tak wielkie ciemności i przeciwności idące z upadku Kościoła, mógł on poznać, ukochać i przyjąć do duszy, Kościół, który nie objawia się dla niego i zamiast którego podaje mu się inny Kościół pod nazwą i w formach Kościoła Chrystusowego.

Tamże, str. 262.

Wolność zewnętrzna przy niewoli wewnętrznej jest samą formą i kłamstwem, bo jest niezgodą ducha z ciałem jego wolnem. Taki to wolny niewolnik drażliwy jest na wszelkie jarzmo i ucisk zewnętrzny, który spada na niego przez człowieka, a wcale nie zważa na daleko cięższe jarzma i uciski wewnętrzne, które spadają nań przez złe w niewoli jego wewnętrznej; nie znosi on źdźbła spadającego od bliźniego, a znosi spokojnie belki spadające od złego.

Tamże, str. 281.

W narodach, które wskutek niewoli wewnętrznej utraciły wolność swoją zewnętrzną, nastąpiła, zamiast dawnej sprzeczności i niezgody, smutna zgoda człowieka z duchem jego, bo tam niewola ducha ujarzmionego przez niewidzialne siły niższe, realizuje się już w niewoli człowieka jarzmionego przez widzialne organa tych sił.

Tamże, str. 282–283.

Z listu Towiańskiego do papieża Piusa IX

Zobaczcie, Ojcze święty, w jakim stanie jest Kościół, którym rządzicie, jaki w nim jest stan chrześcijaństwa, jaki w nim duch panuje i jakie owoce ten stan Kościoła wydaje na świecie…

…poczytywana jest za pobożność, a nawet za świętość, ta pobożność umarła, która będąc bez miłości, bez ofiary, bez tego ognia, który Chrystus Pan przyniósł na ziemię, osiągana być może samą ofiarą ziemską, samą zewnętrzną praktyką aktów religijnych, dobrych uczynków, cnót biernych bez udziału duszy, pobożność, która oddalając z duszy wszelki frasunek chrześcijański i unikając wszelkiej walki ze złem, zasklepia się w spokojności i obojętności, które są śmiercią, a często i zatwardziałością duszy… Za pobożność i świętość poczytuje się i ta nawet pobożność świętokradzka, która odrzucając wszelki krzyż, wszelką ofiarę, tak chrześcijańską, jako i ziemską, czerpie grzeszną rozkosz ducha z Łaski Bożej, z modlitwy i ze wszelkich pomocy, naznaczonych człowiekowi dla zbawienia jego, przez to bierze za narzędzie grzechu już nie ziemię i piekło, ale niebo samo…

Święte są i konieczne dla zbawienia człowieka formy, od Chrystusa Pana idące… Ale kiedy formy z przyczyny odrzucenia istoty, stają się źródłem tak licznych zboczeń, kiedy uspokajając sumienie, niepokojone grzechem odrzucenia istoty, coraz więcej oddalają od drogi chrześcijańskiej, kiedy wskutek tego opuszczony jest Kościół Chrystusa, a wzniesiony kościół form, czuć należy, że doszło złe do szczytu triumfu swojego, bo używa na upadek Kościoła i na zgubę duszy człowieka tych pomocy, które Zbawiciel świata podał dla rozszerzania Królestwa, dla triumfu Kościoła swojego i dla zbawienia świata; czuć należy jak wielka szkoda wynika stąd dla człowieka, że władza Kościoła nie spełnia głównej powinności swojej, nie oddaje istocie i formom, co im należy się, nie ceni istoty bez form więcej, niż formy bez istoty, i wskutek tego wyłącza z miłości i opieki swojej tych, którzy mimo niewierności swej formom crześcijańskim, dochowują wierności Chrystusowi i istocie chrześcijańskiej.

Jak spełnianie form poczytuje się za spełnianie istoty, którą one przedstawiają, tak wiedza sama nauki Chrystusa Pana poczytuje się za spełnienie nauki tej, za przyjęcie niebieskiego ducha jej. Forma i wiedza, te przymioty ziemskie, coraz więcej poczytywane są jako główne przymioty powołania kapłańskiego i cenione są wyżej, niż przymioty chrześcijańskie…

…Dlatego to słowa Chrystusa Pana brane są w duchu ziemskim, przeciwnym tym słowom, nie są one ani rozumiane, ani spełniane i Kościół obecny, jakoby uschłe drzewo, nie wydaje owocu swojego; słowa nauki urzędów tego Kościoła, martwe w uściech ich, nie posilają, nie żywią człowieka, a to, czego urzędy te wymagają, często przeciwne jest temu, czego nauczają…

Kościół obecny doszedł do tego stanu upadku, że przestał być Kościołem Chrystusa Pana, tą niebieską budową jego, tem królestwem niebieskiem i że zachowawszy tylko formy Chrystusa i martwą literę prawa jego, stał się budową ziemską, królestwem ziemskiem, rządzonem przez ducha przeciwnego Chrystusowi. W królestwie tem dobra doczesne górują nad dobrami wiecznemi, interesa materjalne, ziemskie, górują nad interesem niebieskim, dla którego Chrystus Pan zbudował Kościół swój, interes niebieski używany tam jest tylko za narzędzie dla interesów ziemskich. W królestwie tem kapłaństwo, to najwyższe powołanie chrześcijańskie, zniżone zostało do rzędu zwyczajnego rzemiosła ziemskiego; w królestwie niema religji, bo wygnane jest z niego to, co wiąże człowieka z niebem, wygnana miłość, ofiara, czucie, życie, wolność chrześcijańska… I takie to królestwo, taki kościół, w którym ukrzyżowany jest duch Chrystusa Pana, a duch zły doszedł do szczytu potęgi i triumfu swojego, nosi imię i używa praw świętego Kościoła powszechnego Pana naszego Jezusa Chrystusa!…

Poczujcie, ojcze święty, ogrom odpowiedzialności waszej jako Głowy Kościoła, którego oczyszczenie i podniesienie Chrystus Pan powierzył Wam, i czując tę odpowiedzialność, złóżcie przed Chrystusem boleść duszy waszej nad stanem Kościoła, nad tą główną przyczyną tak wielkiej niedoli tego i tamtego świata; zabolejcie nad odrzuceniem krzyża Chrystusowego i nad upadkiem Kościoła w sercach urzędów jego; zabolejcie nad krzyżowaniem Ducha Chrystusa, boleśniejszem, niż było krzyżowanie ciała jego, bo to krzyżowanie Ducha Chrystusa czyni się pod świętemi formami, w imię Chrystusa i Kościoła jego, czyni się z triumfem krzyżujących, którzy za ten grzech odbierają cześć i poczytywani są za najwierniejszych synów Kościoła. W boleści tej wyznajcie przed Chrystusem Panem:

Że nie otrzymując Łaski, która na początku panowania waszego na Stolicy apostolskiej wspierała Was, zaparliście się tego, co Łaska ta przez Was uczyniła, potępiliście i odrzuciliście promień epoki wyższej, który objawił się przez Was; tem zraniliście ducha żyjących i umarłych, którzy przez ten promień połączyli się z Wami w Chrystusie, i rozdzieliliście się z nimi; …Że będąc namiestnikiem Chrystusa Pana, czyniliście siłą świata tego, walczyliście z przeciwnikami Waszymi bronią nienawiści i zemsty, karaliśce grzechy ziemskie siłą, którą daje grzech ducha; przez to zeszliście na manowiec monarchów ziemskich i przerwaliście niebieską misję Waszą, która tylko siłą królestwa Chrystusowego spełniona być może;

Że będąc powołanym uderzyć na złe, rządzące w Kościele, poddaliście się temu złu, podparliście i wzmocniliście to zło siłą władzy Waszej, dopuściliście, aby duch najprzeciwniejszy Chrystusowi doszedł w Kościele do szczytu panowania swojego i aby Rzym stał się siedliskiem grzechów ducha, dopuściliście, aby w tem miejscu, naznaczonem być dla człowieka źródłem pomocy do zbawienia, Chrystus Pan krzyżowany był więcej, niż gdziekolwiek na świecie…

Przechowując te uczucia w duszy Waszej, naprawiajcie Ojcze święty, przeszłość Waszą…; rozszczepcie się w duchu z Kościołem obecnym, zajmijcie w Kościele Chrystusa stopień naznaczony Wam i poświęćcie się na służbę Kościołowi temu; w mierze wymaganej dziś od Was przez Chrystusa Pana, dokładajcie się do tego, aby urzędy Kościoła, poddając się Chrystusowi, przyjęły krzyż i ducha jego, przyjęły siłę i życie ze źródła tego idące, aby tą siłą budowały Kościół Chrystusa i pomagały człowiekowi tenże Kościół budować; aby tym sposobem Kościół obecny odrodzony, stał się Kościołem Chrystusa Pana i aby w Kościele tym Chrystus, wedle obietnicy swej, rządził po wszystkie wieki, aż do skończenia świata. Cel ten przyjmijcie, Ojcze święty, na resztę dni Waszych jako jedyny przedmiot troski i usiłowań Waszych, i ufajcie, że skoro Kościół prawdziwy żyć będzie na ziemi, Chrystus Pan, który czuwa wiecznie nad Kościołem swoim, da mu z rzeczy ziemskich to, co mu jest potrzebne, i tego żadna siła ziemi i piekieł nie odejmie jemu. Tak spełnią się przez Was, Ojcze święty, dla zbawienia duszy Waszej i dla przykładu Kościoła i świata całego, te słowa Chrystusa Pana: „Szukajcie naprzód królestwa Bożego i sprawiedliwości jego, a to wszystko będzie wam przydane”.

Z głębokiem uczuciem miłości i uszanowania całuję nogi Wasze, Ojcze święty, jako posłuszny syn i wierny sługa Wasz w Chrystusie Panu

Andrzej Towiański, Polak z Litwy. Dnia 27 grudnia 1868, Zurych.

1. Skan książki dostępny również w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych.↩

Adam Mickiewicz (Prelekcje)

O czynie…

O czynie nikt nie myśli: nikomu nie przyszło do głowy nawracać schizmatyków; stolica święta nie potwierdziłaby nawet takiego przedsięwzięcia. Posyłają misjonarzy do Chin, do Kochinchiny, bo kolegjum święte nie lęka się potęgi władców tych państw pogańskich; ale to kolegjum nie pośle ani jednego misjonarza do krajów cesarza Rosji, chociaż stan Kościoła w tamtych stronach głosi za opłakany, za niepodobny do opisania: status plorandus potius quam describendus. Kiedy tak idą rzeczy, prywatni świeccy chcą ratować Kościół…

16/I 1844.

Duma

Duma zaufana w samej sobie i rozumiejąca, że można żyć udawaniem życia, pochodzi stąd, że zwierzchność Kościoła, że klasy jego uczeńsze, nie poddały się warunkom, które już w rzeczach niższych, w sztuce i polityce uznaliśmy za niezbędne do ujrzenia prawdy. Klasy te opuściły drogę krzyża, nie chciały cierpieć, starały się zawsze uniknąć boleści, i zamknęły się w książkach, w teologji, w doktrynach; bo to wiadomo wszystkim, że daleko mniej kosztuje pisać i rozprawiać, niżeli szczerze mówić prawdę i narażać się w jej obronie. Siła rodzi się tylko z bólu. Gdyby duchowieństwo podzielało boleść narodu francuskiego, umiałoby poznać i boleść innych narodów, a wtedy przyłączyłoby się do powszechnego współczucia; wtedy Kościół urzędowy znalazłby słowo zdolne wzruszyć całe chrześcijaństwo i przypomnieć mu dawne związki z sobą. Ale duchowieństwo spoglądało zawsze krzywo na wszelki rucb, na wszelki znak życia w ludach: przyczaiło się podczas rewolucji lipcowej, potępiło powstanie Polski. Kiedy gmin prosty, kiedy gwardja narodowa krzyczały za Polakami, biskupi przemówiliż choć pół słowa, nakazaliż choć jedną modlitwę publiczną?

16/I 1844.

Cześć cesarza Rosji

To tedy, ludzie Kościoła urzędowego, czci oddawanej wielkim mężom Polski i temu człowiekowi całej ziemi, przez którego poznalibyście wielkie duchy czczone w Kościele katolickim, pojąć wam niepodobna; a czcić cesarza Mikołaja to pozwalacie! Jak to wytłumaczyć? Wszak powszechnie wiadomo, że cesarz Mikołaj kazał ogłosić katechizm pod tytułem: O czci należnej cesarzowi Rosji. Katechizm ten potwierdzili biskupi, i stolica święta dotąd nie odezwała się przeciw niemu. Był on przedrukowany kilka lat temu w piśmie Revue des deux mondes[1], z uwagami księdza Lammenais. Więc wolno czcić cesarza Rosji, ale oddawać cześć cesarzowi Napoleonowi, to zbrodnia! Możecie teraz nawet widzieć, dlaczego ta cześć powstała w Polsce. Oto bo tam knutem zmuszając do czci nowej, przywołano ludowi na pamięć tego archanioła, co sam tylko mocen zdeptać smoka.

23/I 1844.

Faktorzy katolicyzmu

Kościół urzędowy nie ma dzisiaj, i bez zupełnej przemiany w sobie nie może się spodziewać mieć nietykalności ducha. Śmieszność zastrasza go nade wszystko. Księża tam tylko niosą słowo religijne, gdzie są pewni dobrego ich przyjęcia. Z członków Kościoła wojującego powychodzili – darujcie wyrażeniu – na faktorów katolicyzmu. Nie grozi im to żadną przykrością moralną. Wstąpiwszy na kazalnicę, prawią śmiało,, bo wiedzą, że im to zostawiono, że świat przywykł uważać to za ich rzemiosło, i nikt nie myśli atakować ich w tej twierdzy obwarowanej ustawami. Tego samego księdza, co grzmiał z ambony przeciwko niedowiarstwu, spotkaj potem gdzie w towarzystwie prywatnem, a zobaczysz, jak uprzejmie nadskakuje przesądom niedowiarków, jak strzeże się wymówić imię Chrystusa Pana, jak stara się charakter kapłański zakryć ułożeniem salonowem albo rubasznem, jak gdyby chciał, żeby tam już ani jego kapłaństwa, ani religji śladu nie było. Uczniowie Tego, co rzekł, że przyniósł ogień na ziemię i chce, żeby ten ogień gorzał, żołnierze Tego, co przyszedł z mieczem i żąda, żeby walczono, lękają się, drżą, chowają ze strachu.

Będąc do tego stopnia w niewoli przyzwoitości i zwyczajów światowych, niepodobna mieć cokolwiek siły, niepodobna w żaden sposób działać na masy; jakoż dygnitarze Kościoła zrzekli się tego od dawna. Cóż jest wspólnego teraz między nimi a narodami? Kto wie nazwiska kardynałów? A przecie są to książęta Kościoła powszechnego, orędownicy narodów. W tytułach marszałków Francji za cesarstwa widać było całą historję wojenną owego czasu; tytuły książąt Kościoła powinnyby nam wykazywać ich walki, przypominać ich prace i zwycięstwa duchowne. Chodzą oni w purpurze, która według symboliki kościelnej znaczy męczeństwo. I któż teraz kiedy słyszał o jakim kardynale umęczonym? Jednakże nie brak okoliczności do cierpienia za Kościół. Liczba męczenników polskich jest wielka i powiększa się codzień. Kościół urzędowy wydaje noty dyplomatyczne i każe wydawać książki; nie ma już odwagi cisnąć piorunem klątwy na prześladowców, nie śmie już odwołać się do ludów. Zresztą, jak mu i mówić do ludów Północy? Dzienniki i noty dyplomatyczne tam nie dochodzą, a dygnitarze jego nie umieją języka tych narodów…

Kosztuje mnie dużo mówić o tych rzeczach publicznie. Skutki cudowne wiary są w naszych czasach tak rzadkie, Kościół tak im nie dowierza, publiczność tak mało o nich słyszy, że łatwo można wystawić się na posądzenie o ciemnotę, dziwactwa, nowatorstwo, chcąc nic więcej, tyko przypomnieć chrześcijanom dzisiaj to, co w czasach pierwotnych Kościoła było dla łudzi rzeczą bardzo prostą. Dopiero tu daje się odczuć, jak straszny jest przedział między nami a tem, co wtenczas było. Gdzież są teraz w Kościele tacy, którzy mieliby dar mówienia wszystkiemi językami? Doktorowie Kościoła dzisiejszego rozumiejąż co to jest ten dar Ducha świętego? Księża kończą na tem, że ten dar był dawniej, ale teraz już niepotrzebny. Dar Ducha świętego stał się niepotrzebnym! Prościej byłoby powiedzieć, że został straconym i tak zginął, że już poczęto wątpić, czy był kiedykolwiek. Kiedy jaki cud przestanie powtarzać się i nikt nie umie wyłożyć dostatecznie dlaczego przestał, musi pójść w wątpliwość, być policzony do rzeczy bajecznych. Tym sposobem wszystkie cuda, o których czytamy w ewangelji, idą w poczet bajek. Z tego naturalnie wynika, że nakoniec rodzi się niewiara w sam byt Zbawiciela na ziemi…

7/II 1844.

Panujące pogaństwo

Narody chrześcijańskie przyjąwszy nową wiarę, pozostawały jednak pod prawodawstwem pogańskiem. System kast nie ma miejsca w ewangelji. Wyobrażenie dziedzictwa nie znajduje się także w księgach chrześcijańskiego zakonu. Wojny i traktaty bywają teraz bardziej barbarzyńskie, niżeli zabory i układy Rzymian… Ewangelja przeto, przyjęta przez ludzi pojedyńczo uważanych, nie weszła w życie polityczne narodów. Kodeks rzymski po dawnemu służy za prawidło trybunałom; prawo arystokratyczne plemienia germańskiego stało się wszędzie, przynajmniej w państwach zachodnich, prawem publicznem.

13/XII 1842.

Sfałszowany ideał

Ludy nie chcą wywracać Kościoła, ale go podnieść… Narody wołają na Kościół, żeby przyjął ducha nowego… Jeżeli przyjmiecie tego ducha nowego, stanie się to wam jasne natenczas, czemu tak ciężko przywieść teraz ludy do stóp krzyża, pojednać z Chrystusem Panem. Oto boście do szczętu sfałszowali ideał Chrystusa. Przedstawiacie go nam ciągle jako żebraka, sądzicie, że dosyć wiecznie go przepraszać albo mu się przymilać, a nic dla niego robić nie trzeba. Gdzieżeście to wyczytali, że Syn. Człowieczy był żebrakiem? Alboż mowa jego nie była mową mocy? Alboż nie wyganiał faryzeuszów z kościoła? Nie, nigdy on nie żebrał, nigdy nie prawił grzeczności. Nie wyrażał się przez formuły, nie prowadził rozpraw. Nigdy nie wchodził ze złem w układy.

16/I 1844.

Jałowość nowych zakonów

Słyszymy wprawdzie o tworzeniu nowych zakonów i zgromadzeń religijnych; ale ktokolwiek je zna, wie dobrze, że to nie są bynajmniej utwory nowe, tylko blade podobieństwa, naśladowania bez życia i siły wzorów dawnych. Gdyby godziło się w przedmiocie tak ważnym wyrażać się w sposób niższy, nazwalibyśmy je romansami historycznymi Kościoła. Wstrzemięźliwość, modlitwa, kaznodziejstwo, to nic nowego; wiadomo, ile przez nie dokazać można, i nie potrzeba dla praktykowania ich zawiązywać zgromadzeń specjalnych. Zakonem nowym byłby zakon taki, któryby wkładał na swoich członków obowiązki nowe, dając im razem pomoc łamania trudów, zwyciężania niebezpieczeństw przewyższających siły człowieka pojedynczego epoki dzisiejszej: bo każda epoka ma właściwe sobie prace i niebezpieczeństwa do znoszenia. Zakonem prawdziwie nowym i użytecznym byłby naprzykład taki, do którego wstępując, ślubowanoby opowiadać ewangelję po kramach, nawracać kupców, żeby nie zatruwali robotnikom chleba powszedniego, soli i wina. Sąż gdziekolwiek kongreganiści, coby także pomyśleli zajrzeć do kramów literackich, i tego, czy drugiego romansopisarza albo felietonistę zakląć w imię Boga, żeby porzucił swoje szkaradne przekupstwo? Widziałże kto księży mających tyle odwagi, aby który z nich poszedł do izby deputowanych i mocą słowa nakazał im stanowić prawa odpowiednie godności narodu będącego starszym synem Kościoła, starszym bratem narodów innych? Gdyby próbowano tego rodzaju kaznadziejstwa, postrzeżonoby na czem teraz leży trudność służenia Bogu. Na taką służbę trzeba więcej odwagi i energji moralnej, niżeli na opowiadanie ewangelji w Kochinchinie.

7/II 1844.

Miłosierdzie księży

Miłosierdzie księży u śmiertelnego łoża konających w takiej rozpaczy nie umie dać im innej rady, jak tylko: „Cierp, nieś krzyż twój tak, jak Zbawiciel nasz niósł i umieraj…” Umieraj! Zupełnie to samo mówią księża, co cesarz rosyjski w swoim sławnym katechizmie powiedział Polakom. „Naśladujcie Zbawiciela, który za panowania Tyberjusza dał się ukrzyżować, a nie popełnił nieposłuszeństwa, umierajcie!” Otóż do czego po osiemnastu wiekach trwania ewangelji, nas wzywają: do tego, abyśmy bez oporu dali się krzyżować.

5/III 1844.

1. Przegląd dwóch światów↩

Trybuna Ludów

Pius IX

Odezwy papieskie, które zaledwie rok temu uważano za wielkie wydarzenia epoki, mają teraz co najwyżej znaczenie wspomnienia. Od tego czasu wykazało się, że Pius IX swojego stanowiska monarchy włoskiego nie pojmuje lepiej, aniżeli pojmował swoje obowiązki głowy Kościoła katolickiego. Zwłaszcza jako głowa wiernych mógłby był działać dla dobra ludzkości w sposób zbawienniejszy i skuteczniejszy, niż którykolwiek z jego poprzedników.

Chwila była uroczysta, jedyna. Umysły chrześcijaństwa, jedne znużone długiem znieruchomieniem, w którem je trzymał Kościół urzędowy, inne strudzone wątpliwościami i wyczerpane wysiłkami religijnemi, których próbowały poza Kościołem, były wszystkie przywiązane do wyczekiwania swego zbawienia od Opatrzności.

Katolicy i schizmatycy, sekciarze Europy i nowego świata zgadzali się wszyscy w tym punkcie, że, dla rozbudzenia życia chrześcijańskiego nanowo, potrzeba było nie mniej, jak nowego spłynięcia Ducha Bożego.

Wśród tego uroczystego oczekiwania rozbrzmiewało imię Piusa IX, powitane okrzykami radosnemi ludu rzymskiego, do których się wnet przyłączyły błogosławieństwa ludów Włoch całych. „Zwiastujemy wam”, obwieszczał głosiciel z wyżyny Kwirynału, „zwiastujemy wam wielką radość. Mamy papieża Piusa IX”.

Annuntiamus gaudium magnum![1] Te słowa przestały być czczą formułą. Wyrażały rzeczywiście uczucie tych, którzy dokonali wyboru, oraz tych, którzy się dowiadywali o jego wyniku. Duchowieństwo było w uniesieniu radości, a lud duszą i sercem był zjednoczony z duchowieństwem. Wszyscy sobie powiadali: „Tego nie widziało się w Rzymie od wieków”. A niektórzy dodawali: „I nie będzie się już widziało”. Ta radość, którą trudno sobie wyobrazić tym, co jej nie podzielali, ta radość bez miary, prawie szalona, miała bardzo poważne powody.

Wiadomo, że duchowieństwo w państwie kościelnem tworzy osobną kastę. Jest to właściwie jedyna kasta uprzywilejowana; szlachta jest tylko jej płodem. Duchowieństwo obiera papieża, który mianuje szlachtę. Duchowieństwo rozporządza wszystkiemi posadami wojskowemi i administracyjnemi. Popierają je nadto siły zbrojne monarchów włoskich i sympatje Austrji i Rosji. Niczego więc niei brakowało władzy materjalnej tej kasty. Co do władzy duchownej, nikt jej duchowieństwu nie zaprzeczał; nie dlatego, żeby w Rzymie bardziej, niż gdzieindziej byli przekonani o jego wyższości duchowej, lecz dlatego, że w Rzymie oddawna nie było nikogo, ktoby się zajmował zagadnieniami religijnemi i moralnością w jej stosunku do religji.

Jednakże ta kasta, władczyni dziedziny duchownej i świeckiej, nie była wolna od niepokoju o moc i trwanie swego podwójnego panowania. Coraz bardziej czuła się oddzieloną od ludu; stawała się obcą życiu włoskiemu, obcą Włochom. A jeśli w ten sposób wynarodowiła się w duchu, jeśli oderwała się od gleby rodzinnej, to nie na to, aby szukać ucieczki w duchu, aby się wznieść ku niebu: nie, lecz na to, aby się ściślej związać z gabinetami Turynu i Neapolu i z ambasadorami Austrji i Rosji.

Co teraz się dzieje we Francji, gdzie widzimy stronnictwo, pokładające wszystkie swoje nadzieje w kozaku, to oddawną działo się w Rzymie. Oddawna ludzie, którzy w Rzymie najlepiej reprezentowali starą zasadę ultramontańską, pokładali wszystkie swoje nadzieje w Rosji. Ale Rosja była daleko. Austrja zdawała się być bardziej zajętą kwestjami terytorjalnemi, niż troską o wzmocnienie ducha klerykalnego w Rzymie; a książęta włoscy mieli aż za dużo do roboty u siebie. W tym stanie rzeczy położenie ludzi duchownych w Rzymie było wielce podobne do położenia ludzi białych w kolonjach.

Między Włochem świeckim a księdzem istniało nawet mniej stosunków, niż między murzynem a jego panem. Włoch ukląkłszy rano przed księdzem odprawiającym mszę i wysłuchawszy jego kazania, unikał starannie tegoż księdza przez całą resztę dnia. Ksiądz był dla niego czemś obcem, wrogiem, nazwijmy rzeczy po imieniu: czemś wstrętnem. Duchowieństwo dobrze o tem wiedziało! Nie dowierzało ludowi, bało się go.

Oceńcie tedy radość duchowieństwa, tej części duchowieństwa, które zachowało uczucia chrześcijańskie, gdy przy wstąpieniu Piusa IX na stolicę ujrzało księdza, naczelnika księży, witanego, jako najpopularniejszego człowieka Włoch. Ogromna popularność naczelnika odbiła się na wszystkich członkach Kościoła. Ten, który uważany jest za piastuna kluczów miasta Bożego, otworzył księżom napowrót miasto ludzkie. Oddał im ojczyznę, oddał ich ojczyźnie.

Patrjoci zaczęli myśleć, że ci, którzy się podają za sługi Boże, niekoniecznie są obowiązani gnębić ludzkość; widzieli w Piusie IX żywy dowód, że i wśród księży mogą być ludzie szlachetni.

Papież odważył się narazić despotom Europy; a więc religja nie wyłącza odwagi cywilnej. Ten monarcha Rzymu dał swoim poddanym amnestję więc nie można już było twierdzić, że katolicyzm koniecznie zatwardza serca; a skoro w organie naczelnika religji zapowiadano jak najzbawienniejsze ulepszenia w państwie kościelnem, więc rzeczywiście mogło być prawdą, że religja i Kościół ściągnęły na siebie poważnie uwagę ludu włoskiego. Uwaga całego świata była już utkwiona w stolicy Kościoła i w jego pierwszym urzędniku; co się bowiem działo w Rzymie, to powtarzało się w całym świecie.

Myśliciele wszystkich krajów, do jakiejkolwiekby należeli sekty religijnej, muszą przyznać, że mieli chwilę radości i nadziei, którą zawdzięczali papieżowi rzymskiemu. Radowano się, widząc, jak padały wszystkie przeszkody, oddzielające różne społeczności chrześcijańskie od Kościoła macierzystego; spodziewano się, że silny tą jednością, która się wydawała tak bliską Kościół odzyskawszy poczucie swojej powszechności, podejmie nanowo na drodze postępu swój pochód pełen chwały i tym razem naprawdę triumfalny! – Któż mógł się odtąd oprzeć?

We wszystkich sektach, we wszystkich filozofjach nie było żadnej teorji, żadnego systemu, żadnego uprzedzenia, zdolnego stawić opór tej wrodzonej sercu ludzkiemu żądzy połączenia się z tem, co wydaje się dobre i prawdziwe i sprawiedliwe. Jakoż w żadnej epoce katolicyzm nie okazał się lepszym, prawdziwszym i sprawiedliwszym. Heretycy, filozofowie i niedowiarki, mający względem starego katolicyzmu te same powody do nieufności i odrazy, które lud rzymski zachowuje względem swego duchowieństwa, powitali Piusa IX, jako przedstawiciela katolicyzmu odnowionego.

Doszli do wniosku, podobnie jak lud rzymski, że jest możliwość w łonie Kościoła powszechnego połączyć pragnienia i myśli naszego czasu z wiarą, na której opiera się katolicyzm, i z tradycją, którą on piastuje. Jeśli filozofowie i heretycy nie nawrócili się natychmiast, to przynajmniej w duszy przyrzekli sobie zbadać z większą uwagą dogmaty i naukę katolicką. To usposobienie umysłów było powszechne.

Pius IX nie poznał się zgoła na swem stanowisku. Oczekiwano po nim, że zastosuje prawdy chrześcijańskie do rządów Kościoła i do ustaw politycznych, a on pozostawił sprawy kościelne in statu quo, w tym status quo, który był wiecznym przedmiotem zgorszenia dla świata i źródłem wszystkich nieszczęść Włoch! Pozostawił in statu quo kardynalstwo, prałaturę i duchowieństwo zakonne. Wszyscy wiedzą, że członkowie Świętego Kolegjum są po większej części ludźmi o umyśle pospolitym, bez charakteru i o miernem wykształceniu. Zajęci całkowicie drobnemi intrygami dworskiemi i staraniami o drobiazgi administracyjne, nie mieli ani ochoty, ani czasu do poważnych studjów naukowych.

Co się tyczy talentów duchownych i bohaterskich cnót chrześcijańskich kolegjum kardynalskiego, nic o nich w Rzymie nie było słychać. Książęta Kościoła uchodzili przeciwnie za nieprzyciół wszystkiego, co jest podobne do życia duchowego, do życia wewnętrznego, lub ma znamię płomiennej żarliwości albo głębokiej pobożności. Większość ich ganiła Piusowi jego pobożność. Pierwszym tedy obowiązkiem papieża było otoczyć się osobami, któreby przynajmniej posiadały prawdziwą pobożność.

Odbudowanie Włoch powinno się było rozpocząć od reformy gabinetu prywatnego Ojca świętego i świętego Kolegjum. Uważamy za zbyteczne mówić o stanie duchowieństwa zakonnego, tych wszystkich klasztorów i zgromadzeń, utworzonych niegdyś przez ludzi żarliwych i czynnych, a gdzie teraz znajdują przytułek odrętwienie i gnuśność. To wszystko pozostawiona in statu quo. Świat religijny, który się spodziewał ruchu opatrznośdowego w Kościele, ujrzał, że w samem jego centrum panowała stara nieruchomość.

Z tej nieruchomości uczynił właśnie zasadę ten z papieży, który najmniej zdawał się być wrogiem reform. Rzecz widoczna, że Pius IX jest zdecydowany poświęcić wszystko dla zachowania w dawnym stanie tego, co on nazywa Kościołem, t. j. personelu, posiadłości i przywilejów duchowieństwa. Zachowa się tedy stanowczo to, co było powodem herezji Lutra i Kalwina, cierpień Galileusza, filozoficznego buntu przeszłego wieku i obecnego nędznego stanu Włoch. Religja nie ma się już niczego spodziewać po papieżu.

Ten papież, jako monarcha włoski, zdaje się nie mieć najmniejszego pojęcia o potrzebach i uczuciach politycznych swoich poddanych.

Rzecz nie do uwierzenia! On dotychczas nie wie, czego Rzymianie chcieli przedewsystkiem, że mianowicie chcieli być Włochami. On, kardynał za Grzegorza XVI, nie wiedział zatem o owych niezliczonych procesach, które wówczas wytaczano patriotom włoskim! Nigdy zatem nie czytał oskarżeń prokuratorów papieskich! Nigdy nie rozmawiał z ich ofiarami! Jakże on to sobie wyobraża, że męczennicy z zamku św. Anioła, z Ankony, z Civitavecchia, nie mówiąc już o męczennikach Spielbergu, w swych usiłowaniach politycznych nie mieli innego celu, jak zaprowadzenie w Rzymie instytucji gwardji narodowej i kodeksu cywilnego! Odosobnienia, w jakiem żyli księża, dowodzi właśnie ta nieznajomość spraw swego kraju, które były znane całej Europie.

Gdyby papież był mniej nieświadom dążeń ludu rzymskiego, nie byłby się zdziwił, że na umysły Włochów tak małe wrażenie wywarło utworzenie konsult, rad miejskich, izb i gwardji narodowej. Na każde z tych ustępstw, któremi zamierzano uspokoić Rzym, lud odpowiadał okrzykiem wojennym. Lud gotów był poświęcić się za sprawę swych braci toskańskich, lombardzkich i weneckich, lud głosił wojnę krzyżową. Żądał, żeby mu pozwolono cierpieć i rmierać za swych braci. Uważał to za swój obowiązek religijny.

Papież inaczej praktykował religję. Ogłosił się nieprzyjacielem wojny, bo, jak powiadał, czuł wstręt do przelewu kiwi, ma się rozumieć, austrjackdej; albowiem później nie wahał się ściągnąć wojny na swój własny kraj i w swej ostatniej odezwie winszuje sobie wyników tej wojny, która przecież była przyczyną wielkiego przelewu krwi włoskiej.

Ten sposób praktykowania religji odpowiada teorji, którą w tej sprawie papież dał w jednej ze swoich poprzednich odezw. Religja podług niego ma polegać na „zabezpieczeniu ludziom używania darów ziemi i wolności uroczystego obchodzenia ceremonji religijnych”.

Ziemia i ceremonje! Ostatnie słowa sługi sług Bożych! Następcy św. Piotra! Tego, który się podaje za przedstawiciela Ukrzyżowanego!

A ostatniem słowem monarchy-reformatora jest zaprowadzenie konsulty, nieudolnego naśladownictwa naszej rady stanu, senatu rosyjskiego lub też dywanu sułtana tureckiego!

Paryż, 29 września 1849.

Świętopietrze

Bez wątpienia olbrzymie zdarzenie zaszło w Kościele Bożym. O, gdyby przed kilku wiekami głowa i ojciec wszystkich chrześcijan był zmuszony uciekać, gdyby go widziano złożonego ze swej władzy świeckiej przez własnych poddanych, gdyby ujrzano całe dziedzictwo następców św. Piotra zajęte, zabrane, sprzedane, cały świat katolicki byłby się pogrążył w boleści i żałobie; kościoły byłyby rozbrzmiewały jękami wiernych, leżących dzień i noc u stopni ołtarzy i wzywających miłosierdzia Bożego; zdarzenie takie byłoby klęską publiczną, każdy byłby w niem upatrywał znak gniewu niebios!

Czyż tak oceniono dziś to olbrzymie zdarzenie? O, nie! Kosztowało ono kilka kolumn gazetowych.

„Narody, nawet rożnowiercze, powiada p. Le Courtier, zapomniały o różnicy wiary i widzą tylko oburzającą niewdzięczność względem takiego najwyższego kapłana, jak Pius IX.” W tym tkwi dokładna ocena wrażenia, jakie to olbrzymie zdarzenie wywarło ogólnie na umysłach.

Czy te narody różnowiercze zostały przez to zachwiane w swem różnowierstwie? Czy wyrzekły się swej odrębności, czy uchyliły czoła przed powagą duchowną papieża? Gdyby tak było, papież byłby błogosławił i cały świat katolicki byłby wraz z nim błogosławił zdarzenie, któreby przywiodło z powrotem do owczarni zbłąkane owieczki. Ale nie, te narody różnowiercze oburzały się tylko na akt polityczny, który odrzuca jeszcze jednego monarchę do listy monarchów zdetronizowanych i zbiegłych przed falą rewolucyjną, która zalewa Eropę; to zdarzenie nie ma niestety, w ich oczach większej doniosłości.

Bardziej, niż inni zatrwożyli się władcy różnowiercy, bo widząc spadającą koronę, pod którą była tjara papieska, zadrżeli oswoje własne korony, którym brak podpory poszanowania religijnego.

Dusze chrześcijańskie, w których pozostała iskra z owego ogniska miłości ożywiającej ojców naszych, jakiś ślad owej płomiennej wiary, co w pierwszych wiekach Kościoła wiodła do męczeństwa, a za naszych dni jedyna, może odrodzić walący się świat, czyż nie czujecie, że w tem olbrzymiem zdarzeniu tkwi coś więcej, niż jakiś ruch polityczny, coś więcej, niż zdetronizowanie jakiegoś monarchy, więcej niż dzieło jakiegoś stronnictwa, więcej niż gniew ludu? Czyż nie czujecie, że w tem jest ręka Boża?

Zsondujmy odważnie ranę i ujrzyjmy w sobie, naokoło siebie, wszędzie, w życiu prywatnem, jak w życiu publicznem, w polityce, w przemyśle, w stosunkach społecznych, w rodzinie, wszędzie chytrość, kłamstwo, wyuzdaną żądzę używania, samolubstwo, ubóstwianie swojego ja, ducha zła, zapomnienie o Bogu. A w tym przeraźliwym upadku, w tym katakliźmie, który pcha społeczeństwo do zguby, niech każdy weźmie na siebie swą cząstkę solidarności, i ludy, i ich władcy, i owieczki, ich pasterze, nie po to, aby się nawzajem oskarżać, lecz aby zstąpić w głąb swego sumienia i uznać się winnym.

Tem, co może zbawić Kościół, a wraz z Kościołem społeczeństwo, nie jest dzieło świętopietrza, dzieło zgoła ziemskie i ciasne, niosące tyiko pospolitą pomoc, jak gdyby szło o pospolite nieszczęście; dzieło egoistyczne, które dla uposażenia nuncjuszów wydziera ostatni grosz Irlandczykom, umierającym tysiącami z głodu, i tej trzeciej części ludności paryskiej, tej francuskiej Irlandji, co żyje z jałmużny dla braku pracy. Co Jezus Chrystus przyjął od niewiasty z Betanji, co jej zyskało odpuszczenie grzechów, to nie wonności, któremi namaściła nogi i włosy Zbawiciela świata, lecz czysta miłość, wypełniająca jej duszę; naczynie, które rozbiła, to było jej serce, które się otwarło. Tych pieniędzy, które ofiarujecie namiestnikowi Jezusa Chrystusa, nie przyrównywajcie do woni miłości Magdaleny; to worek Judasza, który wypróżniacie u stóp jego.

Jest jeszcze inne dzieło, które jeszcze się nie objawia: dzieło miecza św. Piotra; to dzieło siebie samo zgubi, nie ocalając Kościoła; albowiem Jezus Chrystus rzekł do św. Piotra: Kto mieczem wojuje, ten od miecza zginie.

Dzieło jedynie wzruszające, jedynie szlachetne, jedynie chrześcijańskie, ponieważ jest jedynie prawdziwe, jedynie skuteczne, jedyne, które ściągnie miłosierdzie i łaskę Bożą, to dzieło skruchy św. Piotra, św. Piotra, który zaparłszy się swego boskiego Mistrza, wyszedł i gorzko zapłakał.

Tak, płaczmy, płaczmy wszyscy gorzko, bośmy się go wszyscy zaparli; ale i ty płacz z nami, sługo Najwyższego, ty, któremu Chrystus powierzył swój Kościół. Spojrzyj naokoło siebie, na to społeczeństwo wijące się w agonji w uściskach zła. Nie masz-że ty na jego zbawienie nic, jak tylko zimne formułki, tylko kwesty lub jałowe jęki? Księża i prałaci, wy oczekujecie zbawienia tylko od złota, od kanonu i protokołów, a tych środków, których nie posiadacie, domagacie się od władzy ziemskiej; wy, którzyście powinni podźwignąć i zbawić ziemię, domagacie się, aby ona was podźwignęła i zbawiła.

Nie mówcie, że ludy was opuszczają; to wy je opuściliście; one was szukają na posterunku waszym i tam was nie znajdują; one chcą się dźwignąć, a wy je w dół spychacie. Posiedliście siłę niezwyciężoną, bogactwo niepożyte, które dają życie, a porzuciliście je, te skarby niebieskie, dla ziemskich, które zabijają ducha. O, płaczcie, płaczcie, wraz z nami; otwórzcie nanowo zdrój życia żarliwością ofiar swoich; podźwignijcie się, a pod sztandarem żywej wiary ludy zjednoczone kroczyć będą z wami ku spełnieniu swych wielkich przeznaczeń.

2 kwietnia 1849.

Rzym a katolicyzm urzędowy

Stronnictwo, które we Francji urzędowo przybiera nazwę katolickiego, nie przestaje przez swoje organy, w Izbie i w prasie, głosić wojny krzyżowej przeciwko stolicy katolicyzmu; zdaniem poważnych członków tego stronnictwa, Rzym nie może religijnie istnieć bez papieża, papież zaś straciłby byt duchowny, gdyby mu odebrano jego listę cywilną, jego żandarmów i jego pułki szwajcarskie. Otóż bezbożność Rzymian pozbawiła go świeżo tych wszystkich środków wykonywania swej władzy duchownej! Rzym staje się groźnym kościołowi katolickiemu!

Właśnie w imię religji i kościoła Univers religieux i wszyscy katolicy urzędowi Francji wzywają interwencji europejskiej w sprawach włoskich. Ależ odkąd to Rzym stał się siedliskiem bezbożności? Wszak mamy jeszcze w świeżej pamięci hymny, które Univers śpiewał na pochwałę Rzymian. Podawał nam ten lud za wzór żarliwości religijnej i mądrości politycznej. Jakiżto straszny grzech od tego czasu popełnili, że naraz utracili i skarby swych dawniejszych zasług i dary łaski, słowem wszystko, nawet swoją wiarę?

Oczekując odpowiedzi na to pytanie, my, katolicy nieurzędowi, sądzimy, że jedynym grzechem naszych braci rzymskich tym, który najbardziej zgorszył papieża, święte kolegjum, posiadaczy wielkich beneficjów, Univers religieux i jego zwolenników, jest republikanizm. Grzech nieodpuszczalny! Wybaczonoby zapewne Rzymianom zapomnienie obowiązków religijnych; pozwolonoby im swobodnie łamać dyscyplinę kościelną; znoszonoby, a niekiedy popieranoby ich obojętność w rzeczach religji; pozwolonoby im dziś z wyżyn Kapitolu głosić ateizm, byleby w Kwirynale nie wymówiono wyrazu rzeczpospolita, byleby w papieżu uszanowano jego charakter monarchy.

To wystarczyłoby do uspokojenia kardynałów w ich charakterze książąt Kościcioła, co do losu ich dotacji i ocaliłoby majątki i rodziny wielkich posiadaczy beneficjów kościelnych. To właśnie w języku katolicyzmu urzędowego nazywa się świętością Kościoła. Wymaga się od Rzymian nie mniej, jak tylko poświęcenia wszystkiego, co w życiu nowoczesnem jest najistotniejszego, poświęcenia swej godności ludzkiej i obywatelskiej, ażeby całopalenie praw i swobód wskrzesiło minioną świetność Kościoła.

Według pojęć katolików urzędowych we Francji, Rzymianie mają być niewolnikami przykutymi do gleby kościelnej prywatnych dóbr papieża; niechaj więc pracują, by żywić jego dwór, niech opłacają jego wojsko i służbę dyplomatyczną, niech ponoszą wszystkie koszta utrzymania i naprawy tego Kościoła, który powinien być świętym! Co się zaś tyczy katolików urzędowych Francji, ich świętym i jedynym obowiązkiem jest podziwianie z daleka tych świętości.

Oto tajemnice teologji urzędowej, której my zgoła nie rozumiemy. To, co się dzieje w Rzymie, dowodzi, że tam mało dbają o ich zrozumienie; wskutek tego niema już w Rzymie ani wiary, ani prawa; pozostaje już tylko głosić wojnę krzyżową przeciw niewiernym. Idzie o znalezienie armji posiadającej wiarę, wodzów prawowiernych i żołnierzy pobożnych! Zwracają się oto do pobożnej Hiszpanji. Przypominamy sobie dobrze, że ta pobożna Hiszpanja niedawno temu była zajęta zamykaniem klasztorów; wypędzała wstecznych mnichów, konfiskowała posiadłości kościelne, słowem robiła właśnie to samo, co teraz robi Rzym. Robiła coś gorszego: urządzała polowania na mnichów, paliła klasztory, tolerowała rzezie, a są to rzeczy, których dotychczas we Włoszech nie było ani jednego przykładu.

To wszystko wybacza się Hiszpanji, zapomina się o wszystkiem. Potrzeba kilku okrętów i trochę żołnierzy hiszpańskich; za tę cenę udzieli się Hiszpanii zupełnego odpustu. Zabójcy mnichów powołani do odbudowania władzy mniszej, będą popierani przez bataljony tej pobożnej Austrji, którą hrabia de Maistre nazwał zimną ateistyką, o wiele obrzydliwszą od zapalonej ateistyki, owej dawnej republiki francuskiej, którą jednak de Maistre tak bardzo się brzydził. Wkońcu zwracają się do uczuć pobożnych większości naszego Zgromadzenia Narodowego. Osobliwe przymierze Francji, Austrji i Hiszpanji, zbrojących się wspólnie przeciw djabłowi Rewolucji!

Rzecz oczywista, że wobec tego djabła papież jest już bezsilny; następca i zastępca tego, co przyszedł zgnieść piekło, co je dnem słowem zmuszał do ucieczki zastępy duchów ciemności, papież widzi się bezsilnym wobec tego ducha, którego nazywa djabłem Rewolucji.

Pozostaje tedy uciec do egzorcystów potężniejszych w Kościele i doświadczeńszych w sprawach duchownych od samej głowy Kościoła. Tymi egzorcystami są: obywatel Barrot, generał Narvaez, hrabia Stadion, akolita księcia Mettrnicha.

17 marca 1849.

1. Oznajmiamy (wam) radość wielką↩

Juliusz Słowacki

Kordjan

Sala adamaszkami wybita, w Watykanie. Papież siedzi na krześle w złocistych pantoflach, koło niego na złotym trójnogu tjara, a na tjarze papuga z czerwoną szyją. Szwajcar odmykając drzwi dla wchodzącego Kordjana, krzyczy głośno:

Szwajcar. Graf Kordjan, Polak!

Papież. Witam potomka Sobieskich.

(Wyciąga nogę — Kordjan przyklęka i całuje).

Polska musi doznawać zawsze łask niebieskich

Dziękczynień modły niosę za ten kraj szczęśliwy —

Bo cesarz jako anioł z gałązką oliwy,

Dla katolickiej wiary chęci chowa szczere;

Powinniśmy hosanna śpiewać…

Papuga (cienko i chrapliwie): Miserere!

Kordjan. W darze niosę ci, ojcze, relikwję świętą!

Garść ziemi, kędy dziesięć tysięcy wyrżnięto!

Dziatek, starców i niewiast… Ani te ofiary

Opatrzone przed śmiercią chlebem Eucharystji…

Złóż ją tam, kędy chowasz drogie carów dary,

Wzamian daj mi łzę, jedną łzę…

Papuga. Lacrima Christi!…

Papież (z uśmiechem do papugi, machając chustką):

Precz, Luterku! Precz, mówię… Cóż, synu Poloniae,

Byłeś-że w Piotra gmachu, w cyrku, w Panteonie?

Ostrzegam, bądź w niedzielę w chórze bazyliki,

Bo właśnie nowy śpiewak przyjechał z Afryki,

Bej mi go przysłał feski… Jutro z majestatu

Dam wielkie przeżegnanie Rzymowi i światu.

Ujrzysz, jak całe ludy kornie krzyżem leżą.

Niech się Polaki modlą, czczą cara i wierzą…

Kordjan. Lecz garści krwawej ziemi nikt nie błogosławi…

Cóż powiem?

Papuga. De profundis clamavi, clamavi!

Papież (zmięszanie śmiechem pokryć usiłuje i spędza papugę):

Precz, szatanku!

Z tjary na pastorał rusza,

Przeklęte zwierzę ptasie… O mało nie powiem,

Że w niej zaklęta Lutra pokutuje dusza,

Pełna przysłówków: „ergo, ponieważ, albowiem…”

Raz za firanką skryta wdała się w dysputy

Z kardynałem prezesem datarji biura.

Rozumiał, że mu doktór jakiś, tęgo kuty,

Odpowiadał na kwestje; ona trzęsła pióra.

A kardynał rwał włosy i nadrabiał krzykiem.

Papuga odrzucała odpowiedzi ślepe,

Nakoniec go zabiła hebrajskim językiem,

Krzycząc: „Pappé satan! pappé satan! aleppé…”

Głupie strworzeńko! Tak to czasem Bóg pozwala,

Że słaby Goliatów rozumy obala…

No, mój synu, idź z Bogiem, a niechaj wasz naród

Wygubi w sobie ogniów jakobińskich zaród,

Niech się weźmie psałterza — i radeł i sochy!…

Kordjan (rzucając na powietrze garść ziemi):

Rzucam na cztery wiatry męczenników prochy…

Ze skalanemi usty do kraju powrócę…

Papież. Na pobitych Polaków pierwszy klątwę rzucę.

Niechaj wiara jak drzewo oliwkowe buja.

A lud pod jego cieniem żyje!

Papuga. Alleluja!…

Beniowski

(Trzy oktawy z pieśni I-ej).

O! Polsko! Jeśli ty masz zostać młodą

I taką, jak ta, być, co dzisiaj żyje,

I być ochrzczona tą przeklętą wodą,

Której pies nie chce, wąż nawet nie pije —

Jeśli z twoją rycerską urodą

Iść między ludy, jak wąż, co się wije —

Jeśli masz zrównać się z podstępnym Włochem —

Zostań, czem jesteś: ludzi wielkim prochem!

Ale to próżna dla ciebie przestroga!

Ciebie anieli niebiescy ostrzegą

O każdej czarze — czy to w niej przez wroga,

Czyli przez węża i pająka swego

Wlane są jady. Jesteś córką Boga

I siostrą jesteś Ukrzyżowanego —

Ciebie się żadna trucizna nie imie —

Krzyż twym papieżem jest — twa zguba w Rzymie!

Tam są legjony zjadliwe robactwa!

Czy będziesz czekać, aż twój łańcuch zjedzą!

Czy ty rozwiniesz twoje mściwe bractwa.

Czekając na tych, co pod tronem siedzą

I krwią handlują i duszą biedactwa,

I sami tylko o swem kłamstwie wiedzą,

I swym bezkrewnym wyszydzają palcem

Człeka, co nie jest trupem — lub padalcem?

Lecz pokój z niemi! — Nie, ten brud ruchomy

Nie zna pokoju…

(Z pieśni VIII-ej).

… Stoją ruiny czarne i zębate.

O, prawda, że tam ptaszków pełne łono,

Że im powoje stanęły za szatę,

Że tam krzyż duma i gromnice płoną,

Że tam, kędy lwom odmykano kratę,

Dzisiaj (widziałem sam, biedny wygnaniec)

Wypada jakiś ksiądz, mnich, obłąkaniec —

Rzuca się, pieni, klnie i: „Carbonari —

Krzyczy — la gente d‘inferno!” i zgrzyta;

Sam jak hjena albo jak wilk szary,

Na żar położy więźnia i wypyta,

Do domu nakształt dymu albo pary

Wciśnie się, zyzem tygrysim powita,

Pieczenię zawsze nadybie gorącą,

Spowiada panią — uwodzi służącą.

Przymieże z trupami

Atessa

Patrzaj, znów jasna na stolicy siada

I od Łotyszów dawny piorun bierze —

A drugi jej grom zdała odpowiada.

To Rzym!… To klątwa!… To straszne przymierze

Z trupami!… Łączcie prawice do prawic!

O, ducha teraz, Boże, — i błyskawic!

Poeta

Straszna, milcząca, powiedz… Więcem nie miał

Grzechu, bijąc ten fałsz w Chrystusa słowie,

Co siły bożej nie pił i nie wziemiał

I z świętych Pańskich uczynił pustkowie,

A w zmartwychwstania dzień wielki oniemiał,

Jak człowiek, co wie prawdę, lecz nie powie —

I tak się chował pod wypadków połę,

Jak chłop, co w piekle myśli wozić smołę.

Atessa

Tak jest, zaprawdę, jakeś odmalował.

Błyskawicami bity gmach był dawno;

Dante, Bokacy… i ten, co wychował

Kopemikową sierotę i sławną

Nogą odpowiedź na wieki wykonał,

Głowy schyliwszy przed powagą prawną,

I wielu innych. Ty, co w Kościół wierzysz —

Jak oni, bijąc go, do nich należysz.

Od czasu jako zaprzestał soborów

I gwałt uczynił duchowi w tej przerwie,

Sobory były ze słońc i kolorów,

Tam, gdzie najczęściej przy męczeńskim ścierwie,

Pod szubienicą z kruków i upiorów

Była girlanda. Teraz wiatr się zerwie,

Który kolumny Kościoła okręci,

Te wszystkie, których nie podparli święci,

I zniszczy… Oto wielkie rozwidnienie

Ducha rozlewa się…

Poeta i natchnienie.

Luter

Niegdyś Europa cała

Była gotyckim kościołem:

Wiara kolumny wiązała,

Gmach niebo roztrącał czołem…

Drżącym od starości głosem

Starzec pochylony laty,

Trząsł dumnym mocarzy losem,

Zaglądał w królów siedziby —

Zaledwo promyk oświaty

Przez ubarwione gmachu

Przedzierał się szyby.

Jakiś mnich stanął u proga

Kornej nie uchylił głowy,

Walczył słowami Boga

I wzgardził świętemi kary.

Upadł gmach zachwiany słowy —

Błysnęły światła promienie…

Pierwsze wolności westchnienie

Było i westchnieniem wiary.

Oda do wolności III.

Pogańskie chrześcijaństwo

Zlanie się z Bogiem nie może być inaczej, jak przez zupełne przebywanie rozumu mego i uczucia mego w Bogu. Bóg więc wyobrażony czy to przez posąg, czy przez słowo niezrozumianego dogmatu, jest pogaństwem. Sekty mistyczne są siłą wzrostów narodowych; wzrosła niemi Anglja — teraz rośnie Rosja. Myśmy zabici przez jezuitów od Zygmunta III, upadali — Hiszpanie także, przez inkwizycją westchnień wolnych mistycznych ducha pozbawieni, upadli…

Dziennik 1848.

Siła pastucha

Jeżeli w trzody ludowe wstąpi rozświecająca myśl Chrystusowa, to pastucha z psami jego zwyciężą; jeżeli pozostaną w zwierzęcym szale, to pastuch znów pan.

Dziennik 1848.

Mord z Rzymu

Niedawno jeszcze…

Niedawno jeszcze — kiedym spoczywał uśpiony

A sen mój się zarzęśnił strzałem, pełnym dymu,

I w dymie stanął anioł, jak ogień czerwony,

I szepnął mi do ucha: „Ja mord; lecę z Rzymu…”

Jam uciekał i tęczę tak za sobą snował

Jak Irys — a po tęczach gnał mnie ów przeklęty,

Tak, żem spytać go musiał: „A któż tam mordował?”

A on mi znowu szepnął w ucho: „Ojciec święty”.

I znowu uciekałem — i kwiatów kielichy

I róże z ducha swego ciskałem za siebie,

Broniąc się — a on za mną, jak kurz i wiatr cichy,

Gnał i szeptał: „Spełnione tu… osądzą w niebie”.

Wola Boga

Zgodzić się z wolą Boga? Łatwo w tem zawinić!

Chrystus ją nam na globie rozkazuje — czynić.

Kościół

Kościół twój tam, skąd boskie płynie ci natchnienie,

A nie tam, gdzie krzyż widzisz, belki i kamienie.

Narodowoście

Narodowoście, które sama forma wiąże,

Za kieszeń trzyma bankier, a za głowę książę.

Konstytucje

O konstytucjach, jak o fortepianach słyszę,

W których się zamieniają ludzie na klawisze:

Pedały instrumentu są Pluton i Ceres,

A gra na nim — najwyższy pieniężny interes.

O zdradzeniu Ducha

Duch w człowieku czasem gra, jak cała natura: piorunami bije, łyska się w nim, kwitnie.

Wszystkie wielkie duchy dążyły do jedności, uwidomionej na ziemi. Dante o gibelinostwie i zuparzeniu świata myślał — Mickiewicz o wszlachceniu idei najwyższej w Towiańskiego.

W ostatnim roku formę poezji rozbito, i padług duchów pokazały narody duchy swoje. — Strach, ile u nas już ruskich.

Oddanie tego ducha innym narodom, jak Francuzom, dlatego, że mają siłę wykonawczą, jest drugą zdradą chrystjanizmu, podobną apostolskiej, którzy chrystjanizm oddali Rzymowi, aby wykonał. — Rzym też z całą duszą pana przyjął tego żebraka i, opiekując się nim, nałożył mu za to swoje formy kamienne, które wzięły górę nad duchem i chrześcijanizm uczyniły tą kościelną figurą, która dziś dawne bałwany Jowiszowe przypomina — okadzane bursztynem, ale bez wpływu już na duch świata…

Urywki z raptularza.

O bezczynności hierarchji

Zrozumiejcie to. Od tylu lat, duchem bożym, dzieją się wielkie rzeczy na ziemi i przemiany głębokie, ducha ukształcające — a przez hierarchję kościelną nic się nie dzieje.

Ani też się ukazało wyraźniej, iżby jaka dusza, przezeń zbawiona, niebios dostąpiła.

Praca jego nie wyszła z ziemi, jako ziarno posiane — ludami całemi nie ukazała się w świętych owocach: w cnocie, w szlachetności, w przebaczaniu win, w umiłowaniu się braterskim, w dotrzymaniu słowa, w prawdomówności, w pogardzie prawdziwej ziemskich interesów.

O, wyzwijcie tę marę, która ciągle udaje pracującą, a wszystko około siebie w proch i zgniliznę zamienia; więc wyzwijcie ją ostatecznie, niech siłę ducha okaże.

Urywki z raptularza.

Wymowa Jezuitów

Nasze kobiety, magnetyzowane przez Jezuitów, które w sen magnetyczny wpadłszy pod wymową płaczącą księdza, szatana fałszu w łono swoje wpuszczają.

Dziennik 1847.

Kazanie dla bałwana

Są ludzie, którzy i za Jowisza konali — i za Grecję — i za Kościół — i za papieża — i za ojczyznę. — Wszystko to jedno: skonać dla bałwana. Jedynie ci, którzy konają, aby w sobie synostwa bożego przed potęgą ziemi nie ugięli — konają jako ludzie.

Dziennik 1847.

O dewotach i świętoszkach

Jacy byli za czasów Sokratesa sofiści, za czasów Chrystusa faryzeusze — tacy teraz są dewoci i świętoszkowie, którym część fałszywych kapłanów w niszczeniu wszelkiej prawdy dopomaga. O nich dziś jeszcze można powiedzieć słowami Pana naszego: „Odjęliście klucz wyrozumienia; samiście nie zaszli — i drugim bronicie, ale nie byli zbawieni…” Oni to winni, że kościół katolicki, ta straszna siła i potężny anioł czynu, nigdy dotąd nie ukazał się wolny — ale zawsze w łańcuchu na nogach i rękach, wlókł się za wypadkami świata. My nie śmierci onego anioła — ale uwolnienia z więzów prosić przyszliśmy; siły z Ducha świętego upragnieni… z palmami wiosennemi przyszliśmy zapukać do drzwi zamkniętych, aż obudzi się kościół i wystąpi, jako wódz nasz nieśmiertelny — a żadnej z sił ducha naszego nie wyprzemy się, ani nawet wolności sumienia i rozsądzania, ale się poddamy jedynej prawdzie i duchowi Kościoła…

Wykład z nauki.

O skamieniałej formie

Polacy zaczęli od formy stężałej, a przyszli do lekkiej; lecz, przeciwnie, od lekkiej zacząć trzeba, aby się hierarchja duchów ułożyła w kolumny — a potem trzeba tę formę skrystalizować na czas, nie gasząc we wnętrzu tego posągu ognia, który ją ma utrzymać — ani tak skamienić, aby na wieki formą została i znów duchom, rosnącym nad nią była uciskiem. Przykład takiego formowania się na hierarchję duchów, a potem stężenia tej hierarchji w formę mamy dotąd w kościele katolickim, który od respubliki apostolskiej zaczęty, potem się w papizm zawiązał — trwał dopóty w błogosławieństwie, póki nie zaczął ducha upokarzać i lampy świętopietrznej gasić, zaufawszy w formie, że ta go już sama jedna na wieki utrzyma.

Urywki z raptularza.

Wiara-posąg

Wiarę katolicką zamienili w posąg, pewne jej kształty nadawszy, i nie kłócili się o cały, ale — ten z tym o palce u ręki — ów z drugim o fałd szaty.

Urywki z raptularza.

O fałszowaniu prawdy

Kościół ma prawdę, ale ją czyni fałszem przez wytłumaczenie.

Urywki z raptularza.

Wiara i czyn

W narodzie, do Boga wzniesionym, okaże się największa moc natchnień — a stąd największe materialne bogactwo.

Urywki z raptularza.

O prawdziwych papieżach

Znakiem więc apostoła jest ono uderzenie piorunem, a świadectwem siła, którą z niebios dostał, a której się tu duchy mniejsze oprzeć nie mogą. Takich apostołów i prawdziwych świata papieży następstwo jest nieprzerwane i przez wszystkie wieki, aż do Chrystusa idące, a nie owa widzialne następstwo z obioru, i ciała, i rozumu, i myśli zimnej szukające które zakon rzymski ogłasza — ale to drugie, z natchnienia bożego i od siły sakramentalnej ciągle dawane, prawdziwe jest i katolicki kościół od dwóch tysięcy lat przy Chrystusie utrzymuje. Chrystus więc ciągle nad światem idący, upatruje apostoły swoje i posyła, a nie był wiek jeden, któryby o Pańskich odwiedzinach nie słyszał…

W pierwszych wiekach męczennicy Pańscy byli apostołami, w następnych zaś czasach, już od śmierci uwolnieni: w czwartym wieku św. Antoni, Hilarjon, Marcin i Mikołaj — w piątym św. Augustyn — w szóstym Jan i Agapit, cuda czyniący — w siódmym Anglji nawróciciele — w ósmym święci, także angielscy, Jan i Guthbert — w dziewiątym wieku Francją św. Sebastjan zadziwiający męczeństwem dla Chrystusa — w dziesiątym św. Wacław, do Czech Chrystusa niosący ze świętym Romualdem i Ulrykiem — w jedenastym papiestwo w Polsce, przez św. Stanisława piastowane — w dwunastym św. Bernard i Malachjasz — w trzynastym św. Franciszek i św. Dominik piastowali — w czternastym św. Katarzyna i św. Bernard, znów we Francji — w piętnastym św. Wincenty i Franciszek Ksawery, całym wiekiem, niby duch Chrystusowy, po śmierci nawet rządzący, do cudów aż tjarę papieską ponieśli — w szesnastym Luter i Zwingljusz, którzy upośledzoną władzę rozumową ducha ludzkiego Chrystusem podnieśli — w 17 Paskal, który to posłannictwo względem Francji wykonał, ogniem bożym jako apostoł owiany — w ośmnastym oto naród cały już francuski pierwszy raz apostołem staje praw Chrystusowych, a ziemia go słucha wstrząśniona.

Takie to papiestwo nas przy Chrystusie utrzymało. Nie tam, gdzie opór był — ale tam, gdzie zapał i czyn, z Chrystusowego ducha idący, ziemię, niby płomieniem zajmował…

Kazanie na dzień wniebowstąpienia boskiego.

O nieomylności

I rzekł jeszcze człowiek kościoła: „Więc nie wierzysz w nieomylność papieża, który od samego Chrystusa przez udzielanie i wkładanie rąk, Ducha dostał świętego”?

A sługa ewangelji odpowiedział: „Ducha Chrystusowego daje Chrystus tym, którzy czynią sprawę jego i cierpią dla ewangelji prześladowanie”.

Urywki z raptularza.

Seweryn Goszczyński

Moralna podstawa sprawy polskiej.

Katolicyzm czyli Papizm

Zaczynamy od katolicyzmu czyli papizmu; a naprzód co się tyczy nazwiska. Przestalibyśmy wyłącznie na drugiem, jako właściwiej malującem dzisiejszy stan katolicyzmu, gdyby nie wzgląd, że nie od wszystkich będziemy pojęci. Jeżeli więc zatrzymujemy pierwsze, to bynajmniej nie dlatego, że je uważamy za należące prawnie papizmowi, albo z nim jednoznaczne; ulegamy jedynie zwyczajowi, chociaż najmocniej przekonani, że ten zwyczaj uświęca tylko przywłaszczenie, a ulegamy jemu dla uniknięcia sporu o wyrazy, dla którego nie tu miejsce, bo ważniejszy zajmować nas będzie przedmiot – istota rzeczy.

Zabierając się do krytyki katolicyzmu, czujemy całą ważność naszego zamiaru, wiemy, że możemy przez to dotknąć najdrażliwszą strunę niejednej polskiej duszy i wywołać okrzyk, jakkolwiek niedonośny, nie straszny dla człowieka, u którego dobro ojczyzny pierwsze trzyma miejsce, a który to dobro widzi w wydobyciu prawdy i obnażeniu fałszu, gdziekolwiek się one znajdują, serdeczny jednak, bolesny, a przez to nie obojętny dla współczującego serca — wiemy, że możemy być nawet posądzeni o nierozsądek polityczny. Cierpliwości!

Mamy najwyższe uszanowanie dla wszystkich w ogólności religji, tem samem dla katolicyzmu; nie śmiemy obnażać ich rozumem, jak długo trzymają się swojej nadziemskiej sfery. Ale zdarza się czasem konieczność podniesienia na nie świętokradzkiej ręki; konieczność ta jest wyraźna, nieodparta, kiedy naród waży się pomiędzy życiem a śmiercią, a religja występuje z zamiarem ostatecznego rozstrzygnięcia jego losów, to jest: bierze na samą siebie jego zbawienie i całą za to odpowiedzialność. Możnaż wówczas mieć narodowi za złe, że w tak stanowczej chwili ucieka się do swojego rozsądku, opiera się na wszystkich władzach, jakie od Boga odebrał? Niczemu ślepo nie zawierza, zwłaszcza, kiedy mu wszystko zawiniło? W tym przypadku do sprawy polskiej znajduje się dziś katolicyzm. Żąda on po Polsce zupełnego poddania się sobie, sięga po najwyższy ster jego najżywotniejszych interesów, występuje na pole działania publicznego, jako systemat polityczny, i przez to wszystko wchodzi we szranki polemiki świeckiej, czasowej, a wchodzi w imię patrjotyzmu; spotykamy go też w imię patrjotyzmu. Wszakże będziemy szukać jego dobrej i złej strony jedynie jako systematu politycznego. Ocenimy jego część ziemską — po człowieczemu: zatrzymamy się, jak tylko spostrzeżemy, że możemy wpaść w spór czysto religijny, dotknąć dusze katolickie w najświętszych im uczuciach bez wielkiej narodowej potrzeby — bo, jak napomknęliśmy wyżej, to tylko nasze, co występuje z tajemnej sfery prywatnego sumienia.

Przedewszystkiem dobra strona katolicyzmu. Zasługi jego w ogóle ludzkości rozciągnęły się w dobroczynnych skutkach i do Polski. Byłoby niesprawiedliwie pominąć je mówiąc o Polsce; zresztą są to główne rysy, bez których wyobrażenie jego byłoby ułomne.

Katolicyzm ubóstwia Chrystusa, który położył za podstawę swojej nauki miłość bliźniego, i jest uosobieniem zasady poświęcenia się. Przyczynił się potężnie do rozszerzenia ewangelicznej moralności — nauczając braterstwa ludzi, wprowadził narody na drogę braterstwa ludów i oczyścił pole nowemu wyobrażeniu ludzkości w jedności urządzonej — rozwinął wielką potęgę organizacyjną, objął nią narody i utworzył z nich pewną całość, władał przez kilkanaście wieków najoświeceńszą częścią świata, przez kilkanaście wieków trudził się dla jej dobra, przewodniczył w walce z barbarzyństwem, cierpiał i tym podobnie — w Polsce zaś udziałem swojej nauki podniósł ją nad ościenne barbarzyńskie plemiona, a opieką swej władzy wcielił do historycznej chrześcijańskich ludów rodziny, przez zaszczepienie chrześcijańskiej moralności w plemieniu polskiem rozszerzył i wzmocnił myśl braterstwa, pokrzepił ducha polskiego w najtrudniejszych czasach, przewodniczył mu nieraz w najchlubniejszych, okazale błyszczy na niejednym pomniku naszej przeszłości, zamienił się nawet w jeden z najwydatniejszych rysów narodowości polskiej — położył więc przed nami wielkie, niezaprzeczone zasługi. Nie mamy potrzeby zaprzeczać mu takowych, nie widzimy żadnej korzyści w podobnem zaprzeczaniu; przedewszystkiem szukamy prawdy.

Ale czy ta dobra strona katolicyzmu jest bez skazy? Czy wpływ jego na Polskę zbawienne tylko wydał skutki? Czy samo uwielbienie powinni mu jesteśmy? Czy wszystko, co zrobił, robił to dla nas samych, bez oglądania się na swoje dobro? Czy jest nakoniec takim, za jakiego chce dzisiaj uchodzić? Niestety — na każde z tych pytań, jednę mamy odpowiedź: nie!

Katolicyzm urządziwszy się w samowładztwo nad ludzkością, koniecznem następstwem tego czynu utworzył sobie interes oddzielny, interes Kościoła, tak różny od interesu ludzkości, jak wolność od niewoli, jak interes przywłaszczyciela od interesu uciemiężonych, położył go za cel swojego bytu, wszystkie swoje prace zwrócił ku jego urzeczywistnieniu, a za najgłówniejsze narzędzie użył samejże religji w najwznioślejszych jej pomysłach w jej stronie najmoralniejszej, najpiękniejszej. I tak na ubóstwieniu i słowach Chrystusa oparł nieograniczoność, nietykalność i nieważność swej władzy; jeżeli egzaltował ludzi miłością Boga, wytężonym spirytualizmem, to dla tego, żeby ich zobojętniwszy na rzeczy ziemskie i skierowawszy ku sferze duchowej, oczyścić sobie pole wolnego działania na ziemi i wyłącznego użytkowania z materji; jeżeli łagodził ewangeliczną nauką przyrodę człowieczeństwa, to dlatego, ażeby je przyprowadził z czasem do zupełnej powolności i uległości swoim rozkazom; jeżeli rozciągał węzeł braterstwa przez ludzi i narody, to dlatego, żeby pomnożył swoją trzodę; jeżeli wziął pod opiekę uciśnione ludy, to dla zdeptania ich panów — zgoła, jeżeli podniósł którąkolwiek z pięknych stron katolicyzmu, to w widokach najmniej pięknych, a podniósł je, rozwijał z całą gorliwością, bo zyskiwał przez to przydatniejsze do swoich widoków narzędzia.

Gdybyż był przestał na tem! Ale nie przestał. Gdzie mu nie wystarczyły cnoty religijne, udawał się do zbrodni i zbrodnie do świętości podnosił — bo mu dano moc z nieba związywać i rozwiązywać według swej woli wszelkie rzeczy ziemskie. Tym sposobem nie dosyć, że zużywał religijne żywioły niegodnem ich użyciem, ale je zaraził obcą mieszaniną, postawił obok nich pierwiastek złego, który się wzmagał w miarę tego, jak dobry zużywał się, aż w końcu przemógł i objawił katolicyzm takim, jakim go dzisiaj widzimy w całej nagości grzesznego jego życia. Nie obrzucamy go jednak za to przekleństwem, że powiemy nawiasem. Los jego jest losem wszystkich religij, wszystkich instytucyj ziemskich, jednem słowem, wszystkiego, co się dostanie w sferę ziemi. Kapłani katolicyzmu są ludźmi; jego głową, jego widomem uosobieniem jest papież — człowiek; na podobnem stanowisku ten tylko może się ostać bez pokalania, bez grzechu, wyższym nad ludzi, kto im wszystko sam z siebie daje, a nic od nich nie potrzebuje, Bóg. Ale wróćmy do rzeczy.

Czem katolicyzm był w ogóle dziejów, tem samem być musiał w życiu Polski, tylko z zastosowaniem do mniejszej miary, do miary narodu. Urządziwszy Polskę w swoim duchu, podniósłszy się nad nią władzą duchową, pojrzał na nią jak na swoją własność, zapragnął zmienić ją w ślepe narzędzie swojego bezwarunkowego samowładztwa. Stąd wynikło, że ją ociemnił jezuityzmem, duchem cudzoziemszczyzny sprowadził z drogi czysto narodowej, nietolerancją zakrwawił, zeszpecił, rozdzielił, zesłabił, następnie upodlił, przywiódł nad przepaść zguby i wkońcu przeklął.

Wyliczyliśmy wyżej zasługi jego — nierównie krócej dotknęliśmy grzechów. Postawiliśmy obok siebie złą i dobrą jego przeszłość; każdy obustronnie może ją obejrzeć i osądzić. Pytamy teraz, czy katolicyzm może kłaść swoją przeszłość na szalę obecnej sprawy polskiej, jako zasługę? Co do nas, odpowiadamy, że nie. Sam on zniszczył tę przeszłość, zapłacił sobie z lichwą za swoje dobrodziejstwa, spełnił do ostatka swoje posłannictwo względem Polski, a gdyby położył tę przeszłość z dobrem i złem, które wyrządził, prędzej by na tem stracił, niż zyskał; złe, wynikłe z niego, jest wyłączną prawie jego własnością, ale wiele dobrego, które utrzymuje dotąd polskiego ducha, stało się wbrew jego chęci, wypływa ze źródła dalszego, czystszego, obfitszego, bo bardziej narodowego, jak katolicyzm, nie cięży na jego sumieniu.

Zresztą wszelka przeszłość w zagadnieniach, podobnych naszemu, jest rzeczą podrzędną: niejedna rzecz, dobra wczoraj, może dzisiaj być szkodliwą. Poleceń minionego czasu nie powinniśmy inaczej przyjmować, jak warunkowo, ze ścisłą krytyką, z troskliwą oględnością na czas obecny. Choćby nawet nas przekonano, że Polska nie może nic zarzucać przeszłości katolicyzmu, to i wtedy jeszcze nie widzimy koniecznego powodu poddać się mu ślepo. Obejrzyjmy więc katolicyzm ze stanowiska obecności… W obecnych okolicznościach Polski… potrzeba przedewszystkiem obudzić i utrzymywać uczucie narodowości, podnosić je aż do fanatyzmu. Cóż stanowi tę narodowość? Oto, że pominiemy język, stanowią ją przymioty, wyobrażenia, interesa, obyczaje, pewne skłonności w stosunkach zewnętrznych, nawet pewne nienawiści, co wszystko charakteryzuje naród, odróżnia go w reszcie ludzkości, tworzy z niego ciało osobne, samodzielne, żyjące w sposób jemu tylko właściwy, uznające się w swojem życiu, a stąd przywiązańsze do niego, zaciętsze w jego obronie o tyle, o ile narodowość ta mocniej się odbija od narodowości, z któremi walczy.

Katolicyzm jest kosmopolita. Katolicyzm zna jedną tylko narodowość: katolicką — inne albo zaciera albo nie troszczy się o nie; katolicyzm przeto, już to najmniej, kiedy jest niezdatny do obudzenia fanatyzmu narodowego. Jakto? A przecież on stanowi głównie tę narodowość! On głównie odróżnia Polskę katolicką od jej nieprzyjaciół niekatolików… Zagadnienie powyższe musi być z tylu stron obejrzane, nastręcza tyle do powiedzenia, że, aby nie powikłać porządku naszych myśli, zostawimy je na chwilę na boku, a wprzódy rzucimy kilka słów o katolicyzmie, jako podstawie narodowości polskiej.

Według nas twierdzenie to jest zupełnie mylne. Narodowość uważana wewnątrz narodu, jest to jego charakter — zewnątrz, jest to jego fizjonomja w calem znaczeniu tych wyrazów. Jest to i wnętrzne jego życie i odbicie tego życia w rysach zewnętrznych — narodowość przeto jest to zbiór przymiotów i rysów, mniej więcej wydatnych, ale wyłącznie właściwych swojemu narodowi, a stąd odznaczających go pomiędzy innemi. Katolicyzm jest bez zaprzeczenia jednym z tych przymiotów i rysów, ale nie jest ich skupieniem, nie jest nawet właściwym jedynie samej Polsce: wchodzi do jej charakteru i fizjonomji tak, jak wchodzi do fizjonotmji i charakteru Włochów, Hiszpanów, Francuzów.

Na tem nie koniec. Katolicyzm ma być czemś więcej: podstawą narodowości polskiej. On stworzył Polskę, on ją ożywia; on umiera — i Polska umiera. Pominiemy, co się tyczy śmierci; podobne zagadki najlepiej rozwiązuje przyszłość; zajmiemy się życiem i to życiem, dostępnem najprostszemu rozsądkowi, bo już minionem. Katolicyzm nie stworzył Polski; jest to przeciwne jego przyrodzie, która go wciąż popycha do utworzenia z całej ludzkości jednego tylko narodu, narodu katolickiego, to jest, jednej owczarni papieskiej; jest także wbrew dziejom: znalazł on Polskę już gotową, ze wszystkiemi żywiołami narodowości, ze wszystkiemi pierwiastkami życia, odzianą już nawet ciałem rozwiniętem, dobrze zbudowanem, silnem. Przechrzcił ją tylko na katolicką, ale nie stworzył, równie jak nie tworzy człowieka, nie zamienia się w duszę człowieka, któremu chrztu udziela, jedynie robi z niego wyznawcę katolicyzmu, człowieka tej, a nie innej religji, i nic więcej. Można-ż powiedzieć o człowieku katoliku, który już przed ochrzczeniem istniał, że bez katolicyzmu nie byłby człowiekiem, nie żyłby, że wszystko to winien katolicyzmowi, że odstąpiwszy katolicyzmu, utraci to wszystko, przestanie być człowiekiem? Nam się zdaje, że nie można; a jeżeli nie można o człowieku, nie można i o narodzie, który, jak Polska, żył już przed poznaniem katolicyzmu.

Pozostaje teraz odpowiedzieć na to, że katolicyzm jest najzdolniejszy sfanatyzować Polskę przeciw jej nieprzyjaciołom. Że chętny, o tem nie wątpimy; ale czy zdolny, a będąc zdolny, czy może sfanatyzować całą Polskę — o tem wątpimy…

Moralna podstawa sprawy polskiej, jej myśl zasadnicza, powinna być z całem dla niej poświęceniem, gotową podzielić wszystkie jej losy, powinna być doświadczonej wierności i moralności. Katolicyzm jest egoista. Stosownie do tego ma politykę właściwą sobie, swojem tylko dobrem kierowaną. Każe on Sobieskiemu, odłożywszy na bok wzgląd na własną ojczyznę, wzmocnić groźniejszego, niż Turek, sąsiada, dla interesu katolicyzmu — każe Warneńczykowi łamać przymierze dla tegoż interesu. O to mniejsza — ale dla interesu katolicyzmu wyklnie tychże Polaków, walczących o wszystkie swoje świętości domowe, zmieni księży w szpiegów austrjackich, w narzędzie katów. Popędzi całą Europę do Azji dla rozszerzenia swojej potęgi, zniszczy Amerykę, poburzy nawet ludy przeciwko własnym ich panom, ażeby papież mógł im deptać po karkach, ale w potrzebie wsparcia od królów, też same ludy na pastwę im odda… Twierdzimy, że szczyt katolicyzmu jest dzisiaj takim monarchą, jak inni monarchowie — ma gabinet, podobny innym gabinetom — dyplomacja jego nie lepsza od innych dzisiejszych dyplomacyj; poniży się przed mocniejszym, opuści słabszego — a duszą katolicyzmu jest jego władza; katolicyzm przeto jest sprzymierzeniec niepewny, niebezpieczny, niemoralny; na chwilę oprzeć się na nim nie można, w żadnem niebezpiecznem położeniu nie można na niego rachować…

Polsce potrzeba władzy, którąby cały naród miłował, jak własne dziecię, szanował, jak wcielony obraz wszystkich swoich świętości, o którąby się troszczył każdym swoim członkiem, którąby jednak w razie jej niezdolności mógł zmienić na lepszą, w razie zawiedzionego zaufania pociągnąć do odpowiedzialności, ukarać, która nakoniec byłaby w zgodzie wiecznej z interesem ogółu podwładnych. Taką władzą może być tylko władza z ludu. Wyobrażenie katolicyzmu o władzy sprzeciwia się temu. Zasadnicza myśl jego hierarchji poddaje społeczeństwo zarządowi, idącemu, jak to mówią z góry, obwarowanemu prawem boskiem, stojącemu niejako za obrębem narodu nie jako jego członek, ale raczej jako drugi, panujący jemu naród: nie zabezpiecza go przed nadużyciom tej władzy, przeciw kierunkowi, choćby najzgubniejszemu — zostawia życie i śmierć na łasce jednej osoby, kto wie, czy wkońcu nie gotowej poświęcić dla swojej korzyści narodowego szczęścia…

Ponieważ jesteśmy na tropie władzy — nim zejdziemy z niego, pozwolimy sobie kilka słów jeszcze w tym przedmiocie. Katolicyzm dąży do samowładnego panowania nad ludami. Przyświadcza temu historja, przyświadcza istota władzy rzymskiej: kto nie uznaje nad sobą żadnej wyższej władzy, ten się ma za najwyższą. To właśnie stanowisko zajął monarcha rzymsko-katolicki. Gdyby tylko ten jeden zarzut był przeciwko inemu, już i wtedy pozwolenie mu zbytniego wpływu na naszą sprawę postawiłoby ją w niebezpieczeństwie. Napróżno obrońcy papieża chcą nam wmówić, że tu chodzi jedynie o panowanie duchowe, o kierunek dusz; czyż potrzeba więcej do panowania nad ciałem? Moc nad ciałem niezawsze daje przewagę nad duszą, ale opanowanie duszy i stanienia poddaje całe życie człowieka, całą jego istotę, bez prawa odwołania się do innej jakiejbądź władzy, bez prawa pociągnięcia jej do odpowiedzialności za nadużycia, bez prawa wyłamania się z pod niej, choćby dla zadośćuczynienia najświętszym przekonaniom, choćby nawet na drugim świecie, bo i drugi świat jest pod kluczem kościoła. Temu wszystkiemu nikt nie zaprzeczy: ci nawet, którzy chcieliby głaskaniem przyprowadzić nas do nóg papieża.

Mamyż się poddać podobnej władzy, kiedy z tego czynu koniecznie wynika, że się wyrzekamy całkiem naszej woli narodowej i bezwarunkowo składamy nasze losy w ręce papieskie? Możemy-ź mieć jakie rękojmie, że katolicyzm pokieruje naszą sprawą z takiem dla niej poświęceniem się, z jakiemby pokierowała władza narodowa, od narodu zawisła? Możemy ją mieć w zgodności interesu katolicyzmu z interesem polskim…

Ale połóżmy przypadek przeciwny, a naówczas co nam ręczy, że nie odstąpi nas, nie poświęci naszej sprawy ocaleniu własnych interesów? Zapewne nie jego przeszłe postępowanie…

Kto zechce zgłębić i rozwinąć to przypuszczenie, kto wie, że narodami handlują nietylko ci, którzy jawnie, bezpośrednio stoją na ich czele, kto pojmuje, że katolicyzm, zyskawszy raz przeważny wpływ na umysł polskiego narodu, będzie w możności sparaliżować usiłowania, przyprowadzić do zwątpienia i rozporządzić nim według swojej woli, komu nareszcie wiadomo, jak jezuici, osiedli w Polsce — pracują dziś już dla Austrji nie dla Polski — temu obawy nasze niezupełnie wydadzą się marzeniem, ten dobrze zastanowi się nad tem zadaniem: czy można zbawienie Polski osadzić na katolicyzmie, jak na głównej kotwicy — i pewni jesteśmy, że będzie przeciwnego zdania.

Katolicyzm przez nakaz ślepej wiary w swój kościół i poświęcenie się przedewszystkiem sprawie kościoła stawiąc siebie na pierwszem miejscu, naznacza podrzędną ważność interesowi narodowemu, stłumia patrjotyzm, odrywa od działań publicznych. „Pierwej zbawienie duszy, a potem Polska”, powtarzają nam prawowierni katolicy. I nie bierzmy tego zdania za czcze brzmienie, za chwilowe obłąkanie kwietyzmu religijnego. Nie widzieliśmy-ż w ostatniem naszem powstaniu ludzi, którzy je ściśle zastosowali? Jest ono logicznie wyciągnione z ducha katolicyzmu; za takie musimy je przyjąć — a przyjąwszy, cóż mamy z niego wnosić? Oto, że niepodobna być zarazem dobrym katolikiem i dobrym Polakiem — a przynajmniej, że między dążeniami katolika i Polaka jest pewien rozbrat, który nadto interesowi pierwszego daje przewagę nad interesem drugiego; z takiej przyrody ich stosunków czyż nie może czasem wyniknąć zupełna między niemi sprzeczność i potrzeba, żeby Polak ustąpił katolikowi, poświęcił swoje obowiązki obywatelskie obowiązkom religijnym?…

Cofniemy się na chwilę w przeszłość, zobaczymy, co katolicyzm zrobił, i z tego osądzimy, co może zrobić. Naród polski, a w szczególności szlachta, była niepospolicie katolicką; świadczą o tem dzieje, nie przeczą katolicy, owszem, opierają na tem, jak na twierdzeniu, obecne swoje dążenia: jeden to z najmocniejszych argumentów, i słusznie, który ciągle rzucają w oczy swoim przeciwnikom. „Wszak to wiara ojców waszych – powiadają oni – ojcowie wasi byli pobożni, gorliwi, prawowierni katolicy” i tak dalej. Jest to więc prawda, widoczna tak dla nich, jak dla nas, że katolicyzm miał w swoich rękach, cały naród polski: tak szlachtę, jak pospólstwo. Cóż się działo w tej Polsce katolickiej? Jaki był jej widok? Oto z jednej strony tyrania, z drugiej niewola. Jeżeli katolicyzm przyzna, że one były w jego duchu, naówczas wysuwa się ze wszelkiego prawa do rządzenia społeczeństwem polskiem w obecnych okolicznościach; jeżeli nie były w jego duchu, dlaczegóż ich nie zniszczył? Czy nie miał dosyć mocy? A któż może mieć więcej mocy, jak religia wobec prawowiernych swoich wyznawców? Czyż nie miał dosyć czasu? Przecież od ośmiu wieków istnieje w Polsce; osiem, wieków panował nad umysłem polskim, jako religia stanu, i nie zmienił narodu w miłującą się rodzinę, nie utrzymał go choćby przy bycie niepodległym, w okolicznościach najprzychylniejszych sobie i narodowi — a dzisiaj, z wypłowiałym swojej świętości urokiem, przy stanie narodu na jego niekorzyść zmienionym, chce w nas wmówić, że ma dosyć potęgi do wskrzeszenia Polski, i to zapewne, nie potrzebując na to wieków; nie zrobił, nie mogąc, czy nie chcąc, rzeczy łatwiejszej, a na trudniejszą się zrywa. Temu nigdy nie uwierzymy: a między innymi i dlatego, że już dzisiaj nie jest tem, względem Polski, czem był dawniej. — Skażony w swojem kapłaństwie, oćmiony zabobonami z dobrej strony dla ócz ludu, obnażony we złej rozumem ukształceńszej części narodu, stracił on dzisiaj ten urok, który mu niegdyś bezwarunkowo poddawał wyobraźnie, serca, rozumy i dusze całych ludów. Ażeby się dźwignął, potrzebuje naprzód wewnętrznej samego siebie naprawy.

Ale my i temu nie wierzymy. Taka instytucja, jak katolicyzm, tak logiczna, tak zupełna w sobie, tak harmonijna we wszystkich szczegółach, tak wyrobiona podług jednego planu, nie żyje cząstkowemi naprawami; nie psuje się w pewnych tylko miejscach zepsuciem nic nie znaczącem, nie powstaje, straciwszy raz równowagę. Jej psucie się musi być w żywotnym soku, ogarnia całe ciało — jej naprawa w całkowitem przerodzeniu się. Przypuściwszy zresztą możność restauracji katolicyzmu i podniesienia go znowu do takiej potęgi jakiej wymagamy po myśli naszej zbawicielce, nie możemy obok tego zataić przed sobą, że podobna robota wymaga takich usiłowań, tak przyjaznych okoliczności, tyle czasu, iż byłoby niedorzecznością z naszej strony w położeniu tak gwałtownem, w jakiem jesteśmy, na nim budować całe nasze dzieło. Nadewszystko nie zapominajmy, że katolicyzm jest dziś w stanie upadku i chwyta się wszelkich środków do wyjścia z niego. Tyran na szczycie potęgi, chytry w słabości — oto charakterystyczne piętno papizmu.

Zakres pisma nie pozwala nam wyczerpać do dna naszego przedmiotu, sądzimy jednak, żeśmy dosyć powiedzieli do przekonania tych, którzy widzą zbawienie Polski w podniesieniu katolicyzmu do wyłącznej religijnej przewagi w jej sprawach politycznych; pragnących jaśniejszego o nim wyobrażenia odsyłamy do dziejów jezuityzmu przeszłych i współczesnych. Jezuityzm jest zreasumowaniem katolicyzmu w jednym zakonie; odbicie jego tem wydatniejsze im w szczuplejszym skupione jest ognisku: tam go najwyraźniej, najzupełniej obejrzeć można.

Nie rozwinęlibyśmy w zupełności naszej rzeczy o katolicyzmie, nie bylibyśmy może pojęci, jak być chcemy, gdybyśmy w tem miejscu skończyli. Jeszcze więc słów kilka.

Oświadczyliśmy wyżej, że nie mamy żadnego nienawistnego uprzedzenia ku katolicyzmowi; to oświadczenie powtarzamy. Katolicyzm jest religią, a dla nas niema religji, którąbyśmy nienawidzili. Szanujemy je nawet o tyle, o ile powinniśmy szanować w bliźnim najgłębsze jego przekonania, sprawę sumienia, skład wszystkiego, co jest najdroższe i najświętsze dla człowieka, stronę jego nadziemską; o tyle, o ile szanować pozwala wzgląd na dobro ogółu, szacowniejsze od dobra pojedynczych ludzi. Szacunek ten nakazuje nam pojmowanie religji a zarazem polityka narodowa. Przez tolerancję i politykę rozciągając tę wyrozumiałość do wszelkich wyznań w Polsce, nie możemy odmówić jej katolicyzmowi, zwłaszcza, że on niezaprzeczenie jest najwięcej narodowym i ma pod wielu ważnemi względami widoczną nad mnemi wyznaniami wyższość. Tem mniej nastajemy na jego zniszczenie. Gdyby nie inne względy, to sam wzgląd na czas wstrzymałby nas od podobnego zamiaru. Polska w tej chwili ważniejszą ma pracę, jak spory religijne. Już i bez tego zanadto naśladujemy Carogród w chwilach jego upadku. O cóż więc nam chodziło? Oto jedynie, ażeby katolicyzm rozważył, co jest w nim i obok niego, żeby nie nastawał na prawa innych religji, nie piął się do steru spraw narodowych, nie mieszał się do polityki ze szkodą i stłumieniem innych moralnych żywiołów ducha polskiego, zawiesił swoje zabiegi jezuickie, zamilkł z pretensjami do religji stanu…, nie stał na drodze objawieniu się i rozprzestrzenianiu wyobrażeń, zgodniejszych z duchem czasu, odpowiedniejszych dzisiejszym potrzebom Polski…, jednem słowem chodzi nam o dowiedzenie, że on nie jest tą myślą, która nas zbawi…

Zresztą jesteśmy powolni i nieuprzedzeni; cieszylibyśmy się szczerze, gdybyśmy się przekonali, że pojmowanie nasze katolicyzmu jest mylne, że on mą w sobie więcej dobrego i pożytecznego, niż my dostrzedz możemy. Przybyłaby Polsce pomoc ze strony, skąd się jej najmniej spodziewamy. Wiara nasza w życie narodu wzrosłaby jeszcze silniej, jeżeli to być może, a tem samem zwiększyłaby się potęga narodu. Lecz w braku podobnego objawienia lepiej zostawić katolicyzm w jego roli przyrodzonej, pomiędzy środkami podrzędnemi, w sferze tajemnej prywatnego sumienia, a pójść za myślą, któraby potężniej mówiła do dzisiejszych pokoleń, objęła liczniejszy, cały ogół narodu, leżała od wieków w istocie ludzkości, w istocie każdego człowieka, niezawiśle od jego wtajemniczenia przez tę lub ową formułkę do tej lub owej z dzisiejszych religji, a wszechmocna temi przymiotami, umiłowała szczere jedynie obecny cel Polski, i ku jego osiągnięciu związała wszystkie nasze siły w jedność poświęcenia się ściśle narodowego.

R. 1841

Bronisław Ferdynand Trentowski

Chowanna

…Wojna trzydziestoletnia wybuchła i zakończyła się traktatem westfalskim r. 1648. Papież, który niegdyś powaśniwszy się ze wschodem, utracił połowę chrześcijańskiego świata, utracił teraz znowu połowy swej połowę, został przy części czwartej, i glorja na jego głowie zbladła na wieki wieków. Tak ciężko karze Bóg tych, co woli jego nie chcą być posłuszni i przeciw światłości, na której chrześcijańska religja polega, dla ziemskiej nędznej władzy rokosz podnoszą. Mądre są wyroki nieba i godna uwagi jego sprawiedliwość. Jeden mnich niemiecki, nazwiskiem Hildebrand, co zostawszy papieżem zwał się Grzegorzem VII i korzył monarchów, podniósł ojcostwo święte do nadziemskiej potęgi; i jeden mnich niemiecki, nazwiskiem Luter, zwalił ten gmach ogromny, który równie wielki, jak on sam, poprzednik jego genjuszem swym wystawił.

I czyliż tron hildebrancki zasłużył na tak wielką chłostę od nieba? Zasłużył a nietylko nienasyconą żądzą ziemskiego panowania, rozwiązłością swej nadwornej i zagranicznej duchownej gwardji, i niepodobną do pojęcia nienawiścią światła, ale także niesłychanym uporem. O, niechętnie odłączyła się chrześcijańska trzoda od swojego arcypasterza! Dowodem tego jest sobór trydencki z l. 1544–1563. Już reformacja Lutra była w obiegu i odniosła mnogie wawrzyny, już cała północ odszczepiła się od Rzymu, a jeszcze wyciągano rękę do papieża i błagano o dobrowolną ugodę. Cesarz Karol V, porozumiawszy się z monarchami protestanckimi, domagał się od papieża ogólnego soboru w Niemczech. Protestanci gotowi byli odstąpić od nauki Lutra i wrócić na łono dawnego kościoła, skoro papież zniesie nadużycia i niedorzeczności, które rozum ludzki obrażają. Była nadzieja nowej jedności kościoła i równie katolicy jak protestanci rokowali sobie zgodę braterską na oczekiwanym soborze. Ale papieże umieli lat 15 z soborem tym majaczyć i tak długo go odwłóczyć, aż wreszcie pewni byli, że wszystko na nim pójdzie wedle ich myśli. Zebrał się wreszcie sobór. Jego przewodnikiem został Polak, nazwiskiem Bezdany lub Hozjusz. Ale to przewodnictwo było pozorne. Pyszny, chytry, przebiegły i śmiały kardynał del Monte był właściwą głową soboru. Ustanowił pocztę między Trydentem a Rzymem, wysyłał do papieża i otrzymywał od niego nieraz co dwie godziny nowe kurjery z raportami i instrukcjami, intrygował tak dalece, że nawet biskupi włoscy narzekali, iż sobór nie ma potrzebnej sobie swobody. Ten kardynał tak umiał rządzić Hozjuszem, iż ten był jego najdoskonalszem narzędziem, iż mu poświęcił swą wysoką naukę i swój piorunujący język Lutra. I cóż sobór ten ustanowił? Oto zamiast zjednoczenia rozszczepionego kościoła, rozszczepił go tak, że raz na zawsze znikła nadzieja połączenia. On potwierdził stare i będące do reformacji powodem kościelne ustawy, oznaczył dogmata w duchu rzymskim ostro i ściśle, zrobił kościół przeciwnożnym biegunem kościoła protestanckiego. Zdaje się, niejedno ustanowienie jego wyszło umyślnie i jakby na złość w postaci zupełnego przeciwieństwa z powszechnem żądaniem. Lecz nie dość na tem, sobór ten zakazał wolności mówienia, pisania i druku, zaprowadził cenzurę i oddał ją w ręce biskupów, pozwalając im karać samowolnie autorów i drukarzy wykraczających, a przeciw tak zwanym kacerzom, z którymi miał dla ogólnego dobra chrześcijaństwa wejść w rozumną ugodę, ustanowił zakon nowy jezuitów, najstraszliwszych nieprzyjaciół ludzkości, światła i postępu, którzy później niejeden naród zamordowali, a nawet naszą kochaną Polskę. I czyliż można się było czegoś lepszego spiodziewać od Rzymu? Wszakże już sobór lateraneński zaprowadził ohydną Inkwizycję świętą i odebrał chrześcijaństwu wolność myślenia. Przebrzydły Rzymie! Od samego Romulusa byłeś ciągle zdrojem nieszczęścia ludzkości, i kułeś kajdany, w pogańskim czasie na nogi, a w chrześcijańskim na głowy europejskich narodów! — Skoro tedy sobór trydencki, sobór ostatni, pogrążył raz na zawsze chrześcijaństwo w azjatyckim telapoizmie, nie miałaż więc sprawiedliwość przedwieczna dotknąć swą rózgą kościoła rzymskiego?

Powie kto może: „Jeżeli żądanie reformy kościoła było powszechne, czemuż luteranizm nie ogarnął całego chrześcijaństwa, czemuż pozostał się aż do dziś dnia kościół rzymsko-katolicki?” Na to snadna odpowiedź. Tylko w logice przejście jest naturalne od stwierdzenia do przeczenia. Ludzkość zaś idzie na czołgach wielkiego polipiego płazu. Jej głowa już nad oceanem złoci się w promieniach słońca, a jej nogi jeszcze na dnie morza. Jak niegdyś ogon pogański, stawszy się liturgją nowego kościoła, pozostał w chrześcijaństwie, tak teraz średniowieczne chrześcijaństwo pozostało między nami. Kościół średniowieczny istnieje dotąd, aby pokazywał na żywe oczy dzisiejszemu światu, czem byliśmy dawniej, a czem teraz jesteśmy, aby nas zapalał do nowego postępu.

I cóż dobrego przyniosła światu reformacja! Dziwne, i że tak powiem, ślepacze pytanie! Już jednem zniesieniem mnichowskiego handlu odpustami grzechów, oczyścił Luter chrześcijaństwo od tybetańskiego lamaizmu. Luter dozwala i nakazuje każdemu chrzęścijaninowi czytać Pismo święte, jako jedynie boską religji podstawę, oraz wykładać je wedle własnego rozumu i przekonania. Wielka to ustawa, bo zapewnia każdemu wolność sumienia i wiedzie każdego do pelnoletności pod względem religijnym; bo daje nam na powrót własną głowę i zowie hańbą, myśleć wedle cudzej, choćby i papieskiej głowy, bo uświęca tylko Kanon, a martwemu, ponieważ raz na zawsze wytłomaczonemu dogmatowi, przywraca życie. Gdzie dogmat nabiera wolności, tam wolna i dogmatyka, tam tyle dogmatyk, ile religijnych głów myślących, tam tyle papieżów i soborów, ile czujących swe bóstwo ludzi. Ustawa ta rozdmuchała w każdej chrześcijańskiej piersi samodzielność, męskość, dojrzałość, wolność, własne uczucie, całostkowość i pojedyńczość; wywołała na scenę świat nowy, ludzkość dzisiejszą. Z wolnością tłumaczenia świętych kanonów i z odtajeniem zamarzłej, trupiej, śriedniowiecznej dogmatyki, straciła hierachja prawo do wyłącznego wykładu Biblji wedle kościelnych interesów i ustanowień, zatriumfował swobodny i światłu przyjazny duch chrześcijański! Już nie samo duchowieństwo, ale gmina chrześcijańska zaczęła być kościołem; mnichy i klasztory okazały się niepotrzebne, a nawet obyczajności szkodliwe, znosić też je zaczęto. Żeby każdy Pismo święte rozumiał, potrzeba je było dać w języku narodowym. Tłumaczono tedy Biblję na żyjące języki. Okoliczność ta urodziła teologiczną egzegezę i krytykę i wyzwoliła wszędzie mowę ojczystą z okowów umarłej łaciny, zrodziła narodową literaturę, a nauczywszy ludzi myśleć w ojczystym języku, powiodła na łono niepodległej filozofji, zabiła scholastykę. Chcąc dać ludowi Pismo święte do ręki, potrzeba było pierwej nauczyć go czytać. Stąd konieczność szkółek elementarnych i takiego upowszechnienia ogólnej cywilizacji, jakiego dotąd nigdy w Europie nie było. To są błogie skutki jednej luterskiej ustawy. Czytanie Biblii nie grozi religji niebezpieczeństwem, bo jest właśnie świętą jej krynicą. Że Biblja jest dla ludu szkodliwa, to przesąd okropny i troskliwie od hierarchji pielęgnowany, który Bogu dzięki już prawie ustał i jeszcze tylko w Rzymie i w Polsce słyszeć się daje. Dla menonitów jest Pismo święte nie samą Biblją, ale i jedyną nauczycielką, jedyną hierarchją, a któż prześcignie ich w religijności bogobojności chrześcijańskiej miłości bliźniego? Jeżeli w Starym Testamencie znajdują się miejsca dla dzieci i niewinnych panienek niebezpieczne, czytajcie z młodzieżą li Testament Nowy a Stary w przygotowanych na to wyciągach. — Nadzwyczaj dobroczynną dla chrześcijańskiego i europejskiego ducha jest rzeczą: oswobodzenie ludzkiego rozumu od hierarchicznego jarzma. Oswobodzenie to przyniosła nam reformacja. Aby człowiek zdolny był zbawienia w tem i przyszłem życiu, powinien mieć wolność myślenia, za którą idzie wolność uczucia, woli, przedsięwzięcia i działania, powinien wyrobić w sobie własną samodzielność i przestać być kapłanów kukawką. Bez wolności myślenia i działania niema ani cnoty ani zbrodni, niema jednostkowego sumienia, ale sumienie kościelne, które się przy zdobyciu Ameryki i panowaniu nad chrześcijaństwem, a nawet względem samego Zbawiciela i świętej jego nauki okazało, — niema zasługi przed Bogiem, niema człowieczeństwa. Jeżeli mi każecie wyrzec się własnego rozumu, woła Russo, czemże poznam, że to, co wy prawicie, jest prawdą?

Co dobrego przyniosła światu reformacja? Ona urodziła czasy nowsze, ze wszystkiemi charakterystecznemi ich piętnami; jej winna ludzkość europejska całą swą świetność dzisiejszą, swą oświatę i swe szczęście.

R. 1842.

Joachim Lelewel

Wieca Królowej Polskiej w Sokalu

Wywołane wielkim zjazdem duchowieństwa i pielgrzymką wiernych do cudownego obrazu Matki B. Sokalskiej dn. 8 września 1842 r. Przybywają na uroczystość i inne cudowne Matki Boskie narodu: Częstochowska, Ostrobramska, Żurowicka, Białynicka, Poczajowska, Berdyczowska, Latyczewska, Jarosławska, Krakowska, Lwowska, Leżajska, Świętolipka (Heiligenlinden na Warmii), Podkamieńska i Łaska. Miejscowa zaklina przybyłe, aby dopomgły narodowi do wyzwolenia się. Zaczynają rozmawiać o stosunkach wyznaniowych. Po Częstochowskiej, Poczajowska wydaje głos najmocniejszy; przypomina błogie czasy Jagiellonów, kiedy to Ruś korzystała z zupełnego równouprawnienia w duchu unji florenckiej, zastąpionej na nieszczęście brzeską. Panowało wówczas między obrządkami braterstwo, a potem przyszło wywyższenie się jednego nad drugi, a teraz wszystkie Matki Boskie uciśnione i cierpiące. W stałej myśli swojej, z wyrozumiewania dziejów w „Uwagach” powziętej, Lelewel ustami Poczajowskiej woła: „O Lachy, o Polaki! w polityce waszej, w obywatelskiem życiu waszem, nie podnoście Unji Brzeskiej”, „nie występujcie z katolicyzmem, bo krew niewinna, krew zbłąkanych padnie na was!” — i rzuca hasło: „kozak i wolność”. „Szlachta niechaj nie występuje z obrazami waszemi, które znieważyła: odmówcie jej łask, ażby wylaniem się całem dla ojczyzny, dla ludu skrzywdzonego, dokazaniem cudów waleczności, plamę zmazała.” Lepszego losu doczeka się ojczyzna dopiero wtedy, gdy się szlachta z ludem połączy, „gdy się weń wcieli”. Zadaniem Częstochowskiej jest wzbudzenie czci wielkiego ideału i wiary we własne siły. Tu głos jej.

Głos M. Boskiej Częstochowskiej.

Nie bierzcie mi za złe, moje drogie towarzyszki, jeśli wam powiem prawdę. Ufam, że mi nie zaprzeczycie dłuższego doświadczenia i pewnie wziętości, która was wyprzedziła i zasługuje u was na jakikolwiek wzgląd. Widzicie we mnie wierny obraz najświętszej dziewicy w niebie przez apostoła Łukasza malowany, z łaską niebios na ziemię zesłany, z Ruskich ziem na Polskie przeniesiony, błyszczy na Jasnej Górze od wieków. Mnogi lud pobożny zbiegał się i zbiega z Polski, Śląska, z Czech, Moraw i ze Słowackiej ziemi. Wybaczcie mi, że powiem, nie przez chełpliwość, ale przez istotną rzeczywistość, żem pierwsza i sama jedynie korónę polską piastowała, jej orędowniczką była, nim-eście wy, drogie towarzyszki, po kolei świątobliwemi koronacjami królestwo otrzymały. Mnie było przyznano, że Konfederacja Tyszowiecka Polskę utrzymała, żem szlachtę Polską nowem życiem natchnęła. Szlachta powierzyła Polskę w orędownictwo moje; od tej chwili od Odry do Dniepru zagrzmiały hymny na chwałę naszą, litanje nie pomijały Królowej Polski, cudownej dziewicy. Jasna Góra stała się twierdzą niezdobytą, pod moją straż składano skarby, bo Jasna Góra była świętym Polski przybytkiem, w którym i konfederaci barscy silne stanowisko i dotrwalsze niż jakiekolwiek inne znaleźli. Wszystko to prawda. Ależ najdroższe moje towarzyszki, pozwólcie mi powiedzieć, że w tem ani moich, ani waszych cudów nie było. Na rany me, przez Szweda zadane, zaręczam was (tak) żadnych cudów nie było. Cuda, które świat widzieć mniemał, nam przyznawał, były zdziałane przez dzielnych Polaków. Jeżeli Ojcowie Paulini twierdzę na Jasnej Górze obronili kiedy, to to się stało ich szlachetną walecznością. Jak nie było Kordeckiego i Puławskiego (tak), tom i ja nic nie mogła. Kiedy lichy król kazał otworzyć szańce nieprzyjacielowi, nie byłam silna wzbronić i ocalić zwątpionej sprawy. Gdy się rozogniły dusze polskie, gdy je myśl wielka przejęła, gdy w własne ufając siły, własnej sprawie się wyleli — wtedy dokazali, i nasza cześć była górą, bo przed naszemi obrazami cześć swej własnej dzielności oddawali. Skoro w nich siły zmalały, nieudolność ich dojęła, próżno na nas liczyli. Zawód im zrobiłyśmy, i Berdyczowska, co ani Marka swego nie ochroniła, i Lwowska, i ja na Jasnej Górze, a na koniec i Ostrobramska, gdy Wilno przez Moskala zajęte zostało. Nie chwalmy się, bo kiedy oni niemocni, to i my niemocne; kiedy oni sami cudów nie zdziałają, to i nasza cudowność ustaje. Najdroższe towarzyszki, patrzyłyśmy spokojnie, kiedy w kęsy Polskę szarpano; żadna z nas najmniejszego nie poważyła się objawić cudu. Na mnożenie cudów naszych nie potrzeba było ani Bohomolca, ani biskupów, co praktyki pobożnisiowskie i nieprzyzwoite mortyfikacje wytępiali, ale rzeczywistej w narodzie niemocy. I cóż dziwnego! ich poniżenie stało się naszem poniżeniem; od nich zależy nas podnieść, albo nas zapomnieć. Nie podniosą oni czci i korony naszej ani oczekiwaniem na cuda, ani płaczem, ani modłami, tylko walecznością. Konfederaci Tyszowieccy wprzód walczyli, nim ołtarze nasze otoczyli i dziękczynnym hymnem świątynie napełnili. Biada dziś, jeśli w modłach zatopieni cudów oczekiwać zechcą. Byłoby to toż samo i gorzej, aniżeli liczyć na pomoc cudzoziemskich królów; byłoby to wyzionąć ducha przed czasem. Rada moja, aby dusze swe wielkie natchnęli walecznością i niezłomną wiarą we własne siły! aby w braterstwie powstali razem jak jedno ciało, a Bóg będzie z nimi. Ojczyzna cudów po nich samych wymaga; będziemy je widziały! a te zdziaławszy, waleczny lud pośpieszy z uniesieniem nasze świątynie napełnić wonią kadzidła i śpiewem chwały i radości. Wtedy, żeby nadal był cały, bezpieczny, lepiej, aby lud koronę powierzył niepokalanej dziewicy nieba i Bogu, aniżeli jakiemu ziemskiemu ludów oprawcy.

Z wydawnictwa: „Sto lat myśli polskiej”, tom IV.

Cyprjan Norwid

Fraszka petersbursko-wiedeńskim papistom przypisana

I

— Broń lepiej Syksta, Klemensa, Piusa,

Człowieka, mówię w papieża osobie:

Lecz nie broń władzy, co jest od Chrystusa

Najwszechmocniejszą potęgą na globie.

Bo cóż ty jesteś?… Albo czemże ona!…

Wszechmocność władzy, gdy taka obrona!…

Stąd uczą dzieje wieków dziewiętnastu,

Że z tych, co władzy papieskiej bronili

Wątpię, czy wiernym był choć jeden na stu.

A dziś?… Dziś może już się nawrócili!…

II

O! Katolicy szanowni… ta wasza

O Chrystusową potęgę obawa

To jeszcze resztki wnętrzności Judasza,

Co się po świecie rozwlekły jak lawa —

To Piotrowego odłamek pałasza,

Co przed zaparciem się z pochew dostawa!

III

Gdybyście wiarę mieli, to już dawno

Widzielibyście, że glob jest Kościołem,

Który ma ową bazylikę sławną

Piotrową — niby ołtarzem i stołem…

Ale wam trzeba kościół w ołtarz wcisnąć

I zamknąć i straż postawić przy grobie,

Żeby za prędko nie mógł Bóg wybłysnąć…

Czekajcie!… Wstanie On w cało-osobie.

IV

Wstanie On i już świtają promienie

Przez rozsadzone grobowca kamienie

I już chorągwi rąbek się wybiela

Ze szpar… i ranek bliski Zbawiciela…

[…]

V

Zapytaj niewiast, gdy same na drodze,

Gdy rozrzewnione gubią się w płakaniu…

Zapytaj mędrców… albo na podłodze

Leżących prochów, bo skorsze w uznaniu —

Albo zapytaj siebie, ale w chwili,

Gdy pod stopami glob ci się zakręci,

I cudza w tobie waga się przesili,

I w swojej staniesz mierze, bez pamięci.

Zapytaj — —

VI

Dokąd będziem się zwodzili?

Fraszka

Dewocja krzyczy: „Michelet[1] wychodzi z Kościoła!”

Prawda; dewocja tylko tego nie spostrzegła,

Że za kościołem człowiek o ratunek woła,

Że kona — że, ażeby krew go nie ubiegła,

To ornat drze się w pasy i zawiązuje rany.

∗ ∗ ∗

A Faryzeusz mimo idzie zadumany…

1. Michelet Juliusz (1798–1874) — historyk i pisarz francuski; wspólnie z Mickiewiczem szerzył w Collège de France idee republikańskie. Napisał m. in. dizeło „Polska umęczona”. Znany ze swoich antyjezuickich wystąpień. Za swoje postępowe poglądy został pozbawiony katedry.↩

Wojciech Dzieduszycki

Poganizacja i reformacja

Nie ulega wątpliwości, że reformacja położyła kres poganizacji Europy sprowadzonej przez renesans, owej poganizacji, która psuła sumienia, osłabiała wolę, rozgrzeszała wszelkie zbrodnie i omal, że nie sprowadziła przedwczesnego zgonu cywilizacji europejskiej. W krajach germańskiej północy rozniecono zapał religijny u ludzi, którzy chcieli samodzielnie szukać prawdy w księgach Ewangelji, przechodzący w szaleństwo, rodzący u ludu coraz nowe sekty, ale sprzyjający u wykształconych badaniom naukowym i spekulacji filozoficznej, popychający do rozpowszechnienia oświaty, skoro każdy protestancki chrześcijanin winien był sam samodzielnie czytać Pismo święte, ale podkopujący wszelką ludzką powagę i tem groźny, że nie kładł kresu krytyce. W krajach katolickich, duchowieństwo przywołane do swojego obowiązku, dawało nieraz przykład cnót najwyższych, umiało rzesze do głębokiej nakłonić dewocji, ale przerażone odszczepieństwem tylu narodów, stało się do zbytku lękliwem, posłusznem na każde skinienie władzy, mogącej zwalczać herezję, ale mogącej także cały naród popchnąć do odszczepieństwa; bało się indywidualnych natchnień, niezawisłej nauki, postępu nauk przyrodniczych, nawet swobodniejszej sztuki kościelnej; utrzymywało wprawdzie wzorowe szkoły, ale nie dopuszczając żadnej samodzielności umysłów, powstrzymywało nieraz rozwój oświaty i sprawiło, że kraje katolickie pozostały po największej części w tyle za protestanckiemi, że się trzymały nauk i formuł przestarzałych. Protestantyzm, mimo swego religijnego ferworu, był narażony na to, że jego wyznawcy odpadną wreszcie od chrześcijaństwa; zaraz z początku posunął prawo krytyki osobistej aż do tego, że odrzucił autentyczność niektórych ksiąg tak starego jak i nowego zakonu, że zaprzeczył niektórym, powszechnie dotąd uznawanym dogmatom, a pozostawiony sobie, mógł wreszcie i musiał dopuścić zaprzeczenia wszystkich dogmatów i powagi całego pisma. Katolicyzm był na pochyłości, po której krocząc samopas, mógł poświęcić istotę chrześcijaństwa dla form zewnętrznych a obowiązki chrześcijanina streścić w biernem posłuszeństwie dla władzy przełożonej i w pełnieniu skwapliwem niezliczonych obrządków. Żadne z dwóch wyznań nie mogło już mieć tej siły i tych zasług dziejowych, które miał kościół zachodu przed odszczepieństwem Lutra. Jednak istniejąc obok siebie, przeszkadzały wzajemnie temu, aby którekolwiek z nich doszło do najostateczniejszych konsekwnecyj. Wzgląd na protestantów powstrzymywał duchowieństwo katolickie od utonięcia w zewnętrznym formalizmie, a przykład katolicyzmu przestrzegał narody protestanckie przed nowinkami i zaprzeczeniami znoszącemi istotę chrześcijaństwa. Równoczesne obu wrogich wyznań istnienie utrzymało zatem w Europie religję, która europejską cywilizację z siebie wydała. Inne jeszcze spełniło zadanie w epoce absolutyzmu i bezwzględnej przewagi państwa nad kościołem; utrzymywało ciągłą walkę sumień i rozumów, która przetrwała zakończenie wojen religijnych, oddając za czasów nowszych tę samą nieocenioną przysługę, którą wyrządziła w średnich wiekach walka kościoła z państwem.

Dokąd nam iść wypada,
Brodny 1910, str. 102–103.

Stagnacja katolicka

Kościół katolicki przejęła trwoga, gdy się dokonało wielkie odszczepieństwo protestanckich narodów. Wszedł w siebie, przyznał się do winy, że się lubował w świeckiej wspaniałości i świeckiej nauce; przywrócił karność i zreformował obyczaje duchowieństwa, zwrócił się z zapałem ku pełnieniu różnorodnych uczynków miłosierdzia i ku pielęgnowaniu teologicznej nauki, ale ze śmiałego niegdyś inicjatora wielkiej nauki, stał się lękliwym i podejrzliwym tak dalece, że na każdym kroku hamował rozwój narodów, które pozostały wierne papiestwu. Niegdyś dawano jawnym panteistom kapelusz kardynalski a mimo to, że wszystkie uniwersytety kościelnemu ulegały nadzorowi, zezwalano na nich na wykład bardzo nieprawowiemej filozofji arabskiej; teraz zakazywano nietylko książki dogmatycznie podejrzane, ale sprzeciwiano się uporczywie wszelkiej filozofji, którąby się od średniowiecznej scholastyki w czemkolwiek różniła, choćby w niczem wierze nie uwłaczała, nakładając tem samem na myśl ludzką nieznośne pęta; co gorsza uważano wszelki nauk przyrodniczych postęp za rzecz niebezpieczną, przeczono systemowi Kopernika i nauce o krążeniu krwi, dlatego tylko, że w średnich wiekach były nieznane, a w dziewiętnastym jeszcze wieku nie chciano zrazu zezwolić na wynik badań paleontologicznych, sprzeciwiano się później nauce o ewolucji rodzajów organicznych, a narażano tem samem powagę, której nadużywano, na porażki i na poniżenie. Lękano się tak dalece herezji, że prześladowano mistyków katolickich, wtedy zwłaszcza, jak świeckimi byli ludźmi, a wysadzano biurokratyczne komisje, aby zbadać, czy cuda były prawdziwe; sztukę i poezję, o ile się tyczyły świętych przedmiotów, poddano ścisłej cenzurze, krępując nawet artystyczne i poetyczne natchnienie, i skazywano posłusznych katolików na oschły formalizm, który musiał przygasić ogień religijnego uczucia. Lękając się, żeby wszystkie państwa, na wzór Anglji, odszczepieńczych, narodowych kościołów nie ustanowiły pozawierano z monarchicznymi rządami układy, w których duchownych zamieniono w zwyczajnych urzędników państwa, strzegących bacznie istniejącego, coraz bardziej policyjnego porządku rzeczy, a otrzymujących wzamian dla siebie utrzymanie, dla kościoła uznanie, że wyobraża religję państwa, polityczne prześladowanie innowierców, prawo cenzurowania wszystkich wydawnictw i nadzoru nad wszystkiemi szkołami…

Stało się zatem, że pod koniec ośmnastego wieku większość klas oświeconych, po krajach katolickich, popisywała się jawnem niedowiarstwem, a obsypywała kościół szyderstwami, widziąc w nim skostniałego wszystkich zestarzałych nadużyć obrońcę. Kto tylko chciał reform w państwie, był katolicyzmu przeciwnikiem, a świat urzędowy opiekował się katolicyzmem jako instytucją dla wykształconych zbyteczną, ale zdolną motłoch utrzymywać w posłuszeństwie. O tem musiał się także miejski przynajmniej „motłoch” dowiedzieć, a skoro się zaczą buntować musiał kościół uczynić jednyym z głównych przedmiotów nienawiści.

Tamże, str. 185–188.

Kościół a państwo

Nie trzeba się łudzić. Stronnictwo katolickie potrafiło dłuższe utrwalić panowanie w jednej tylko Belgji, a to skutkiem tego, że wyrzekło się w praktyce zasad politycznych, które Kościół w teorji broni, a mianowicie żądania, żeby się ustrój państwa zastosował ściśle do przepisów kościelnych. Takie żądanie wyraźnie postawione musiałoby wszędzie od Kościoła politycznego odstręczyć wielu wierzących we wszystkie teologiczne dogmata. Samo papiestwo wie o tem, często przeto nie zezwala na tworzenie politycznego stronnictwa katolickiego tam nawet, gdzieby wielkie szanse powodzenia miało. Katolicyzm szerzy się i kwitnie w krajach, w których wszelkiego urzędowego charakteru pozbawiony, tylko wspólnej wszystkim wyznaniom wolności używa; w krajach, w których jest jeszcze religją urzędową albo przynajmniej przez rząd urzędowo popartą, liczy między statystycznie zapisanymi wyznawcami swoimi wielki zastęp ludzi obojętnych wobec wszystkiego, co się religją nazywa i nawet jawnych niedowiarków, mnożących się dziś we wszystkich krajach katolickich, także śród ludu wiejskiego. Kościół stracił zupełnie swoją władzę nad państwem i nie może jej odzyskać jak długo będzie istniał stan społeczeństw i umysłów dzisiejszy, albo od dzisiejszego pochodny. Istnienie katolicyzmu wcale zagrożonem nie jest; pozostanie silnie utwierdzoną wiarą niezliczonych rzesz, ale czasy, w których władza świecka wyznawanie katolickiej przynajmniej religii wymuszała, minęły niepowrotnie, a daje się przewidzieć chwila, w której pozorne należenie do kościoła obojętnych ustanie. We wszystkich krajach będą katolicy tworzyć liczną, najliczniejszą zapewne sektę chrześcijańską, ale ich wiara nie będzie nigdzie wyłączną religją społeczeństwa, wszędzie walczyć będzie z innemi wyznaniami i z jawnym brakiem religji tych, którzy dzieci swoje chrzcić przestaną…

Tamże, str. 190–191.

Potęga protestantyzmu

Protestantyzm mniej od katolicyzmu sprzyjał rozwojowi sztuk pięknych, z jedynym wyjątkiem poezji; nie stawiał zato żadnych przeszkód ani badaniom naukowym, ani spekulacji filozoficznej i sprawił, że narody protestanckie stanęły na czele ruchu naukowego. Że to były narody młodsze, w których życie lokalne i autonomiczne posiadało niebywałą w krajach romańskich żywotność, stały się niebawem najzamożniejszymi i w stosunku do swojej ludności dziwnie potężnymi; gdy wreszcie wstrząśnienia rewolucyjne stanęły w jawnej sprzeczności z wewnętrzną istotą wielkich państw katolickich, stało się, że potęga przeszła w ręce protestantów, a w chwili, w której piszemy, Prusy, Anglja i Ameryka są jawnie potężniejszemi od mocarstw katolickich. Od trzech wieków z górą mało kto z katolicyzmu na protestantyzm przechodzi, nierównie częściej wracają protestanci na łono katolicyzmu; mimo to stosunek pomiędzy obydwoma wyznaniami przesunął się na korzyść protestantów także ze względu na liczbę wyznawców.

Tamże, str. 192.

Pochwała indyferentyzmu

Przezwano tworzenie dowolne nowych religji, w które nikt naprawdę nie wierzy, i nowych systematów moralności, czy też właściwie niemoralności, filozofją, nauką, swobodą ducha, a naukowo stworzono stan rzeczy, w którym niemasz ostoi ani dla ludzi, ani dla spełczeństw.

Szczęśliwy tedy naród, który jak najmniej po dzisiejszemu filozofuje i swobody ducha takiej nie zna. Nie filozofję wykluczam dla tych, którzy chcą żyć; nakłaniam ich owszem do tego, aby poznali naturę ducha ludzkiego i naturę społeczeństw; przestrzegam ich tylko przed logicznem niby wysnuwaniem mrzonek niczem nie stwierdzonych, których przezwano dziś filozofją…

Tamże, str. 498–499.

Konieczność zgody

Żyć muszą religie w sąsiedztwie bezpośredniem innych religij, a żyć muszą w spokoju, szanując się nawzajem. Niektóre posiadają jeszcze przywileje, dane im wzamian za urzędniczą, niemal wobec swych państw usłużność, ale muszą wiedzieć, że prędzej lub później te przywileje utracą, biorąc wzamian swobodę wobec państwa. Przemocą nie będzie żadna religja wyznawców nabywać, nie zdoła nawet przemocą wiernych utrzymać, i prawo świeckie nikogo za religijne odstępstwo karać nie będzie. Coraz mniej będzie się świeckie ustawodawstwo państw stosować do przepisów wyznaniowych, a przyjdzie chwila, w której kościoły będą wieść życie zupełnie od życia państw niezawisłe. Mogą kościoły potężne protestować przeciw rozdziałowi kościoła i państwa, ale winny się przygotowywać do stanu rzeczy, który po tym rozdziale nastanie, starać się nieuniknioną kiedyś chwilę co najwięcej odroczyć, aż do dnia, w którym kościół będzie gotów do życia niezawisłego, ale także niepopartego już przez państwo, coraz bardziej ograniczające atrybucje swoje.

Tamże, str. 502–503.

Prof. M. Zdziechowski

Religja gospodarska

Podnosząc z takim naciskiem jako znamię religji – mianowicie religji katolickiej – jej absolutny charakter, jej ekskluzywizm, nie tolerujący żadnych innych wyznań, nawet sposobów myślenia, Dzieduszycki stawał w sprzeczności z tą zasadą wolności myśli, która już weszła w krew i kość naszą – i wszyscy – nie wyłączając Dzieduszyckiego – uważamy ją za jedną z najcenniejszych zdobyczy kultury. Jak ze sprzeczności wyjść? „Szczęśliwe narody – woła autor, – które najmniej po dzisiejszemu filozofują”, t. j. najmniej myślą o religji. Z takiego stanowiska wszelkie spory, tyczące się znaczenia tych czy owych dogmatów, lub egzegezy i krytyki tekstów objawienia, są tylko próżnem zabawianiem się „subtelnościami teologicznemi”, których pożytek, zdaniem Dzieduszyckiego, jest zawsze wątpliwy, a które zrodzić mogą zgorszenie i tem szkodę wyrządzić.

Mylił się Dzieduszycki. Subtelności owe nie są daremnem gadulstwem i marnowaniem czasu. Wiążą się one ściśle ze sprawą tak praktyczną, tak żywo każdego myślącego i czującego człowieka obchodzącą, jak stosunek jednostki do społeczności kościelnej. Prawda, im wiara jest prostszą, tem jest silniejszą, tem łatwiej opanowuje duszę i tem zbawienniej działa na społeczeństwo. Ale co mają począć ci – a jest ich coraz więcej – co wierzą, lub chcą wierzyć, lecz pod działaniem ducha czasu już nie są w stanie wierzyć prosto, i wiarę, którą im wpajają, chcieliby oświetlić własnej myśli światłem, choć wiedzą, że światło to słabe jest i niedostateczne? Czyż można ograniczyć zakres myśli człowieka? Czy żądając, aby badał zjawiska przyrody i życia, aby zastanawiał się nad sprawami ustroju i dobrobytu społecznego, można go w obrębie tych tylko spraw, czyli spraw materjalnych, bieżących, zamykać? Czy wolno tłumić zrośniętą z duszą a najszlachetniejszą żądzę samodzielnego poznawania prawdy religijnej? Jakiem prawem mamy sobie czy komu obcinać skrzydła ducha, niosące ponad świat zmysłowy, na wysokość, z której dopiero rozwidniać się nam zaczyna całość dzieła Bożego?

Pogląd Dzieduszyckiego na religję nazwalibyśmy poglądem gospodarskim, który w następujących słowach streścić można: religja konieczną jest, jako niezbędna podstawa zdrowej gospodarki społecznej, ale przyjmując ją w jej całości, nie wchodźmy w jej szczegóły, z których ta całość się składa, dogmaty i przykazania pozostawmy księżom, to ich sprawa; nie wtrącajmy się do niej i, nie rozumując, bierzmy na wiarę to, co oni nam podają.

W takim „gospodarskim” stosunku do religji tkwi nie zawsze i nie u wszystkich świadome, ale głębokie lekceważenie religji, jak i szukanie prawdy religijnej. Konsekwentnie zaś drogą tą idąc, nic łatwiejszego, jak dobrnąć do owej extrawagancji, jaką był w ostatnich latach przed wojną[1] „ateistyczny” katolicyzm Maurrasa i kilku pisarzy francuskich, który powstawszy z mieszaniny Nietzscheanizmu z dążnościami rojalistycznemi w polityce, zrzucił z siebie maską obłudy i z cyniczną otwartością głosił światu, że katolicyzm jest głupstwem, ale my „nadludzie” głupstwa tego się trzymamy, bo nam jest potrzebne, bo umie dogodny dla nas porządek przedstawić tłumom jako rzecz uświęconą przez Niebo…

Kościół odziedziczył po Rzymie autokratycznego ducha, rzymskiej państwowości, potem, uświęcając rządy barbarzyńskich królów, którzy nowe państwa na gruzach imperjum Rzymskiego zakładali, otrzymywał od nich rękojmię, że ich poddani do Kościoła należeć będą. Byłó to wówczas koniecznością, ale, niestety, konieczność ta spychała Kościół z wysokości jego posłannictwa i obniżała jego powagę moralną. Związek bowiem z państwem stawał się w następstwie nieraz służbą, która wyrządzała krzywdę Kościołowi, czyniąc go współodpowiedzialnym za wszystkie winy rządów.

Ta zależność od państwa uwidoczniła się ze szczególną wyrazistością po reformacji. Zapanowała w nim lękliwość, wysługująca się państwom, szukająca u nich opieki i pomocy… Z uczuciem tęsknoty wspomina Dzieduszycki, że za renesansu dawano jawnym panteistom kapelusze kardynalskie.

Ta sympatja do kardynałów panteistów źle się godzi z wyraźną niechęcią do dzisiejszych filozofujących i liberalnych katolików. Nie umiał Dzieduszycki w ustępach poświęconych religji wydobyć się z wewnętrznej sprzeczności. Ze stanowiska statysty, dla którego religja jest przedewszystkiem podstawą porządku społecznego, potępił on w niej to, co jako filozof uznać musiał i usprawiedliwić…

Europa, Rosja, Azja, str. 13–16.

1. i po wojnie także: przyp. wyd.↩

Stanisław Szczepanowski

Idea polska wobec prądów kosmopolitycznych

I

W ciągu ostatnich wyborów nieraz zabrzmiało hasło: precz z kosmopolityzmem! Hasło to jednostronne jest nadzwyczaj wygodne, ale niebezpieczne. Wygodne, bo prostą negację otacza aureolą patrjotyzmu i upatruje kwintensencję polityki narodowej w tem, ażeby nie dzielić i nie rozumieć prądów światowych. Hasło to jest bezskuteczne, bo historja nie daje przykładu, ażeby jakikolwiek naród obronił się od wrogich mu prądów światowych w inny sposób, jak przez unarodowienie tych prądów i wcielenie ich treści zbawiennej do własnej polityki narodowej. Prąd światowy chrześcijaństwa zawitał do nas w wieku X, a do Litwy w wieku XIV w postaci zaboru niemieckiego.

Niemcy zwyciężali dopóki byli w wyłącznem posiadaniu tej broni duchowej, której im dostarczyło chrześcijaństwo. Zwycięstwo się odwróciło w chwili, gdy Polska i Litwa zamiast beznadziejnego hasła: precz z kosmopolityzmem! – sprzymierzyła się z chrześcijaństwem i utworzyła kościół narodowy chrześcijański. Odtąd ta wielka siła światowa działała na naszą korzyść i potęgowała nasze własne siły narodowe. To jest jedyny wzór, godzien naśladowania wobec każdego prądu światowego, czy on się pojawia na polu religijnem, naukowem, artystycznem, ekonomicznem lub społecznem. Jedynem zadaniem zawsze będzie przyswoić sobie siły nowego prądu, bez zatracenia indywidualności narodowej – zapanować nad nim, a nie stać się ślepem narzędziem polityki innych narodów lub organizacji. Światowe prądy społeczne ześrodkowują się wszystkie około zadania reformy społecznej, czyli w języku chrześcijańskim: zaprowadzenia królestwa Bożego na ziemi.

Nie ten naród wyjdzie zwycięsko z próby ogniowej walki z rozhukanymi żywiołami społecznymi, który się zasklepia w samym sobie i tych nowych prądów znać nie chce, ale ten, który ich treść zbawienną najprędzej urzeczywistni i nada im najdoskonalszą formę. Kwestja reformy społecznej przychodzi do nas w kilku postaciach. Naprzód we wstrętnej postaci materjalistycznej socjalizmu żydowsko-niemieckiego Lassala i Marxa, który godzi wprost w duszę narodu, tak jak przed stu laty materjalizm polityczny zeszłego wieku, materjalizm Katarzyny, Fryderyka W. i Józefa II ugodził w ciało narodu i doprowadził do zagłady politycznej Polski.

Ale jedyną bronią przeciwko tej morowej zarazie jest nie negacja kwestji społecznej, ale jej samodzielne rozwiązanie na podstawie idei polskiej. Trzeba czynem pokazać, że w zapomnianem „Ojcze nasz” Augusta Cieszkowskiego i w naszem wielkiem objawieniu narodowem XIX wieku tkwi głębszy zarodek przyszłości, niż w sofizmatach współczesnych, i że narodowa a uniwersalna zarazem idea obowiązku obywatelskiego lepsze może wydać owoce od obcej i nam wstrętnej idei przymusu państwowego. Prądy światowe, tak często nam wrogie, dzisiaj przychodzą nam w pomoc. Materjalizm socjalistów przedstawia się wobec dzisiejszego stanu literatury jako zacofanie, jako ostatnia fala wielkiego ruchu umysłowego wszechpotężnego w XVIII wieku, a który jako moda dawno porzucona, dotarł dopiero dzisiaj do szerokich warstw ludowych, podczas, kiedy te warstwy, w których powstaje twórcza literatura, już dawno przeszły do innych zapatrywań.

Cechą wybitną obecnych czasów jest odrodzenie się wszędzie myśli chrześcijańskiej i przewaga wpływu uczuć nad racjonalizmem. Nawet w odrodzeniu się chrześcijaństwa można dopatrzyć się przewagi formy uczuciowej, t. j. katolicyzmu nad formą racjonalistyczną, t. j. protestantyzmem. Wątpić nie można, że w całości ten prąd jest dla nas korzystny, ale i wobec niego należy zachować naszą samodzielność narodową, ażeby Polska nie stała się znowu, jak za dynastji Wazów, ślepem i nieuświadomionem narzędziem kosmopolitycznej polityki jezuickiej.

I tu znowu tylko idea polska może nas wyratować. Nasza wielka literatura jest jedyną, która podniosła ideę Ojczyzny do potęgi ideału religijnego i zrobiła z narodowości świętość nienaruszalną, a jako cel ludzkości postawiła nie zagładę narodów lub triumf jednego z nich, ale harmonijny rozwój wszystkich, każdego w służbie swojego posłannictwa. Toteż obok wszystkich kwestyj polityki potocznej z dnia na dzień, pozostaje nam jako pierwszy obowiązek rozwój naszych idei narodowych jako najpewniejsza podstawa postępu i ochrona samodzielności narodowej wobec wszelkich wrogów zewnętrznych czy wewnętrznych.

Wobec prądów kosmopolitycznych więc, nie prowadzi do celu ani opór bierny, ani ślepe naśladownictwo, tylko samodzielne przetrawienie obcej myśli na rodzime soki żywotne. Potrafi to tylko naród myślący samodzielnie, posiadający swe własne ogniska rozwoju umysłowego. Polska za czasów swej niepodległości nigdy się nie podniosła do tego poziomu i w tem leży głębsza przyczyna jej upadku plitycznego. Za czasów odrodzenia akademja krakowska zabłysła na chwilkę własnem światłem, wydając Kopernika, Grzegorza z Sanoka i innych mistrzów myśli samodzielnej i przodującej światu. Z tym wyjątkiem Polska była raczej pobojowiskiem, na którem obce myśli staczały walkę, świeciła często, ale światłem pożyczanem, niejednokrotnie posiadała plejady wykształconych obywateli, jak za czasów Zamojskiego i Kochanowskiego, ale wykształconych na obczyźnie, bo Polska nie wyrobiła sobie własnego ogniska umysłowego. Chcąc poznać rozwój umysłowy Polski w wiekach XVI, XVII i XVIII, trzeba poznać ruch umysłowy Włoch, Francji i Niemiec, skąd Polska zapożyczała idei, wznosząc się lub upadając razem z ruchem umysłowym tych krajów, od których umysłowość polska prawie niewolniczo zależała.

Nieszczęście wywiera w życiu narodów niejednokrotnie ten sam wpływ, co w życiu jednostek. Wywołuje żal za zmarnowaną przeszłością, skruchę za błędy i przewinienia, które doprowadziły do upadku, a w skupieniu ducha, które następuje, powstaje zamiar nowego i szlachetniejszego życia. Katastrofa, która zamknęła dzieje Polski historycznej, stała się wprost wstępem do dojrzałości duchowej narodu polskiego. W literaturze romantycznej i we wspaniałym rozwoju myśli polskiej na całym obszarze pracy duchowej naród odkrył samego siebie, poraz pierwszy zrozumiał własną treść i własne posłannictwo, i wyzwolił myśl narodową z więzów naśladownictwa i z więzów bierności. Wszystkie twórcze i dodatnie pierwiastki myśli światowych przyswoiła sobie i na nich wzniosła się myśl polska.

Ale znowu realizacja nie dorównała zapowiedzi. Posiadamy wprawdzie wspaniałą literaturę przyszłości, ale naród jej nie zrozumiał, unosi się nad jej pięknością estetyczną, upaja się także jej dążnością patrjotyczną, ale nie chce poznać jej treści uniwersalnej. Wypadki roku 1846, a jeszcze bardziej 1863, zrodziły zwątpienie o sile idei narodowych, i, posiadając objawienie szczytniejsze od objawienia innych narodów, znowu udaliśmy się w służbę do cudzych bogów. Polska i dzisiaj nie posiada ogniska samodzielnego myśli narodowej i znowu jest tylko pobojowiskiem, na którem walki staczają obce prądy: klerykalizm, ultramontanizm, liberalizm, pozytywizm, materjalizm i socjalizm.

Na obszarze ziem polskich istnieją trzy uniwersytety, w Warszawie, w Krakowie i we Lwowie. Wychowują one urzędników, profesorów i lekarzy, niema zakładu do wychowywania obywatela polskiego. Nie zabraknie nam sieczki prawniczej, filologicznej, lub recept aptekarskich, ale nie mamy filozofji, przedewszystkiem nie mamy filozofji polskiej. W mozolnem dziele Henryka Struvego: „Wstęp krytyczny do filozofji”, z niesłychanym trudem i aleksandryjską pracowitością zachowane są od zapomnienia głosy wszystkich polskich pracowników na niwie filozofji, a raczej wszystkie echa obcych myśli, wszystkich „papug i małp”, któremi się nasza literatura wykazać może, a starannie ukryte jest to, co cechuje samodzielną myśl polską. W spisie polskich autorów filozofji znajdujemy nazwiska, jak Załęski i Masłowski, a brak Mickiewicza i Krasińskiego!

Pierwszym krokiem do skutecznej walki z obcymi prądami politycznymi i społecznymi jest wyzwolenie się z tej niewoli duchowej, w której od upadku powstania 1863 r. myśl polska jest pogrążona. Znowu wstępujemy na tę samą drogę, jak w końcu XVI wieku, kiedy reakcja jezuicka zaczęła opanowywać Polskę. Znowu zagraża nam niewola umysłowa i anarchja polityczna, podczas kiedy przeciwnie cechą zdrowych narodów jest swoboda myśli, a karność w działaniu.

Nawet sąd o przeszłości, o strasznej epoce zastoju umysłowego w Polsce w wiekach XVII i XVIII stał się dzisiaj chwiejnym i niepewnym. Cała falanga duchowych przywódców narodu, pracujących od Konarskiego nad duchowem odrodzeniem Polski, była jednego zdania co do zgubnego działania wychowania jezuickiego. Kołłątaj, Staszyc, Tadeusz Czacki, Mickiewicz, Słowacki, Krasiński, Trentowski, Cieszkowski, Libelt, jednozgodnie upatrują w niem zgubę Polski. Ale dziś O. Załęski nam przeciwnie tłumaczy, że nie jezuici zgubili Polskę, ale że Polacy byli narodem tak niedojrzałym i niedołężnym, że własną ciasnotą i anarchją zepsuli i spaczyli nawet szlachetność i cnotę tak niezawodną, jak cnota i szlachetność jezuitów!

To zwichnięcie myśli polskiej przed trzema wiekami pod wpływem jezuityzmu zasługuje na bliższe rozpatrzenie, bo maluje nam najlepiej niebezpieczeństwo takiego poddania się obcym prądom umysłowym, jak to, które nam grozi w czasach obecnych.

II

Polska była i jest narodem katolickim. Są Polacy innego wyznania, najlepsi patrjoci nieraz do nich należą. Na Śląsku austrjackim ruch narodowy rozpoczął się u protestantów, a nie u katolików. Kalwin Potworowski był długoletnim przywódcą narodu polskiego pod zaborem pruskim; mamy patrjotów żydów w Warszawie. Z tem wszystkiem oczywistem jest dla każdego, który ma oczy, ażeby widział – że Polska jako naród jest katolicką – staje się coraz bardziej katolicką. Jeżeli głębokie przyczyny psychologiczne nie dopuściły u nas do reformy religijnej w wieku XVI, to stokroć bardziej myśl podobna jest wykluczoną w XIX lub XX wieku. Polska więc będzie i nadal katolicką, albo jej nie będzie. Twierdzenie to można przyjąć jako pewnik. Polityk, lub mąż stanu polski, któryby tego pewnika nie uznał, musiałby chyba wyjść z potwornego założenia, że społeczeństwo może się rozwijać bez religji, ale w tej chwili stanąłby nietylko poza obrębem własnego narodu, ale też poza obrębem ogólnego doświadczenia całej ludzkości.

Polska więc będzie katolicką i będzie w przyszłości dzieliła losy katolicyzmu, jak je dzieliła w przeszłości. A te losy straszne są od trzech wieków, od chwili, w której powstała reformacja i dojrzała rewolucja. Gdy patrzymy na to, co się od tego czasu dzieje z narodami katolickimi, to serce się ściska i strach przejmuje na myśl, że my do nich należymy – należeć musimy. Gdyby przyszłość nie miała być lepszą od przeszłości, to los taki promienia nadziei lepszego bytu nie zostawiłby. Bo w tym okresie narody katolickie żyją jakby pod klątwą bożą, wydziedziczone od wszelkich nabytków postępu i cywilizacji, tem bardziej upośledzone, w tem głębszą przepaść pogrążone, im bardziej, im wyłączniej są katolickimi.

Rozpatrzmy się na początku XVIII wieku w chwili, gdy prawowierność katolicka doszła do ostatniego kresu swej potęgi, kiedy jezuici rządzili wszystkimi krajami katolickimi. Każdy Hiszpan był prawowiernym katolikiem, samo posądzenie o innowierstwo lub niedowiarstwo pociągało za sobą śmierć na stosie – ale Hiszpanja, płynąca mlekiem i miodem za panowania Maurów, stała się pustynią. Obok prawowierności rozpostarły się: ciemnota, próżniactwo i ubóstwo po całym kraju, pomimo wszystkich skarbów nowego świata. Tak samo w Portugalji. W prawowiernych Włoszech i w Neapolu ohydne żebractwo gnuśnych lazaronów w stolicy, a rozbójnicy i Camorra na prowincji. Nie lepiej w Rzymie pod okiem samego papieża. W Niemczech, gnuśna Austrja w przededniu wiekowej walki z protestanckimi Prusami, która się miała skończyć zupełną klęską strony katolickiej i wyrzuceniem Habsburgów z Niemiec. O prawowiernej Polsce, za Sasów, za boleśnie jest mówić. W Irlandji, owej niegdyś wyspie świętych, skąd szli misjonarze na nawrócenie całego zachodu Europy, katoliccy Irlandczycy, kryjący się w norach i jaskiniach przed panującymi protestantami. Francja, po wypędzeniu Hugenotów i stłumieniu Jansenistów, uzyskała Wprawdzie prawowiemość, ale równocześnie popadła za regencji Ludwika XV w bezprzykładną rozpustę, od której ją ta prawowierność zachować nie potrafiła. A jednak we wszystkich tych krajach każde skinienie jezuity było rozkazem, każde jego życzenie co najprędzej w czyn się wcielało. A niech mi kto w tym okresie pokaże choć jedno społeczeństwo katolickie, któreby nie obudzało litości, wstrętu, lub pogardy. Cały ruch cywilizacyjny przeniósł się do protestantów, a kiedy nareszcie narody katolickie obudziły się z letargu, to postęp Francji, Austrji, Hiszpanji, nawet Neapolu i Polski, stoi w prostym stosunku do wzrostu niedowiarstwa, i co się tylko w tych krajach w wieku XVIII dokonało cywilizacyjnego, to było zarazem antykatolickie.

Ta niższość cywilizacyjna narodów katolickich trwa do dzisiaj. W protestanckiej Ameryce jak potrzebują robotnika nieuczonego, na służbę, na ciężką i mało intratną robotę, na to, co w Biblji uważane jest jako piętno niewoli, na „noszenie wody i rąbanie drzewa”, to pan i przedsiębiorca protestancki zaraz znajdzie katolików trzech narodowości: Irlandczyków, Włochów i Polaków – do czyszczenia butów, do noszenia wody i rąbania drzewa; katolików, którzy się jeszcze biją i gryzą o te ochłapy i suche kości, których się rodowity protestant, Amerykanin, tknąć nie chce. Zaprawdę, zaprawdę Polska dzieli losy katolicyzmu! Nie jest nawet ostatnią pomiędzy narodami katolickimi. Psychologiczne podobieństwo jest także aż nadto przerażające w losach katolicyzmu i w losach Polski: ta sama przepaść pomiędzy wspaniałą zapowiedzią, a mizemem wykonaniem, to samo spaczenie najwznioślejszych idei.

Bo przecież w myśli religji katolickiej, to jest uniwersalnej – religji obejmującej całą ludzkość, jest coś wielkiego i wzniosłego, coś, co jest siłą nieprzepartą, zniewala wszystkie wyższe umysły. Tak, jak za czasów Bossueta, tak i dzisiaj, kto rozglądnie się w protestantyzmie, dostrzeże tam sekty – sekty bez liku, szacowne, użyteczne, pobożne – ale nic, coby mogło zasłużyć na nazwę kościoła powszechnego, kościoła ludzkości.

Ta idea wyższa, która stanowi zagadkową siłę żywotną katolicyzmu, tak jak pociąga dzisiaj, tak samo pociągała za czasów powstania reformacji. W Niemczech największy umysł XVI wieku, Erazm z Rotterdamu, mąż uniwersalnego wykształcenia, reformator z usposobienia, karciciel nieubłagany ciemnoty, swawoli i rozpusty, które się za jego czasów rozpostarły w kościele i dosięgły aż do samej stolicy apostolskiej, pomimo tego pozostał katolikiem. To samo w Anglji, Tomasz Morus, autor „Utopji”, znowu reformator światły i prawy, najpotężniejszy umysł ówczesnej Anglji, nietylko pozostał katolikiem, ale śmierć poniósł za swoją wiarę. Największy umysł tego samego wieku we Francji, Montaigne, dochodził do krańcowej swobody myśli – był osobistym przyjacielem wielu protestantów, ale uważał protestantyzm za coś ciasnego i krępującego. Zaprawdę, jeżeli u nas Kochanowski i Zamojski pozostali katolikami, to znaleźli się w dobrem towarzystwie.

Ale jeżeli ludzie tej miary, jak Erazm, Morus, Montaigne i Zamojski pozostali katolikami, to z pewnością ich pojęcie katolicyzmu musiało być inne, jak pojęcia jezuitów, którzy od końca XVI wieku opanowali, a raczej opętali, wszystkie społeczeństwa katolickie. Bo też czas największego poniżenia narodów katolickich najdokładniej zgadza się z wszechpotęgą jezuitów. Od ich upadku w połowie XVIII wieku datuje się to odrodzenie uczuć religijnych, które trwa dotąd.

Cechą tego odrodzenia jest fakt, że tak samo, jak Erazm (był pierwotnie księdzem, ale odrzucił kardynalstwo i od Juljusza II otrzymał dyspensę od ślubów kościelnych), Morus, Montaigne i Zamojski byli to ludzie świeccy, a pomimo to wysoko się wznosili nad całym kościołem urzędowym swego czasu, tak wszyscy główni twórcy obecnego odrodzenia religijnego, a mianowicie katolickiego, także byli świeccy.

Zwrot od niedowiarstwa zaczął się we Francji od wyznania wiary proboszcza Sabaudzkiego – Confession de foi du vicaire Savoyard, t. j. od protestanta Rousseau‘a. Rewolucyjną Francję powołał do wiary nie ksiądz, nie jezuita, ale świecki Chateaubriand, napisawszy Le Génie du Christianisme. Dogmatykę społeczną katolicyzmu postawił świecki De Maistre. Ruch katolicki prowadził dalej świecki Montalambert, a dziś najbardziej wpływowym katolikiem we Francji jest świecki hrabia de Mun. Tak samo ruch katolicki w Anglji zaczyna się od radykalnego polityka Cobbeta, a w Niemczech od dziennikarza Gorresa, którego imię dotąd służy wielkiemu stowarzyszeniu, prowadzącemu ruch katolicki w Niemczech.

W tej wyższości pierwiastka świeckiego nad pierwiastkiem kościelnym w sprawach najżywotniejszych dla samego kościoła, która się pojawia od pewnego czasu, okazuje się tylko wyższość prawdy życiowej nad subtelnościami teologicznemi. Na ludzi stojących w wirze wypadków, wśród rozhukanych fal społecznych i politycznych, spory teologiczne robią to samo wrażenie, jak szwargot zacietrzewionych mnichów bizantyńskich podczas ostatniego oblężenia Konstantynopola, jeszcze zapamiętale rozprawiających o literze „i” w homousios i homoiousios, podczas kiedy Mahmud II już wkraczał do miasta przez zdobytą bramę.

Każda ważna chwila wymaga czynów, a nie teorji lub sofizmatów, i to czynów, zastosowanych do potrzeb chwili. Siła chrześcijaństwa, a mianowicie katolicyzmu, polega właśnie na łatwości takiego zastosowania się do potrzeb chwili. W tej jego zmienności, w tej elastyczności historyk widzi zaletę, a tylko skostniali teologowie uroili sobie jakiś nieistniejący, skostniały kościół ten sam zawsze i wszędzie.

I najstarsza organizacja żyje tylko przez nowatorów, a ginie, jak tylko popadnie w rutynę. A sekretem skuteczności działania nowatorskiego jest sympatja i zgodność z duchem swoich czasów. Chateaubriand przeciwstawiając Francji rewolucyjnej religję, jako źródło natchnienia dla sztuk pięknych, prawdopodobnie był kiepskim teologiem, znalazł się w namacalnej sprzeczności z świętym Augustynem, który w arcydziełach sztuki klasycznej widział inkamację szatańską. Od świętego Augustyna do Rafaela jedenaście wieków, od Rafaela do Chateaubrianda znowu trzy wieki. Tyle czasu trzeba było na dojrzenie jednego z najważniejszych dogmatów religji powszechnej, t. j. zgodności ideału piękna z ideałem etycznym. Każdy dogmat, objawiający jakąś nową prawdę życiową, staje się nowym zarodkiem czynów, przeistacza życie – podczas kiedy cechą dogmatu teologicznego jest to, że jest martwą i pustą literą, nie zmieniającą na włos działania ludzkiego.

Chateaubriand otoczył religję czarem poezji, opromienił urokiem piękności, na nowo pobudził do życia wyobraźnię twórczą która składa zarodek cudów w sercu ludzkiem, w woli ludzkiej – cudów o wiele donioślejszych od pospolitej taumaturgji gminnej. Od czasów Chateaubrianda, każda ruina gotycka, każda melodja wspaniała, kżda powieść bohaterska, stała się krzewicielką i roznosicielką katolicyzmu, stokroć skuteczniejszą od kazuistyki i scholastyki jezuickiej, przed któremi cały świat wykształcony sobie uszy zatyka. Purytanizm angielski, dzisiaj jeszcze desperacko imający się słusznych w swoim czasie wyobrażeń św. Augustyna, przedstawia wobec nowożytnego katolicyzmu zacofanie i nietolerancję.

Objawienie narodowe polskie – objawienie Mickiewicza, Krasińskiego, Słowackiego, Cieszkowskiego – wniosło do Kościoła powszechnego ideę Ojczyzny jako świętości, na równi ze świętościami dawniej uznanemi. Zgorszyłby się na to św. Grzegorz Nazjanzeński, walczący w IV wieku z Juljanem Apostatą i z przemocą państwową. Piorunująca jego wymowa przedstawia marność ojczyzny doczesnej, a piękność jedynie prawdziwej ojczyzny niebieskiej. Pomimo tego, naród polski słusznie łączy wyobrażenia religijne ze zbawieniem swej ojczyzny ziemskiej i ze zwycięstwem sprawiedliwości bożej w stosunkach narodowych i społecznych. Tędy idzie jedyna droga do krzewienia wyobrażeń religijnych u Polaków, i dlatego ks. Dr. Golian, powtarzający to, co dla św. Grzegorza za czasów cesarstwa rzymskiego było bohaterstwem – obudzą tylko wstręt, bo namawiając naród do zapomnienia o ojczyźnie ziemskiej, namawia go do podłości i nikczemności.

Kościół powszechny, gdyby do dogmatu piękna, bohaterstwa i patrjotyzmu mógł dołączyć jeszcze dogmat o wolności ducha, o świętości prawdy i wiedzy, o naczelnym obowiązku nieustraszonego poszukiwania jej, naprzekór wszelkim tyranjom i wszelkim przemocom, toby zaprawdę stał się niezwyciężonym i wszystkie piekła daremnie by się przeciwko niemu wysilały. Jeszcze ten jeden szczebel do zdobycia, a zwycięstwo ostateczne będzie niechybnem i niewątpliwem.

Historja kościoła powszechnego, pojęta w ten sposób, zupełnie się inaczej przedstawia, niż w postaci zbutwiałych i omszonych subtelności teologicznych. Kościół urzędowy i oficjalny rzadko się też zdobywa na uchwycenie żywych prądów czasu. Stąd jego martwota i nieporadność w krytycznych chwilach, o której tak często mówi Mickiewicz, a której świeżą mamy ilustrację w nieporadności naszych biskupów i księży wobec ruchu ludowców i wobec niesubordynacji księdza Stojałowskiego.

Zresztą ospałość kościoła urzędowego jest zjawiskiem, które się ciągle w historji powtarza. Gdzież jest udział kapłanów i arcykapłanów żydowskich w tworzeniu Pisma świętego? Wszystko, co jest w nim najszczytniejszego, jest dziełem nieoficjalnych proroków – owych niepowołanych rewolucjonistów i agitatorów swojego czasu. Tak samo historja chrześcijaństwa, przedstawia się jako historja wpływu, pojawiających się od czasu do czasu, nieurzędowych założycieli zakonów, którym kościół urzędowy nie wystarcza, a którzy z czasem piętno swojej gorącej indywidualności wyciskają na dawnej organizacji i napełniają ją nowym duchem. – Największą zaś ilustracją martwoty i nieporadności urzędowego kościoła w nowszych czasach jest powstanie i historja zakonu jezuitów.

Myśli o odrodzeniu narodowem. Zebrane przez Helenę Szczepanowską i Antoniego Plutyńskiego,
Lwów 1907, wyd. 2, tom I, str. 193–206.

Roman Dmowski

Konserwatyzm

Jednym z kanonów konserwatyzmu, od których odstąpić nie wolno, jest obrona religii, oraz powagi i wpływu Kościoła. Ten punkt zajął też przodujące miejsce w programie partji krakowskiej, a był tak silnie podkreślany, że przeciwnicy jej demokratyczni ogłaszali ją za partję bigotów i skrajnych klerykałów. Bardzo prędko wszakże pokazuje się, że Kościół w pojęciu polityków krakowskich – to tylko narzędzie do służenia pewnym interesom, nic wspólnego z życiem religijnem nie mającym. Dawano duchowieństwu piękny frazes, okazywano mu hołd zewnętrzny, ale jednocześnie krępowano je w wykonywaniu obowiązków kapłańskich tam, gdzie to szkodziło pewnym, aż nadto świeckim interesom, i zmuszano je do wystąpień, które miały ratować interesy partji, ale powagę i wpływ Kościoła silnie podrywały. Przecież dochodziło nawet do tego, że księżom przeszkadzano nakłaniać lud z ambony do trzeźwości, ażeby uszczerbku nie doznała dająca dochód karczma. Na biskupach wymuszano, że wyklinali pisma, które dla partji były niedogodne i niebezpieczne, jakkolwiek niczem nie groziły religji i Kościołowi – z tym rezultatem, że doprowadzano lud do demonstracji przeciw władzy duchownej. Widzimy też jak stopniowo rozluźnia się stosunek między tą partją a Kościołem, jak Kościół w miarę zjawiania się na jego czele ludzi wybitnych i samodzielnych, odsuwa się od niej tak, że w końcu episkopat występuje przeciw niej na terenie kwestji reformy wyborczej.

Upadek myśli konserwatywnej w Polsce, str. 19–20.

Pozory

My, Polacy, pod pewnymi względami jesteśmy jednym z najbardziej młodzieńczych narodów Europy. Trudno gdziekolwiek znaleźć ludzi, którymby, tak, jak nam, pozory za treść starczyły, którzyby umieli tyle poświęcić, tyle się wyrzec rzetelnej treści dla zdobycia lub utrzymania pozorów. Rzadko zastanawiamy się nad tem, czem jesteśmy, ale ani na chwilę nie przestajemy troszczyć się o to, za co jesteśmy uważani. Nasz patrjotyzm polega na tem, żeby być uważanymi za dobrych Polaków, nasza religijność – żeby wyglądać na dobrych katolików, nasza mądrość – żeby wygłaszać zdania, które przez innych będą uważane za rozumne, nasza kultura – żeby robić to, co robią ludzie cywilizowani, nie zadając sobie nawet pytania, dla czego i po co to się robi. Ta nasza właściwość nie jest jakiemś tragicznem kalectwem, nad którem należałoby rozpaczać; jest to tylko wyraz naszej niedojrzałości, wynik naszej historji, która na długi czas, na parę stuleci, przestała być szkołą, wychowującą jednostkę ludzką, posuwającą naprzód jej moralne dojrzewanie. Jeszcześmy nie doszli do tego wieku męskiego, w którym człowiek ma swój własny rozum i swoje własne sumienie, ma miarę złego i dobrego w samym sobie. Jak niedojrzały młodzieniec, szukamy tej miary poza sobą, naśladując niezrozumiałe wzory, wysilamy się na to, żeby na coś wyglądać, nie zapytując siebie nawet, czy naprawdę tem jesteśmy. Ściśle mówiąc, przeważnie jeszcze nie chodzi nam wcale o to, żebyśmy czemś naprawdę byli. Na najwyższych szczeblach naszego społecznego życia i najwyższych poziomach naszego umysłowego rozwoju mamy ludzi, którzy nie myślą o tem, czem są, ale jak wyglądają.

Tamże, str. 150–151.

Religja zawsze była i dziś, pomimo wszystko, jest pierwszorzędnym czynnikiem twórczym życia narodowego. Ona w ogromnej mierze urabiała duszę narodu, ona równolegle z państwem dawała mu organizację i wzmacniała wewnętrzne jego węzły moralne, ona dziś jeszcze dla miljonów pozostaje najbardziej widomym znakiem narodowej odrębności… Polska jest krajem katolickim.

„Gazeta Warszawska”, nr. 28, r. 1910.

Jesteśmy przeciwnikami zależności polityki od Kościoła. W programach politycznych niema miejsca na kwestje religijne.
Nie do nas, działaczów politycznych, należy pytać się każdego, jakie są jego przekonania religijne.
Nie przyznajemy duchowieństwu roli przodującej.
Przeprowadzimy wyraźną granicę pomiędzy życiem politycznem a kościołem.
Duchowieństwu pozostawiamy tylko kierownictwo w życiu kościelnem.

Roman Dmowski w r. 1907.
Zaczerpnięte z „Myśli Niepodległej”.
Nr. 26, maj 1907.

Marja Konopnicka

Do Ojców Zmartwychwstańców

Ojcowie Zmartwychwstańcy! I wy, siedząc w Rzymie,

Dali, że wam tu Polski wymazali imię,

Z tego różańca ludów, co świeci u czoła,

Sławionego pomnikiem papiestwa, kościoła?

Daliście z tego fryzu, z marmurów tych ściany,

Gdzie miejsce swe ma schyzma, mają luterany,

Męczennicę tę Bożą i tę Pańską świętą,

Wyłączyć od narodów, jak ziemię wyklętą?

Wobec wieków, co będą wchodzić w te półcienia,

Daliście ją zatracić aż do jej imienia?

I żaden krzyk protestu, choć was jest tak wiela,

Nie padł z piersi kapłana i obywatela?

I żaden jęk nie wzleciał przed Boże ołtarze…?

Więc wy nie zmartwychwstańcy może, lecz grabarze?

Tak-że wam już daleką ta Polska jest droga,

Tak wy się ojczystego wyrzekli już proga,

Tak wy już niepamiętni młodości swej hasła,

Tak w was miłość do kraju do iskry wygasła,

Żeście nie poszli, prochem posypawszy głowy,

Boso, w pielgrzymich szatach aż przed tron Piotrowy,

Aby się ująć z płaczem za matką skrzywdzoną,

Której pól i zagonów karmiło was łono?

A jeśli dla łez waszych nie było posłuchu,

Jakżeście już zbiednieli, zmarnieli na duchu,

Jak wam serca grobową porosły już pleśnią,

Żeście nie wyszli z Rzymu z chorągwią i pieśnią,

Od której w świecie całym zadrżałyby echa,

Z starą Bogarodzicą świętego Wojciecha,

Z krzyżem, na którym krwawią Chrystusowe rany,

Wy. kościół wojujący i prześladowany?

Bijcie dzwony!

Niech słyszą u Wilna i Grodna,

Że Polska z wiarą swoją stać tutaj niegodna,

Że plac ten Moskwa wzięła, gdzie miejsce wam było,

Że gwałtowniej tu jeszcze, z większą jeszcze siłą

Spychają nas w umarłych milczenie i ciszę,

Niż car, ktróy się dotąd królem Polski pisze!

Bijcie dzwony! Niech słyszy męczone Podlasie,

Że żaden pasterz trzody naszej już nie pasie,

Że nad nami złamano tu gromnicę czarną,

Żeśmy srebrnikiem padli i owcą ofiarną,

Że my nie kościół rzymski i nie apostolski,

Że nas się tu zaparto, że tu niema Polski!

O, czemu my Henryka nie mieli na tronie,

Jak Anglja, co dziś świeci w tej ludów koronie!

Czemuśmy nie zdeptali papieskiej ustawy,

Jak czynił żonobójca i kacerz ten krwawy?

Czemuśmy razem z Lutrem nie poszli przed wieki

W bramę Wittburską młot mu podawać i ćwieki,

Gdy tezy swe przybijał z kościołem skłócony,

Oderwawszy od Rzymu wyznawców miljony —

I bullę z nim papieską na stos — rzucać w dymie?

Jak Niemcy mielibyśmy dziś swoje tu imię!

Ale my zawsze stali po kościoła stronie,

Żołnierz wiary w Jagiełłów chadzał nam koronie,

My miecza dobywali, jak Piotr, wiele razy

Malchus jaki pięść podniósł do Rzymu obrazy.

My dali kościołowi wyznawcę i święte,

Pieśni nasze — te skrzydła miały wniebowzięte —

Wieszcze nasi trzymali górnie lirę swoją

I szli w grób pełni wiary, że opoką stoją.

Chat naszych i pól strzegła wiernie Męka Boża,

Jak Jan chrzciliśmy ludy od morza do morza!

Kośćmi wyznawców znacząc dla kruków noclegi,

My nieśli krzyż łaciński przez Sybiru śniegi,

Między szamany nieśli szkaplerz i różaniec,

Nas za wiarę pobitych pod niebo jest szaniec,

My daliśmy kapłanów, co jak w czasy owe

Prześladowań, katakumb w czasy Neronowe,

Cierpią kaźń za włożony chrzest na głowy dziatek,

Za hostji konającym podany opłatek…

I dziś, choć się już bramy zamknęły błękitów

Za wiewem palm męczeńskich — my mamy Unitów!

Wzgardzeni i zaparci sierocy grosz dajem,

A za Rzymem tęsknimy, — jak za własnym krajem…

Rzym, — z Rzymu — gdy przeleci przez Polskę skroś ściany,

To jak gdyby relikwjarz podniósł poświęcany!

Rzym to druga ojczyzna i lepsza, bo z ducha…

Dzwonią w Rzymie, to Polska na kolanach słucha.

Papież, kościół Chrystusów i tron apostolski,

To nasze sanctissimum, to król prawie polski!

Kiedy się chwiała nawa przez wichry miotana

I szło królestwo ducha i wielki dzień Jana,

Poeta szable polskie oglądał w widzeniu,

Jak mury pękające w Piotrowem sklepieniu,

Nad białym starcem, gdy go wszyscy opuścili,

Same jedne trzymały w wielkiej sądu chwili.

O, wstań ty znieważony, ty duchu dziejowy!

Odwołaj odsiecz Wiednia i bój Częstochowy,

Odwołaj Bar i Chocim i prochy te stare

Bohaterów rzuć na wiatr, co legły za wiarę.

Wiej wichrze! Ponieś wieści w Nerczyńskie kopalnie,

Że Moskwa z Rzymem święci jedność triumfalnie.

Wiej wichrze! Ponieś wieści w pustynnych tajg noce,

Że domu już nie mamy, co stał na opoce,

Że nie piekła, lecz Kremlu przemogły go bramy;

Że się przedmurzem wiary zwać dalej nie mamy,

Że nic tu po nas dzisiaj — — — Tak chce pan Izwolski,

Tak chce car — i z kościoła znikło imię Polski.

Ośmioro błogosławieństw tak z Rzymu dziś dzwoni:

„Błogosławieni krwawej a orężnej dłoni,

Którzy miecza ucisku nie zdejmują z brusa,

Bo tym dany na piersi będzie znak Chrystusa!

Błogosławieni kupcy, którzy złoto liczą,

Bo ci ziemię krwią świętych zlaną odziedziczą!

Błogosławieni pyszni skrwawieni mocarze,

Bo w tych świątyniach Pańskich zbudują ołtarze!

Błogosławieni wszyscy, co podnieśli głowy,

Nad nędzę ubogiego i nad słabość wdowy!

Błogosławieni, którzy obalają krzyże,

Którzy kapłanów Pańskich trzymają w jasyrze!

Błogosławieni, którzy panują nad światem,

Bo tych następca Piotra opowie się bratem!

Błogosławieni wiary świętej krzywdziciele,

Bo imiona ich będą wyryte w kościele!”

Bij jeszcze, bij godzino, aż dobijesz czasu!

Rośnijcie jeszcze drzewa krzyżowego lasu!

Cierp jeszcze, Zbawicielu, kupczących w świątyni,

Aż się zorza zapali i dzień twój uczyni — — —

Niechaj ręka przeznaczeń przemocy kość miota,

Gdzie lud twój ukrzyżowan, gdzie dziś twa Golgota!

Niech kapłan z Heljodorem, co zburzył ołtarze,

Wiążą sojusz. Anioły niech wygnać rozkaże!

Niech siądzie nasycony potęgą i siłą

Ziemską nad wielką cichych i słabych mogiłą!

Przyjdzie czas, kiedy Chrystus zliczy swą owczarnię

I Polskę umęczoną litośnie przygarnie

I z cierni ją wyzwoli, gdzie jęczy zraniona — — —

Przyjdzie czas, gdy skinieniem jutrznianej swej dłoni

Przed jastrzębiem skowronka swoich pól ochroni

I na szalę, co drży dziś w błękity wzniesiona,

Pobitych i maluczkich położy imiona,

I ciszę ukojenia nad światem uczyni,

Lecz wtedy śladu z tej już nie będzie świątyni.

A ty, ludu, co padasz skrwawionem kolanem

W gruzach świątyń kozackim rozbitych taranem,

Co w piwnicznych podziemiach masz dziś swe kościoły,

A w orenburskich stepach swoje apostoły,

Ludu unicki, co pierś pod bagnet Moskala

Dajesz, gdy się po rzymsku modlić nie pozwala,

Co w śmiertelnych momentach, śród ruin swych dymu

Pytasz: A Rzym? A papież? Czy widzą nas z Rzymu?

Ludu, co idziesz pędzon, gdzie Urał, gdzie Wołga,

Za jeden rzymski pacierz, niech się już nie czołga

Twa dusza u tych progów! Tu nie masz obrony.

Tu jesteś cudzy, obcy, tu jesteś wzgardzony!

Apelujże ty odtąd do Chrystusa Pana,

Bo tylko z nieba męka twoja jest widziana!

Ojcowie Zmartwychwstańcy! Łez pełen i sromu

Powraca z Rzymu pielgrzym do Polski do domu

I nie będzie śmiał mówić, co widział z tej pychy

Arcydzieł marmurowych, lecz siądzie sam cichy

I skrywszy oczy w dłonie on będzie się modlił,

Iżby duch mu wybielał, co tu się upodlił.

Otrząśnie szaty rzymskim przysypane pyłem,

A będą pytać: Byłeś? Odpowie: Nie byłem.

Bo serce by mu pękło od własnych słów brzmienia,

Gdyby rzekł: Polska w Rzymie już nie ma imienia.

Jan Hus

I

— Stoję przed wami i milczę. O sędzię,

Wy nie jesteście dla mnie sądem Boga!

Wiem, już się stos mój dymi, a u proga

Już kipi tłum ten, co mnie wieść nań będzie…

I żadne za mną nie stanie orędzie.

I otworzona jest już wielka droga,

Przez którą lecą skrwawione łabędzie

Do swego Boga…

Stoję i milczę. Gdzież moja obrona?

Gdzież głos, co za mną przemówi tu słowo?

Chrystus też milczy… ach, Chrystus też kona,

A jego wielką i boską wymową

Jest krzyż, i cisza, i głowa skłoniona

Na pierś miłości pełną, a nad głową

Męki i hańby korona…

Stoję i milczę. Cóż powiem, skazany

Za każde czucie, myśl każdą i tchnienie?

Triumf wam! Triumf, o rzymskie wy pany!

Obroną moją jest tylko milczenie,

A winą — duch mój, co zerwał kajdany.

Triumf wam! Oto świątyni sklepienie

Nad głową moją powtarza — skazany!

Na stos! Płomienie!

O sędzię! Wiem ja, że pod waszą mocą

Stoję przechodzień daleki i cichy,

Z krain wolności, które długą nocą

Oddzielił od was kaptur i duch pychy…

Wiem, wasze klątwy świat w pyły druzgocą,

I bezpieczniejszy jest robaczek lichy

Pod moją stopą, nifli ja, o mnichy,

Pod waszą mocą!

Przecież mnie trwoga nie zgnębi, nie złamie,

Bóg zna to serce i wie że jest czyste.

Próżno, biskupie, wyciągasz swe ramię

I klątwy na mnie wyrzucasz ogniste…

Duch mój nie zaprze swej prawdy, nie skłamie!

On wolny, silny, w swe skrzydła wieczyste

Bije i z stosu ulata, o Chryste,

Pod Twoje znamię…

Ja już nie kapłan, nie. Już ze mnie zdarto

Szaty, przez które podobny wam byłem!

Grom Rzymu jeszcze pali się nad kartą,

Przez którą będę popiołem i pyłem…

Ale mam duszę nie przez to rocdartą:

Biegu dobiegłem i dzień mój odbyłem,

I widział mnie Pan pod rannych zórz wartą,

I wie jak żyłem.

Lecz w piersi mojej zostało się drżenie

Tej gołębicy, co lata nad gmachem

Kędy jej gniazdo objęły płomienie…

Blednę przed wami nie śmierci przestrachem.

Nie tem, że padnę pod waszym zamachem,

Lecz, że na ziemię moją idą cienie,

Że widzę groźnie strzaskane sklepienie

Pod własnym dachem…

Ojczyzno moja! Już idą momenty

I ostateczne tych dni rozwiązanie…

Od Białej Góry gdzieś słyszę tętenty,

I od Taboru bojowych surm granie…

Lud mój okuty, zabity, przeklęty…

Lecz Ty wyciągasz prawicę, o Panie!

Ty Bóg żyjących i wolnych… Ty święty!

Mój lud — powstanie!

Na stos mnie teraz wiedź, rzymski biskupie,

I wy o oczach zapalonych mnichy!

Pójdę — i życia zaparciem nie kupię…

Jak wiązka mirry, tak spłonę wam cichy,

A stos mój dymy odrzuci wam trupie

Na ten świat lichy.

Patrzcie!, Ptak leci ku słońcu w błękity…

On wolny, w skrzydła swobody on bije!

O ziemio! Ludu! O przyszłych dni świty!

Do was wyciągam ręce, do was piję

Ostatni puhar! Cień jeszcze was kryje,

Lecz stos mój płonie… O Rzymie! Czyś syty?

Ja duch… Ja żyję!…

II

…Kiedy to było? Ha! Dawno już temu!

W starym gotyckim, przyćmionym dziś chórze

Wyblakły w szybach anioły i róże,

A słońce, kołu podobne złotemu,

Już się nie kładzie na białym marmurze…

To już tak dawno, tak dawno już temu!

Rzymska purpura nie pała szkarłatem.

Tron i majestat gdzieś w skarbcach zbutwiały,

A złotem szyty biskupi płaszcz biały,

Czas już uczynił próchnem, wiotkim szmatem…

I proch nie został z tych ust, co rzucały

Ogniste klątwy nad światem.

Wszystko już przeszło. Dziś w starym tym tumie

Cisza jest wielka i spokój… Więc czemu,

Podnosząc oczy ku czołu blademu

Skazańca, ciśniesz się wzruszony tłumie?

Czemu tu stajesz i patrzysz w zadumie?

Wszak to tak dawno, tak dawno już temu!

Czyżbyś ty w rzeczy tej martwej, w tej ciszy,

Słyszał jęk ducha, wołania i głosy?

Czyliżbyś mniemał, że dziś jeszcze stosy

Rozgorzeć mogą? Że dziś jeszcze dyszy

Zemstą ten srogi biskup, ten mnich bosy?

Czyżbyś ty słyszał jęk ducha w tej ciszy?

O, bez obawy bądźcie, dobrzy ludzie!

Dziś Torquemada figurę woskową

Oglądać można za skromny grosz w budzie.

Ziemia nie rodzi stosów, jest jałową…

Sobory nudzą Rzym, daję wam słowo!

Więc bez obawy bądźcie, dobrzy ludzie!

A gdyby nawet ten zbór miał tu ożyć,

Choćby wstał biskup, co klątwą dotyka,

Ja wam glejt daję — nie chciejcie się trwożyć!

Dziś Europa już nie jest tak dzika…

Możecie odejść i spać się położyć:

Choćby stos gorzał — skąd wziąć męczennika?

Józef Weyssenhoff

Około Wielkiej Nocy

Była Wielka Sobota. Wczoraj jeszcze deszcz, pomieszani ze śniegiem chłostał po ulicach licznych przechodniów. Mimo niepogody tradycyjne „groby” musiały być zwiedzone, więc przestrzeń od Św. Krzyża aż do katedry roiła się od mężczyzn skulonych, z podniesionemi kołnierzami i od kobiet, zebranych w sobie, pod parasolkami. Ale wielkopiątkowa pogoda ustąpiła dzisiaj wiosennemu słońcu, tłumy jeszcze liczniejsze wyległy na chodniki, stroje zakwitły wiosną i serca wesołością.

Środkiem ulicy jechało wiele powozów. Domy, nieodmalowane jeszcze po zimowych przypadkach, mieniły się w słońcu różnemi plamami. Wejścia do kościołów były oblężone zbitą masą ludzi, nad którą chwiały się unoszone w ręku męskie kapelusze, jak czarne bąki, krążące około kwiecisto postrojonych głów kobiecych. Przez tłum przebiegał czasem chłopiec od cukiemika z tacą na głowie, mignął biały baranek z chorągiewką, stojący na pstrokatym mazurku i zaleciała woń smakowita tłustego pieczywa. Radosna pobożność falowała przez ulice.

— Pójdziemy dalej piechotą – powiedział mi pan Zygmunt, którego spotkałem przy jednym z kwestarskich stolików u Św. Krzyża – tu mamy same bliskie kościoły, a powietrze jest przyjemne.

Porzucając słońce, zagłębiliśmy się w ciemne wnętrza kościelne, pachnące kadzidłem.

Jak wszędzie, tak i tutaj podziwiałem układność Podfilipskiego. Wszedł do kościoła poważnie, z wzrokiem utkwionym w wielki ołtarz, jak gdyby trochę wzruszony, co mu dało sposobność ominąć dwa pierwsze stoły: przy jednym siedziała pojedyńczo starsza pani, znajoma, dzwoniąc rozpaczliwie miedziakiem w tacę; przy drugim matka z paru córkami, ale osoba, którą można było pominąć. Dopiero przy trzecim stoliku spostrzegł Podfilipski przypadkiem księżnę ∗∗∗ i panią Granowską w rozpiętym sobolowym kubraczku. Cicho podszedł i złożywszy na tacy kilka sztuk złota, przysiadł na pustem krześle koło pań.

Opowiedział parę nowin, poprosił panią Granowską o obrazek, na co mu odpowiedziała, szukając niby po stole.

— Szukam dla pana obrazka z dobrym łotrem. Pan Zygmunt pohamował śmiech ze względu na powagę miejsca. I wyszedł równie poważnie, jak wszedł, tylko z głową nieco pochyloną, skupiony w myślach.

Kiedyśmy już byli poza kościołem, zwrócił się do mnie z uśmiechem swym filozoficznym:

— Lubię to wesołe pogaństwo.

— Gdzież je pan widzi?

— Tu, wszędzie, naokoło nas. Czyż ma co wspólnego z chrześcijaństwem ten salonowy sport kwestarski, uprawiany przez wyższe klasy, albo ta przechadzka po wystrojonych grobach i oczekiwanie święconego, przeznaczonego dla ludu?

— To są objawy zewnętrzne — wtrąciłem.

— Dobrze, ale czego? Objawy zupełnie świeckie, objawy tego pragnienia, które każda istota ludzka nosi w piersi: użyć świata. Ja cieszę się, gdy to widzę – nie przez miłość bliźniego, pojęcie zupełnie fałszywie sformułowane, – ale dlatego, że rozkosz życia jest zaraźliwa i nawet z tym tłumem, z którym tak mało mnie łączy, mam jakieś wspólne, wesołe dreszcze.

— Nie dał mi pan wytłumaczyć się – odrzekłem. – Mówiąc o objawach religji, myślałem o jej praktykowaniu. Ma ona swe praktyki smutne, jak umartwienia, ale i wesołe, jak pamiątki dni uroczystych, triumfów swych, zwycięstw nad światem. Te praktyki wesołe zgadzają się zupełnie z naturą ludzką i jej skłonnościami, poniekąd epikurejskiemi; ujmują nawet te skłonności w pewne niebolesne karby, nadając im kierunek. Więc tłum świąteczny i te panie kwestujące i ci, którzy chodzą „po grobach”, mają zapewne dużo świeckich myśli w głowie, jednak „praktykują”, czyli składają religji hołd uszanowania i posłuszeństwa.

— Co pan nazywa religją?

Tak zagadnięty, zanim zdołałem sformułować jako tako odpowiedź, już mi przerwał Podfilipski:

— O ile znam wogóle teorje religji, jest ona zawsze myślą ożyciu zagrobowem, – przynajmniej tak ja rozumiem tę abstrakcję. Otóż wszelkie jej praktyki wypływające z tej myśli, jak umartwienia, poświęcenia, powstrzymywania naturalnych popędów, są smutne i przeciw naturze ludzkiej. Praktyki zaś wesołe przez pana wspomniane, wypływają z zupełnie innych źródeł i nie są czem innem, jak cennymi zabytkami pogaństwa, które jest kultem życia, a nie śmierci. Czy pan sądzi, że komu na tej ulicy, albo w tych pięciu kościołach przemknęła choćby przez głowę myśl o śmierci? O jutrzejszem święconem, o wiośnie, o wizytach, o konjukturach, kto przyjdzie z datkiem, ile pieniędzy mają przy tamtym stole – tak – nawet o pacierzu za powodzenie jakichś świeckich zamiarów i odpuście grzechów, aby mieć miejsce na nowe – ale o religji nikt nie pomyślał.

— Odpowiada pan trochę arbitralnie za innych – wtrąciłem znowu – są ludzie przekonani o potrzebie religji i przywiązani do jej praktyk.

— Że są, o tem nie wątpię – rzekł Podfilipski. – Nawet jest ich przeważna liczba. Powiem jeszcze rzecz, która może pana zdziwi: ja sam przekonany jestem o potrzebie Kościoła. Wprawdzie to zupełnie co innego. Religja jest ideą filozoficzną, zdaniem mojem fałszywie pojmowaną i tak różnorodną, że każdy ma prawie inną swoją odmianę tego pojęcia. Kościół zaś chrześcijański jest instytucją bardzo mądrą, skoro tak długo potrafiła dyktować światu swe kodeksy moralne – i najzupełniej potrzebną dla mas. Jest to jeden z tych hamulców dla tłumu, jeden z tych wielkich wynalazków dla zawiązywania oczu słabszym i grubszym naturom, jeden z tych wielkich systemów klatek, trzymających na uwięzi menażerję Bożą, któraby bez tego dawno wzajemnie się porozdzierała…

— Jednak – rzekłem – nawet ze swego stanowiska robi pan Kościołowi dużą reklamę. To chyba nadludzka siła potrafiła trzymać świat na uwięzi przez dziewiętnaście wieków.

— No – dziewiętnaście wieków! – o tem możnaby jeszcze długo mówić. To już inna materja. Nie będę ja Husem, ani Lutrem; przechodzi to nawet zakres moich ambicyj. Ja zawsze zgadzam się w takich razach z systemem istniejącym, prawie każdy bowiem jest dobry, gdy go przyznaje nad sobą wielka masa ludzi, albo, gdy go toleruje w braku lepszego. Ale brniemy w historjozofję, w socjologję, tymczasem religja nasza czeka na nas. Mamy jeszcze niezbędne trzy stoliki kwestarskie, a te są, niestety, w trzech oddalonych kościołach. …

Wchodziliśmy właśnie na święcone do mieszkania państwa Szreńskich i zastaliśmy tam zebranie liczne, ale dość ciche, przytłumione przez powagę człowieka i domu. Pan Zygmunt swą filozofię zostawił wprzedpokoju – gdzie tam! – na ulicy. Pocałowawszy w ramię gospodarza domu, wysłuchał z widocznym szacunkiem kilku jego uprzejmych słów przywitania, usiadł na uboczu, i wmieszał się do rozmowy dopiero wtedy, gdy go zagadnięto, czy czytał nową encyklikę Ojca świętego.

Czytał ją, był nawet bardzo dobrze z nią obznajmiony, chwalił ją wymownie – wywarł korzystne wrażenie.

Gdyśmy wychodzili, spoglądałem na niego zukosa, a on przewidując wahanie mojej myśli, rzekł z uśmiechem.

— Ma mnie pan za hypokrytę?

Coś odmruknąłem.

— Bo to widzi pan: u mnie znaleźć można na stole i encyklikę, i Renana, i « Vie Parisienne »[1] – mam nawet starą książkę do nabożeństwa. Może to dziwaczne, a może świadczy o pewnem… bogactwie myśli. Mówiłem zresztą panu, że zgadzam się z systemem panującym. A co do tego, że nie wygłaszam poufnych poglądów, gdzie mnie nie rozumieją, to jest prosty savoir vivre.

— Nie przeczę, ale – poco wygłaszać przeciwne swoim zasady?

— Żeby ludzi pocieszać. Poco ich martwić?

Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego.

1. La Vie parisienne — dziennik paryski; zajmował się modą i tzw. „eleganckimi obyczajami”.↩

Stanisław Brzozowski

Legenda Młodej Polski

I

Wszystko zależało od dobrej woli: dziś się było członkiem sodalicji, jutro darwinistą; dziś bełkotało się coś o zachowaniu energji, jutro mówiło się o nieomylności papieskiej. Panowało głębokie przekonanie, że co się z kultury podoba, co się do nawyknień nada, to się przyjmie, resztę zaś odrzuci się jako niepotrzebną naleciałość…

Str. 40.

II

Żyć póki można i jak można – to była cała mądrość. Wszystko: cała przeszłość, teraźniejszość, praca ludu, dopływy kulturalne z zachodu – wszystko nawet sama niewola przetwarzały się w podstawy domowego dobrobytu. Usłanie zacisznego gniazdka wbrew wszystkiemu i mimo wszystko to był dominujący fakt życiowy, podstawowa troska: niech tam sobie co chcą mówią, myślał pan Benet, a przecież co mam, to mam – beatus qui tenet, i niema takiej rzeczy, z której by rozsądny człowiek nie mógł ulepić maluteńkiej sobie skromniutkiej, ale pewnej karjery. I stąd ten zdrowy śmiech, ten szczeropolski złoty humor. Cały świat tam się biedzi, gdzieś się rwie, a ja tu sobie siedzę na uboczu: myślę, że można tak, można inaczej. Po co się przejmować – nauka, kościół, postęp, zacofanie, wszystko to dobre, o ile się przyda, o ile zdołam dla siebie, dla swoich, dla rodziny coś z tego wysnuć. Wszystko kocham – o nic nie dbam… Gdziekolwiek gniazdko można usłać, ścielę je: na kominie fabrycznym, wieży kościelnej, na strażnicy ideowej: wszystko jedno.

Str. 47–48.

III

Istnieje u nas kategorja umysłów, która uczyniła z dobroci, wyrozumiałości jedyny kulturalny sprawdzian. Dobre, cenne, słuszne jest to, co nas nie rani, co nami nie wstrząsa, nie razi naszych nałogów i przyzwyczajeń. Szukają oni w myśleniu nie prawdy, lecz względności, domagają się od świata, aby miał dla nich wyrozumienie, sądzą, że zakon życia, cel istnienia ludzkości, nie może, nie powinien ich skołatanemi istnieniami targać. Los nie oszczędza ich; widzą, jak na społeczeństwo, do którego należą, sypią się razy, widzą jak zrywa się ono i rozpaczliwie, po omacku, krwią własną znacząc swoje ślady, drogi dla siebie szuka, słyszą, jak głuchym jękiem dopomina się o myśli i słowo. Słyszą i widzą i właśnie dlatego twierdzą, że mają prawo domagać się od myśli pociechy. Pociechy i ukojenia – nie prawdy… Kadziłem kościelnem, jak umarłego ukołysać usiłujemy masę wieśniaczą. Niechaj śpi, niech jej śpiewają dzwony kościelne….

Str. 50–51.

IV

Choćby dziesięciu nowych Apuchtinów kark skręcić miało na zrusyfikowaniu Królestwa, działalność galicyjskiej rady szkolnej nie przestanie być skrytobójstwem na duszy narodu popełnianem. Choćby stu Miłkowskich życiem przypłacić miało zuchwałą chęć wzniecenia ognia Prometeuszowego w kapłańskiej szacie – nie uczyni to arcybiskupa Popiela ojcem ojczyzny, chociażby noc ciemnoty, którą roztacza kościół nad naszem włościaństwem, stała się jeszcze ciemniejszą, nie stanie się kościół ten życie budzącem słońcem. Nie – zaiste nie – ale pozostanie wrogiem i przeszkodą.

Str. 53–54.

V

Jesteśmy katolikami i zagadnienia, które świat cały szarpią, załatwione są dla nas w symbolu wiary. – Katolicyzm jest dziwną budową. – Kto nie usiłował wżyć się weń, nie zna jego tajemnic, jego czarów. Przeciętny Polak-katolik mało lub wcale nic nie wie o tem, jak głębokim umie być katolicyzm, gdy się w nim szuka głębokości. Pierwszym pozorem, rzucającym się w oczy, jest subordynacja, brak krążenia krwi i ducha, – martwota. Posłuszeństwo hierarchiczne, podporządkowanie laików duchowieństwu, są to najbardziej uderzające rysy kościelnej budowy. Ale w granicach tego posłuszeństwa kościół posiada swoje kaplice dla samotników, krypty dla myślicieli, baszty dla rycerzy: to, co orle i to, co podziemne w ludzkiej duszy, znajduje tu schronienie. Istnieją całe systematy głębokich filozoficznych, artystycznych koncepcji świata, które uzasadniają to posłuszeństwo kościołowi, lecz jednocześnie pozostawiają myśli indywidualnej bezgraniczny niemal przestwór dla spekulatywnych dociekań, intensywnej kultury ducha.

Nigdzie chyba na całym świecie stosunki pomiędzy katolicyzmem jako religją ludową, a katolicyzmem jako głęboką dyscypliną moralną, obejmującą całe życie człowieka, pomiędzy katolicyzmem maluczkich i katolicyzmem doktorów, nie ułożyły się w sposób tak straszliwie demoralizujący, jak u nas. Nie wątpię, że wśród naszego duchowieństwa mogą istnieć jednostki o wybitnej wiedzy teologicznej, to pewna, że w życiu umysłowem oświeconych laików katolicyzm nie odgrywa niemal żadniej roli. Francuska literatura XIX stulecia posiada szereg pierwszorzędnych myślicieli i twórców, którzy pracowali istotnie dla pogłębienia katolicyzmu lub też przynajmniej tworzyli pod jego natchnieniem i kierownictwem…

Żadne pogłębienia i uzasadnienia nie są polskiemu katolikowi potrzebne: to już należy do księdza. Polak wie, że msza się odprawia, że żona i służba chodzą do spowiedzi, że jest święcone i że przed śmiercią trzeba będzie o tem wszystkiem pomyśleć. Ignorancja co do właściwego przedmiotu wiary, dziejów kościoła i jego organizacji wprost nieprawdopodobna: a przecież ten martwy fakt przynależności do kościoła pozwala nie myśleć o całym szeregu kwestji, pozwala zbywać niczem, ot przeżegnaniem się lub zdjęciem czapki przy spotkaniu księdza, omijaniu kościoła. Czego nie zabija, od czego nie uwalnia ten jeden gest? Oto nie potrzebuję już kłopotać głowy różnemi filozofjami, truć sobie duszę wątpliwościami: przecież tam w kościele codzień na mszy dzwonią. I co dzień po wszystkich kościołach odbywa się msza żałobna za setki tysięcy myśli nie rozbudzonych, sumień na wieki pogrzebanych. Ite missa est! Wracajcie dziateczki do swych zatrudnień, idźcie wszyscy razem: lichwiarz, sędzia, złodziej, adwokat, prostytutka. Coś wy tam robicie w życiu, siebie, przyszłość własną, w błoto spychacie. Nic to. Msza się odprawia. Tu załatwiają się wszystkie wasze z wszechświatem zatargi. I tak od odcienia do odcienia dochodzimy do absolutnego względem katolicyzmu idyferentyzmu, do punktu widzenia „lud nasz potrzebuje wiary”. I tak nie wiedząc czem jest ta wiara, nie chcąc o tem myśleć, lub lekceważąc ją, o ile idzie o nią samą, nasza inteligencja ochrania w „katolicyzmie” jakiś skarb ludowy. – Jestem w stanie pojąć punkt widzenia głęboko myślącego katolicyzmu: zna on wszystkie arkana, wszystkie rozgałęzienia potężnej nauki, żyje pod jej sklepieniami, i choć widzi, że katolicyzm maluczkich jest czemś bardzo odmiennem pociesza się, że to jest tylko pierwszy stopień: ta jednak polska beztroskliwa połaniecczyzna, która ukuła sobie religję poprostu z niechęci myślenia, zastanawiania się nad czemkolwiek, która rezygnuje ze wszystkiego, byle się jej dobrze spało, jest rzeczą wzbudzającą wzgardę i obrzydzenie.

Carlyle napisał głęboki, wstrząsający pamflet o jezuityzmie. Jezuityzm pojmowany bywa u nas powierzchownie. Widzimy w nim tylko działalność jednego zakonu i jego złej woli, przewrotnej dyscyplinie przypisujemy rozmaite popełnione i nie popełnione winy. Jak zawsze w takich wypadkach zakon jezusowy jest kozłem ofiarnym, eksponentem naszych własnych grzechów: jezuityzm tkwi w nas samych, wszyscy jesteśmy mniej lub więcej jezuitami. Istnieją różne odcienie jezuityzmu: fakt moralny w istocie pozostaje niezmiennym. W zasadzie polega jezuityzm na eksploatowaniu wyników, osiągniętych przez formy życia i działania, potępiane, odrzucane, nieuznawane przez nas. Jezuityzm w powstaniu swem był wyzyskaniem zdobyczy nowoczesnej myśli i sztuki, nowoczesnego rozwoju ludzkości dla celów z rozwojem tym niezgodnych, wręcz mu wrogich. Odrzuca on pracę i trud, odpowiedzialność i mękę, sam mękę tę potęguje, lecz przyswaja sobie wynik, czyni przedmiot użycia i wygody dla swych wiernych z rezultatu pracy, dokonywanej poza ich obrębem, wyklinanej przez nich… Jezuityzm oznacza kapitulacją moralną katolicyzmu: od tego momentu kościół przestaje być samoistnym organizmem moralnym, staje się pasorzytem, od tego momentu przestaje on żyć własną prawdą i poprzestaje na znieprawieniu prawd poza nim zdobytych. Jezuityzm nie jest przypadkiem: powstanie jego w pewnym momencie dziejów chrześcijaństwa i katolicyzmu było koniecznością. Musimy to zrozumieć, jeżeli nie chcemy poprzestawać w swych pracach i zamierzeniach kulturalnych – na tej powierzchni, jaką nam przyjęty jako force majeure[1] katolicyzm pozostawia, lecz jeżeli w samej rzeczy pracować chcemy dla stworzenia całkowitej kultury, jasnej, całe życie narodu obejmującej świadomości. Jest to tem konieczniejsze, że dzięki modernizmowi wpływ zagadnień katolickich i zainteresowanie dla nich niewątpliwie wzrastają. Kościół całkowicie szczerze potępia modernistów; pomimo to są oni jego przednią strażą: rozszerzają jego posiadłości i wpływy w dziedzinie intelektualnego i kulturalnego życia. Niema w tem świadomej i celowej perfidji… Kościół jest systematycznem rozwinięciem typu współżycia ludzkiego, nie opartego na wytwórczości. Kościół wytwórczość ignoruje…

Str. 65–70.

VI

Katolicyzm jest typem zachowania kulturalnego: odnajdywać go będziemy na swej drodze, póki nie wyjdziemy naprawdę z tego błędnego koła, tworząc nowy typ zachowywania i tworzenia, kultury, przekazywania dóbr kulturalnych. Tak postawione jest zagadnienie; ująć je trzeba w całej istocie. Ten tylko zostaje się w historji, tworzy w niej, kto umie uczynić z życia swego organ rzeczy trwałych. Kto zaś sam siebie nie utrwala, ten przerabiany jest w trwały wynik przez tych, którzy posiadają dzięki dyscyplinie życia i tworzenia moc nad przyszłością. Kto nie troszczy się o zagadnienie budowania, ten już sam idzie na budulec, na wapno i spój, ale zaiste nie wie, co z niego wyrasta.

Str. 72–73.

VII

Życie wytwarza zawsze całą treść psychiczną; niema i nie może w niej być nic innego prócz tego, co życie wytworzy. Gdy myśl jest wytwarzana przez sfery, nie biorące udziału w pracy i tworzeniu, treścią jej staje się skamieniała bezczynność i pustka. Dzisiaj katolicyzm oficjalny jest takim martwym ciężarem, leżącym na życiu. Mówi się, że jest on tem, co nas łączy z zachodem; połączenie to prowadzi od jednych pobielanych grobów do innych: są to kurytarze pomiędzy kryptami, pełnemi zaduchu i zgnilizny. Nic nie istnieje jednak, nie tworząc skutków: fałsz i błąd nagromadzają samem swem trwaniem co raz nowe pokłady fałszu. Ustalony i trwający fałsz zabija prawdę: w życiu naszem martwy ciężar katolicyzmu zagłusza całe obszary psychiczne i społeczne. Katolicyzm ma nam wyjaśniać zagadnienia naszego, a przynajmniej cudzego życia. Gdy przed oczyma naszemi pada z wyczerpania pomywaczka podłóg, wydaje się nam, że jej zżarte przez brud, ług, mokre ścierki, życie, nabiera znaczenia, zostaje usprawiedliwionę, gdy jej nędzne ciało pokropi ksiądz, i o ile jest zapłacony, na cmentarz odprowadzi. To uspokaja, uspokaja wobec wszystkiego. Wieże kościelne są konduktorami broniącemi nas przed burzą sumienia. Katolicyzm to pozwala każdej prywatnej, odosobnionej komórce ludzkiej karmić się potężnym światem kultury i pracy, jak gdyby był on tem tylko właśnie: darowanem przez Boga żerowiskiem dla bogobojnych polskich rodzin. Katolicyzm jest w naszem życiu czynnikiem izolacji kulturalnej, dziejowej, społecznej: pozwala on nam wegetować w świecie, który cały nawskroś jest dziełem pracy i twórczości, tak jak gdyby był to powstający samoistnie substrat rodzinnego odżywiania. Twór ucisku zaborców i własnej słabości, izolowana, pozahistoryczna, pozaspołeczna polska rodzina – to socjologiczne podłoże Polski zdziecinniałej styka się tu w swoich instynktach i potrzebach z kościołem, pomniejszając go do swych mikroskopijnych, jednogodzinnych rozmiarów i tworzy swój własny, uśmiechnięty polski jezuityzm czapki i papki: najpłytszą chyba i dlatego najfałszywszą ze wszystkich formacyj kulturalnych stwarzanych przez produkujący jezuityzm, jak swą specyficzną toksynę, katolicyzm porenesansowy, katolicyzm wykrystalizowany i ustalony od czasu soboru Trydenckiego. Żyjąc jako niebiorące udziału w twórczej pracy dziejowej, lecz nie mogące się uniezależnić całkowicie od jej wpływów, ciało – katolicyzm musiał wytworzyć tę taktykę dziejową wyzysku, którą oznaczamy mianem jezuityzmu. Przyjmuje się nie prawdę, lecz jej przyjemne i pożyteczne konsekwencje – nie wielką sztukę, wynik tragicznego życia, lecz jej „umilające życie” pozory, zewnętrzne zdobycze, nie pracę ekonomiczną, lecz dochody, nie kulturę, lecz komfort. Kościół staje się ofiarą niezbłaganych w samej jego organizacji zawartych praw ciążenia. Jezuityzm przekształcił, znieprawił i znieprawia całą naszą tradycję kulturalną.

Str. 85.

1. siła wyższa↩

Adolf Nowaczyński

Nienawiść wyznaniowa

Judzą pełni zemsty głodu

„Wierzy w inne! — Więc go zabij!”

I wszystkie wonie Arabji

Nie wywietrzą smrodu z wrzodu,

Jakim każdego narodu

Są: ksiądz, derwisz, szaman, rabbi.

Wyznanie rzymskie

Wyznanie rzymskie jest to wyznanie,

Które się w Polsce, Irlandji, Hiszpanji

Wessało harpją. Mocą dusz tyranji

W nich założyło wieczne panowanie,

Któremu dzięki ludy te wciąż w stanie

Dzikim i ciemnym są, z szczęścia obrani.

Galicja polska jest Polski Piemontem,

Nędzniejsza jednak nawet od hiszpańskiej,

Z nędzy się tuczy tu kapłon kapłański,

Myśl niepodległa przemieszkuje kątem,

Szczątem mózg! Górą kler! Zyskuje on tem,

Ze go popiera kapitalizm pański!

Galicji klechy

Sprytne i chybkie są Galicji klechy;

Skoro poblaknął nymbus Częstochowy

Poszli wraz szybko po rozum do głowy,

Postanowili dla ludu pociechy,

By promień światła nie zbłądził pod strzechy,

Ludkowi spektakl dać świetny i nowy.

Wincenty Lutosławski

Biblja i potęga kultury

Prawdziwa potęga Anglji datuje się dopiero od początku ubiegłego stulecia, a źródła jej są czysto duchowe. Najważniejszem z tych źródeł jest ruch religijny, który można śmiało przyrównać do ruchu, który stworzył chrześcijaństwo. Kolosalny rozwój towarzystw biblijnych i różnych sekt chrześcijańskich najociężalsze umysły pobudził do rozbioru najważniejszych zagadnień moralnych. Uwolniono się od sztywnych i suchych formułek tradycjonalnych, tworzono siły i formy nowe, powstał cały szereg równoległych prądów, porywających tłumy w kierunku uszlachetnienia życia we wszystkich jego objawach.

Iskierki Warszawskie, str. 204.

Ks. Dr. Kazimierz Lutosławski

Herezje i heretycy

W stosunku do heretyków, którzy błąd swój z uporem i ze szkodą innych dusz wbrew wyjaśnieniom kościoła szerzą, sprawiedliwość wymagałaby najsurowszych kar: ich grzech jest taką winą, która zasługuje nietylko na wyłączenie z obcowania wiernych przez wyklęcie, ale na osądzenie jak inne zbrodnie przeciw bliźniemu i przeciw porządkowi publicznemu: bo większą zbrodnią jest zatruwanie źródeł wiary i narażanie dusz ludzkich na chorobę i śmierć aniżeli zatruwanie studni, z której woda niesie śmierć dla ciał tych, co z niej korzystają i z tego tytułu kara śmierci najzupełniej byłaby sprawiedliwa…

Ochroną ogółu przed zarazą ducha Kościół dawniej pozostawiał władzy świeckiej państwa chrześcijańskiego, którego prawo równie starannie strzegło skarbu maluczkich, jak zapewniało bezpieczeństwo ich dobrom materjalnym przed najazdem i rabunkiem. Niestety, państwo niedość sumiennie wykonywało ten urząd i z niejednej małej iskierki, która dałaby się stłumić w zarodku, przy karygodnej bezczynności, albo gorszem jeszcze wspólnictwie władz państwowych – ogromne roznieciły się pożary, błędem trawiące liczne gromady i pokolenia nawet dusz pozostawionych bez obrony. Taki bierny stosunek do herezji ze strony władzy mającej z natury rzeczy obowiązek strzeżenia dóbr obywateli i ich bezpieczeństwa – jest oczywistem współnictwem w zbrodni odstępstwa od wiary…

Kościół dla dobra wiernych może wobec władzy, której przedstawiciele odstąpili od wiary, zwolnić wiernych od obowiązku posłuszeństwa i nawet od przysięgi nietylko w charakterze kary dla odstępców, lecz także dla zabezpieczenia wiernych przed ich wpływem.

Teologia, czyli nauka o Bogu i rzeczach Bożych.
Wykład nauki chrześcijańskiej.
Moskwa 1916. Tom II.

Pochwała bezprawia

Niekażdy legalny akt jest chwalebny i wolny od zamachu zbrodniczości w zakresie moralnym. Siciński, kiedy pierwszy raz sejm zrywał, nie gwałcił żadnej konstytucji, i owszem korzystał z gwarantowanego konstytucyjnie prawa liberum veto – a jednak z piętnem hańby przeszedł do historji. Trzeba te dwie rzeczy rozróżniać starannie: od pisanej konstytucji są ważniejsze i świętsze prawa niepisane, które są wyryte w sumieniu uczciwych ludzi i prawych Polaków, i tych pogwałcenie, choć według przepisów bezkarne – musi wywołać w całym narodzie odruch oburzenia i potępienia: brak takiego odruchu byłby dowodem gangreny moralnej społeczeństwa.

Myśl Narodowa, 1922.

Stanislaw Witkiewicz

Katechizm a Ewangelja

Co to jest etyka chrześcijańska? Jest to Miłość. Prawidła etyczne, bądź jako wskazówki czynów dobrych, bądź jako środki hamowania złych pragnień i ujemnych czynów, są tylko grubem, ogólnem spisaniem sposobów, jakiemi się Miłość może przejawiać w życiu. Bez niej niema etyki, z nią żadna etyka nie jest potrzebna. Przepełnijmy poza brzegi ludzkie dusze Miłością, a zginą wszystkie nędze, wszelkie zło ludzkiego życia i nie trzeba będzie uczyć się na pamięć spisów cnót i spisów grzechów. Wydrzeć ludzką duszę z ciemnych ostoi egoizmu i rzucić w blask najbezwzględniejszego zatracenia się w Miłości, oto jest cel, do którego dąży etyka chrześcijańska, cel, który jest naistotniejszą treścią całej nauki chrześcijańskiej.

Bóg chrześcijan tem się różni od innych bogów, że tę Miłość kładzie na pierwszem miejscu wymagań stawianych człowiekowi. Nie chce on ofiary dla siebie, nie chce całopalenia, chce miłosierdzia, chce miłości i nie przyjmuje nic od ludzi, którzy mają najmniejszą na sumieniu winę względem bliźniego. Bóg chrześcijan dobry czyn względem najmniejszego z maluczkich ma za największy czyn względem siebie. Cały stosunek człowieka do niego zależny jest od tego, jakim jest człowiek względem bliźnich. Rzecz oczywista, że w takiej religji ponad całym gmachem dogmatycznym góruje wynikająca z tej miłości strona etyczna, że jest ona gwiaździstem sklepieniem, najwyższą, najszczytniejszą, ukoronowaną wieżą tego przybytku. Pobudką i źródłem czynów boskich stała się tu miłość bezbrzeżna, miłość, która prowadzi Boga do samomęczeństwa, samozniszczenia dla szczęścia umiłowanego przedmiotu. Tego uczy każdy wiersz ewangelji, tą miłością przeciwstawiła się ona światu pogańskiemu.

Chrześcijaństwo i katechizm, str. 23–24.

Moc prawdy i siła fizyczna

Dopóki religja zaspakaja potrzeby umysłu, dopóki wystarcza jako norma etyczna, dopóty bezwzględna prawda jej zasad i bezwzględna słuszność jej przykazań nie podlega wątpliwości – nikt nie jest karany za obrazę bogów i od nikogo nie żąda się egzaminu z religji przy maturze – dla ugruntowania jej zasad. Stoi ona własną swą mocą, to jest – zgodnością z duszami, których jest istotną emanacją.

Z chwilą jednak, w której pod wpływem tych lub innych czynników, umysłowość danego ludu przeobraża się i przestaje być w zgodzie z treścią religji, następuje rozłam i walka między myślą powstałą niezależnie od religji a religją; zjawiają się „bluźnierce i kacerze”, – poganie mordują chrześcijan, chrześcijanie – pogan, palą się stosy, wznoszą się krzyże i szubienice, skrzypią torturowe koła, cenzura stara się zdeptać zarzewie buntowniczej myśli, – a posłowie galicyjskiego sejmu gwałtownie dopominają się u rządu o wprowadzenie egzaminu z religji przy maturze.

Jest to nieomylnym znakiem, że religja nie może już dalej panować nad wszystkiemi duszami własną swą treicią, że traci istotne pierwiastki życia, że staje się czemś martwem, bezsilnem i że, żeby istnieć, musi się oprzeć na siłach zewnętrznych, musi, zamiast nauczać swojej prawdy, bronić swojej powagi i przy pomocy nacisku jakiejkolwiek władzy i hipokryzji dusz słabych, zachowywać pozory trwałości i siły. Ten nacisk i przymus posługuje się środkami, których groza jest w stosunku prostym do znaczenia, jakie ma w danym czasie religja w życiu ludzkiem. Jeżeli obraza religji jest najcięższą zbrodnią, a spalenie na stosie najwyższą karą – stos jest przeznaczony dla krytyków religji. Jeżeli jednak religja przestaje być naprawdę największem zagadnieniem życia, wtenczas, pomimo istnienia w kodeksie kary śmierci lub okrutnego więzienia, za obrazę religji karze się aresztem, a cały przymus religijny redukuje się do formalistyki urzędów stanu cywilnego i trudności egzaminów szkolnych.

Tamże, str. 32–33.

Nie mogąc nie uznawać całej treści nauki religijnej za bezwzględną prawdę, za jedyną prawdę, nie mogą też przypuszczać (stróże religijnego ducha), by powaga tej nauki mogła być przez kogokolwiekbądź naruszana z dobrą wiarą i wobec zatargu religji z umysłowością, nie znajdują innego tłumaczenia, jak tylko winę tych, którzy wątpią, którzy nie godzą się z religją, którzy albo świadomą pracą myśli burzą jej budowę, albo nieświadomym buntem wydzierają się z jej koliska, albo patrzą na nią obojętnie, jak na przeżytek myśli, która nie ma żadnego już wpływu na ich duszę.

Winna więc jest nauka, literatura, sztuka; winni są przyrodnicy, impresjoniści, dekadenci i symboliści – wszystko od teorji powstawania gatunków do kartek pocztowych, od socjalizmu do baletu, od anarchizmu do niedostatecznego przymusu w szkolnej nauce religji, od masonerji do teatru, cyrku i udziału chłopców w polityce…

Błąd tego rozumowania, wynikający z przyjętej zgóry zasady bezwzględnej powagi nauki religijnej, tkwi w tem właśnie, że każde nieporozumienie z religją, każdą wątpliwość, każdą krytykę uważa się za winę, za przestępstwo, popełnione przeciw religji przez umysł wątpiący, uważa się za winę, za przestępstwo, które trzeba odkupić karą – pokutą.

Pojęcia religijne wyniesione hierachicznie ponad wszystko inne, co myśl ludzka może obejmować, przeciwstawiając się umysłowi nowoczesnemu, nie jako pojęcia przypuszczalnie prawdziwe, mogące być przedmiotem badania i dowodzenia, lecz jako pewniki oparte na powadze, która nie podlega ludzkiemu sądowi, w stosunku do której człowiek ma do wyboru tylko dwa wyjścia: – albo poddać się bezwzględnie – albo być przestępcą. Tym sposobem ludzie wierzący i ludzie uczący wierzyć, stawiają sobie bezwzględną zaporę przeciw poznaniu istotnej przyczyny zatargu religji z umysłowością, ponieważ nie chcą przypuścić możliwości tej przyczyny w samej religji, nie chcą nawet przyznać możliwości tej przyczyny przynajmniej w zobopólnej winie, tak religji, jak i umysłu, który z nią jest w niezgodzie.

Tamże, str. 35–36.

Ks. Ignacy Charszewski

W piekle jedyna nadzieja

Któżby ostatecznie został się przy Bogu, gdyby nie bo jaźń kary wiecznej? Bo i któżby po wykreśleniu dogmatu piekła chciał słuchać Kościoła?… Nie ma on do rozporządzenia Sybiru lub galer. Jego Sybirem, jego katorgą i galerami – jest piekło. No! Ależ Kościół nie posłał i nie posyła na ten swój Sybir nikogo, absolutnie nikogo. Tymczasem posłał wielu, bardzo wielu, do nieba… Kościół bowiem otrzymał od Chrystusa klucze królestwa niebieskiego, a nie otrzymał kluczów od królestwa piekielnego.

Wtóra podróż do Ciemnogrodu.

[Odpowiedź Historji]

Nakazano arcybiskupowi mediolańskiemu i sześciu innym biskupom, by Husowi jako księdzu natychmiast odebrali święcenia. Ustawiwszy go tedy na podwyższeniu i włożywszy nań wszystkie szaty mszalne, a w jego ręce kielich, wezwano go ponownie, by błędy swoje odwołał. I znowu odezwał się do stojących wokoło, że bojąc się obrazić sumienie swoje i być kłamcą wobec Boga, uczynić tego nie może. Biskupi przystąpili tedy do degradacji… Po dokonaniu tego przykrego obrzędu, wstawili mu na głowę czapkę wysokości jednego łokcia, na której wymalowane były trzy djabły, szarpiące grzeszną duszę, i umieszczony napis: hic est heresiarcha[1], biskupi zaś wygłosili nad nim te pamiętne słowa: „Kościół nie mając z tobą nic więcej do czynienia, oddaje ciało twoje ramieniu świeckiemu, duszę zaś Twoją djabłu”.

Palacký, „Dějiny národa českého”[2], tom III, str. 118.

1. to jest odszczepieniec↩

2. Zapewne chodzi o dzieło „Dějiny národu českého w Čechách a w Morawě”. W wydaniu z roku 1850 cytowany tekst znajduje się na stronach 200–201.↩

Artur Górski

Kultura i religia

Każda kultura ma u swego początku wybuch żywiołu religijnego. Kiedy żywioł religijny danej kultury lub danego jej okresu wyczerpuje się, wyczerpuje się tem samem i kultura. Czegóż bowiem owocem jest kultura? Jak się tworzy? Tworzy się pod działaniem dwóch sił: z jednej strony, pod naciskiem rzeczywistości świata na duszę, a z drugiej strony na skutek prężności duchowej w człowieku, która tę rzeczywistość odpiera i przekształca. Kiedy prężność owa ulegnie wyczerpaniu wówczas kultura staje się w treści swojej, pod naciskiem rzeczywistości fizycznej, zmysłową albo brutalną mimo wszystkie jej formy przyswojone. I wtedy przychodzi czas na przejaw nowy tegoż to żywiołu religijnego.

Na nowym progu.

Reformacja a reakcja

W wieku XVI jeszcze katolicyzm nie był u nas tak mocno utrwalony. Naród zrósł się z obyczajowością religijną daleko więcej niż z organizacją kościoła, a w obyczajowość tę wchodziło mnóstwo tradycyj „starej wiary” z czasów lechickiego pogaństwa. Przytem obecność innych wyznań na obszarze Rzeczypospolitej nakłaniała do oględności i do szukania związków ponad różnicami obrzędów…

Katolicyzm nie był wówczas tem, czem jest dzisiaj, naród gotów był do nowych przetworzeń, do zbudowania innego organizmu kościelnego. Duchowieństwo niższe nie cieszyło się wielkim szacunkiem, widzimy to z fraszek Kochanowskiego. Nie miał w Polsce powodzenia delegat Leona X do rozprzedawania odpustów i wywiózł puste sakwy. Przytem od czasów Kazimierza Jagiellończyka zdawano sobie u nas jaśniej sprawę z tego, że Rzym zabiegał jedynie o rozszerzenie katolicyzmu, nie biorąc zupełnie w rachubę czasowego układu interesów polskich.

Jedności przeto szukano… — — — Kościół zachodni a narodowy byłby może usunął zgubne odium między kościołem polskim a ruskim, między duchownym łacińskim a duchownym greckim… Jak nas… uczą dzieje unji i wojen kozackich, swar i ucisk wyznaniowy prowadzony był przez sługi kurji rzymskiej, nie przez członków rządu polskiego. Rząd polski potępiał jak najostrzej działanie tych, którzy w szerzeniu unji dopuszczali się przymusu. Toż samo, kiedy po śmierci Chmielnickiego, który się poddał carom, ataman Wyhowski zrywa z Moskwą i zawiera z Polakami ugodę hadziacką, ugoda ta nie otrzymuje zatwierdzenia sejmu, ponieważ bulla papieska powstrzymała duchowieństwo katolickie od przyjęcia do senatu metropolity kijowskiego i władyków prawosłanych. Jedno to z wielu następstw wysługiwania się Rzymowi…

Katolicyzm straciwszy narazie swe poczucie wyższości moralnej, przerzucił walkę z protestantyzmu na połę polityki, na drogę knowań gabinetowych, popierał absolutyzm u góry, a poduszczał masy u dołu. W ten sposób w sprawach sumienia poczęto się uciekać w krajach katolickich do gwałtu. Ludwik XVI odwołuje edykt nantejski o swobodzie wyznań pod wpływem jezuity – spowiednika, księdza La Chaise; w Polsce książka jezuity Cichowskiego twierdząca, że szlachta podgórska djabła za Boga ma, stanęła na równi z odezwami Chmielnickiego, wzywającemi do rzezi szlachty. I rzeź arjan nastąpiła w tych okolicach z okazji najścia Szwedów, na skutek kazań duchowieństwa, które powtarzało nauki swego preceptora. Utworzył się też za wpływem zakonu jezuitów nieszczery stosunek rządu do społeczeństwa, czego obrazem była Polska Zygmunta Wazy; rząd dążył do celów stronnictwa katolickiego w Europie, wbrew nawet żywotnym interesom narodu i jakby poza jego plecami; naród natomiast nauczył się stawać do rządu w opozycji, na tej drodze zaprzepaszczać swoje sumienie publiczne, szkoła bowiem wychowania religijnego prowadziła do cnót domowych i dewocji, ale nie dbała zgoła o rozwój sumienia publicznego, pobłażając wybrykom byle wzięcia nie tracić u szlacheckiego demosu. Był to żywot publicznie niezdrowy.

Ku czemu Polska szła, str. 85–89.

Dwa sumienia

Oparciem dla poczucia narodowego może być tylko sumienie religijne ludu. Tymczasem spotykałem ludzi o życiu religijnem rozbudzonem, sprawiedliwych, uczciwych, ofiarnych pełnych nawet zaparcia się siebie, subtelnych w swej wiedzy o sumieniu, słowem chrześcijan, którzy w twardych warunkach życia umieli zachować prawie świątobliwość – i równocześnie pazbawionych etycznej świadomości narodowej. W tej dziedzinie panowało w ich duszy religijnej vacuum. Rozmawiając z nimi usłyszałem takie sądy na temat przynależności do narodu, że można było przestraszyć się. Punktem wyjścia tych sądów było przeświadczenie, że byle być dobrym katolikiem, to mniejsza o narodowość.

Osoby, o które tu chodzi, miały równocześnie wyrobione poczucie plemienne, umiały przeciwstawić się Niemcom, a jedna z nich przeszła Wrześnię, stawiając czoło po bohatersku prześladowaniom.

Czego to dowodzi? Chyba tego, że religijna dusza ludu nie pozostaje w łączności z jego duszą narodową, a tem samem nie ma jedności w sobie. Poczucie narodowe tego ludu stoi poza jego pionem religijnym, nie znajduje w nim etycznego oparcia.

…(Trzeba) wiarę wzmocnić potęgą duchową narodu a naród wzmocnić potęgą duchową wiary. Wtedy zniknie podział społeczeństwa na obywateli narodowych z jednej strony, a na chrześcijan katolików z drugiej; wtedy ustaną takie przerażające objawy, że im człowiek z ludu jest więcej chrześcijaninem, tem więcej nie wie, gdzie i jak pomieścić etykę narodową w swoim religijnym kanonie…

U nas słowo narodowe nawet wtedy gdy ma szatę odświętną, stoi dotąd jak Kopciuszek w przedsionku religijnej duszy narodu.

Któż nam otworzy jej podwoje? Kto dwa sumienia ludu złączy w jedno?

Kurjer Poznański, 23.XI.25.

F. Brodowski

Polak to katolik

Można sobie wyobrazić Polaka sprzedawczyka, renegata, wyzbywającego się wyznania dla pełnej misy, – ale pomyśleć Polaka wyznania mojżeszowego, prawosławnego, nawet luteranina nie można. Wierzę, że to będzie najzacniejszy człowiek, przywiązany i poświęcony syn tej ziemi. Jednak coś mu brak, i to najważniejszego – możności uzyskania bezpośredniego kontaktu z duszą narodu. Niech przyjmie katolicyzm i na pierwszej mszy katolickiej, w najskromniejszym kościołku wiejskim, otworzy mu się furtka dotąd przed nim zabita. Do przekroczenia zaś jej nie może tęsknić, gdy w nim tkwi choć źdźbło polskości… Pierwiastkiem ducha myśmy daleko od Francuzów bogatsi, i jeśli kiedy Bóg sprawi, że przewodnictwo intelektualne i duchowe przejdzie od nich do nas, to będzie to za sprawą wierności naszej tym pierwiastkom, które z nas ostoję katolicyzmu uczyniły. To nie wyznanie, to polot ducha… Nie, katolicyzm w Polsce nie jest tylko wyznaniem, gdyż wrósł w rdzeń naszej kultury duchowej, nasza dusza nim obrosła, a to się stało dlatego, że nie katolicyzm Polskę, lecz Polska wzięła katolicyzm w siebie i uczyniła go polskim.

Moja biografia, 1915.
O duszę Polski, 1916.

Tadeusz Miciński

Konieczność ewolucji

Religja nie jest sprawą tylko księży. Idzie tu o naród cały – i naród cały winien zdobywać wyższe szczeble swej ewolucji religijnej.

Italia farà da sè [1] – oby tak mógł rzec o sobie naród polski, w tem przeświadczeniu, że on za siebie odpowie i zrobi.

Nie stanie się to jednak prędko ani łatwo, zważywszy jednostronność naszej oświaty. Sam Rzym znajduje się teraz w położeniu krytycznem.

Walka o Chrystusa.

1. „Wlochy same sobie dadzą radę”. Słowa Karola Alberta Sabaudzkiego.↩

Nota wydawnicza

Ten utwór nie jest objęty majątkowym prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Tekst opracowany na podstawie: P. Hulka–Laskowski, Pięć Wieków Herezji, Spółka Księgarsko-Wydawnicza „Słowo” sp. z o. o. przy pomocy Funduszu Wydawniczego im. Sen. Ludwika Józefa Everta, Warszawa 1939.

Znacznik czasowy: 2017-12-11T18:18:22.000Z.