Życie Św. Franciszka z Asyżu

Paul Sabatier

Tłumaczenie: Paweł Hulka–Laskowski

1927

Życie Św. Franciszka z Asyżu

1. Do Strassburżan

2. 1 Młodość św. Franciszka

3. 2 Stopnie nawrócenia

4. 3 Kościół około r. 1209

5. 4 Walki i triumf

6. 5 Pierwszy rok apostolstwa

7. 6 Święty Franciszek i Inocenty III

8. 7 Rivo Torto

9. 8 W Porcjunkuli

10. 9 Święta Klara

11. 10 Pierwsze próby nawracania niewiernych

12. 11 Człowiek wewnętrzny i cudotwórca

13. 12 Kapituła generalna r. 1217

14. 13 Święty Dominik i święty Franciszek

15. 14 Przesilenie w Zakonie

16. 15 Reguła z roku 1221

17. 16 Bracia Mniejsi a wiedza

18. 17 Stygmaty

19. 18 Pieśń o słońcu

1. Tekst

2. Tłumaczenie.

20. 19 Rok ostatni

21. 20 Testament i śmierć świętego Franciszka

1. Testament

22. Nota wydawnicza

Do Strassburżan

Przyjaciele!

Oto nareszcie książka, którą zapowiedziałem wam był tak dawno. Jak na wielki wysiłek owoc to bardzo skromny; wiem o tem, niestety, lepiej, niż ktokolwiek. Wdowa ewangeliczna złożyła w świątyni tylko grosz, lecz grosz ten miał jej otworzyć bramę raju. Przyjmijcież grosz, który składam wam dzisiaj, tak jak Bóg przyjął dar ubogiej kobiety, oceniając nie jej dar, lecz jej miłość. Feci quod potu i, omnia dedi.

Nie strofujcie mnie za zbyt długą zwłokę, gdyż potrosze zawiniliście ją sami. Ileż razy w ciągu dnia we Florencji, w Asyżu, w Rzymie, zdarzało mi się, iż zapominałem badać dokumenty, bo czułem, że coś budzi się we mnie i leci ku waszym oknom, które otwierały się niekiedy… Pewnego wieczoru przed dwoma laty, gdy zapomniawszy o wszystkiem, zasiedziałem się długo po zachodzie słońca u świętego Damjana, stary mnich przyszedł mi powiedzieć, że kaplica zamknięta. Per Bacco! — mruczał szeptem, odprowadzając mnie ku drzwiom i gotując się do przyjęcia moich zwierzeń — sognava d’a more o di tristezza? Istotnie, marzyłem o miłości i smutku, bo myślałem o Strassburgu.

1 Młodość św. Franciszka

Asyż jest jeszcze prawie taki sam, jak przed sześciu lub siedmiu wiekami. Jego zamek feudalny jest dzisiaj ruiną, lecz miasto zachowało swój dawny wygląd w rzędach wielowiekowych domów wzdłuż długich i pustych ulic.

Położone na zboczu wzgórza, nad którem wznosi się dumnie Monte Subasio, miasto ma u stóp swoich całą równinę Umbrji od Perugji do Spoleto. Jego domy zdają się wdrapywać na skałę, niby gromadka dzieci, wspinających się na palcach, aby wszystko widzieć dokładnie. To też z każdego okna można ogarnąć całą rozległą panoramę, otoczoną łagodnemi wzgórkami, na których wioski i zamki ostro rysują się na niebie tak czystem, jak bodaj nigdzie.

Te proste siedziby miewają zaledwie po pięć lub sześć małych izdebek, lecz różowy odcień kamienia, z którego są pobudowane, nadaje im wyraz niezwykłego wesela. Domek, w którym miał się urodzić święty Franciszek, znikł prawie doszczętnie, czyniąc miejsce kościołowi, lecz ulica jest taka skromna, a to, co pozostało po palazzo dei genitori di San Francesco[1], jest tak doskonale podobnem do domków sąsiednich, że można zaufać tradycji. Franciszek stał się sławnym za życia; byłoby dziwnem, gdyby nie był powstał niejaki kult dokoła domu, w którym ujrzał on światło dnia i w którym spędził pierwsze dwadzieścia lat swego życia.

Na świat przyszedł około 1182 roku. Biografowie przekazali nam o jego rodzicach szczegółów niewiele.

Ojciec jego, Piotr Bernardone, handlował tkaninami i zarabiał na tym handlu dużo pieniędzy. Wiadomo, że życie kupców ówczesnych różniło się od życia kupców dzisiejszych. Znaczną część życia spędzali oni w podróżach dla zaopatrywania się w przedmioty handlu.

Podróże takie bywały niemal wyprawami. Ponieważ drogi były niebardzo bezpieczne, przeto potrzebne bywały znaczne eskorty dla ludzi, udających się na owe sławne jarmarki, na których w ciągu całych tygodni spotykali się kupcy, przybywający z najodleglejszych miejscowości Europy. W niektórych miastach, jak naprzykład w Montpellier, jarmark był stały. Benjamin de Tudela opisuje nam to miasto, jako odwiedzane przez wszystkie narody chrześcijańskie i mahometańskie: „Spotyka się tu kupców z Afryki, Włoch, Egiptu, Palestyny, Grecji, Galji, Hiszpanji i Anglji, tak że w mieście tem można widywać ludzi wszystkich języków, nie wyłączając Genueńczyków i Pizan.”

Śród wszystkich tych kupców najbogatszymi byli handlarze tkanin. Można rzec, że byli oni bankierami swoich czasów, a na ciężkich ich wozach przewożone bywały sumy, podnoszone przez papieży w Anglji lub Francji.

Przejazd ich należał do najważniejszych wydarzeń w życiu mieszkańców zamków; zatrzymywano ich długo i rozpytywano o wszystkie nowiny. Łatwo wyobrazić sobie, jak stosunki podobne zbliżały ich do szlachty; toteż w pewnych okolicach, np. w Prowancji, kupcy uważani byli za szlachtę niższego stopnia.

Bernardone udawał się w takie dalekie podróżne często; bywał on nawet we Francji i to niezawodnie we Francji północnej, mianowicie w Szampanji, gdzie odbywała się wymiana handlowa między północą a południem Europy.

Tam znajdował się właśnie wtedy, gdy urodził się jego syn. Matka na chrzcie świętym w katedrze św. Rufina kazała dać synowi imię Jan, lecz ojciec po powrocie swoim wybrał dlań imię Franciszek.

Miałże już wówczas pewne ustalone zamiary co do wykształcenia, jakie synowi dać pragnął, nazywając go Francesco? Czy już wówczas postanawiał wychować go po francusku, zrobić z niego małego Francuza? Nie jest to bynajmniej nieprawdopodobne. Być też może, że w imieniu, danem synowi, był niejaki hołd, złożony przez obywatela Asyżu jego arystokratycznym klientom z poza granicy. Tak czy owak, mały Bernardone uczył się po francusku i na zawsze zachował dla języka i kraju francuskiego przywiązanie osobliwe.

Szczegóły te, dotyczące Bernardonego, są bardzo ważne; ukazują nam one środowisko i wpływy, śród jakich rósł Franciszek. Kupcy odgrywali poważną rolę w ruchu religijnym trzynastego stulecia. Już sarn ich zawód czynił ich rozsadnikami nowych myśli. Bo i jakże po przybyciu do jakiego kraju nie odpowiadać na pytania wszystkich pożądających nowin? Otóż z największą niecierpliwością wyglądano przedewszystkiem nowin religijnych, bo zaciekawienie ogółu zwracało się wtedy w inną stronę, niż dzisiaj. Kupcy dostosowali się do tej roli: przypatrywali się bacznie, słuchali, czując się szczęśliwymi na samą myśl, że będą mieli o czem opowiadać, aż stopniowo wielu z nich stawało się misjonarzami spraw, z któremi zapoznawali się zrazu przez prostą ciekawość.

Doniosłość tej roli kupców, którzy wędrując z miejsca na miejsce, wszędzie potrosze rozsiewali nowe myśli, zbierane podczas podróży, nie została jeszcze należycie oceniona. Oni to byli roznosicielami, często nieświadomymi i mimowolnymi wszelkich nowinek, przedewszystkiem wszelkich herezyj i buntów i oni przyczynili się do powodzenia Waldensów, Albigensów, Pokornych i tylu innych sekt.

Bernardone, nie myśląc nawet o tem, mógł był w ten sposób stać się sprawcą religijnego powołania syna. Wieści, które przynosił ze swoich podróży, pozornie mogły były zrazu nie zwracać uwagi dziecka, lecz były podobne do ziarn siewnych, które długo pozostają pogrzebane, aby nagle pod działaniem ciepłych promieni słońca wydać plon nieoczekiwany.

Wykształcenie Franciszka było dość jednostronne; w owych czasach szkoła miała swój przytułek w cieniu kościoła. Księża kościoła św. Jerzego byli jego nauczycielami i przyswoili mu trochę łaciny. Język ten był dość rozpowszechniony w Umbrji aż do połowy trzynastego wieku; wszyscy rozumieli go i mówili nim potrosze, bo był jeszcze mową kazań i rozpraw politycznych.

Uczył się też pisać, ale z mniejszem powodzeniem: przez całe życie nie imał się pióra, prócz kilku wypadków, gdy chodziło o napisanie paru słów zaledwie. Autograf z Sacro Convento, który zdaje się być prawdziwym, świadczy o zupełnej nieporadności pisarskiej; najczęściej św. Franciszek dyktował, ograniczając się do podpisywania swych listów prostem T, symbolem krzyża Jezusowego.

Częścią jego wykształcenia, która miała mieć wpływ na jego życie, był język francuski; być może, że posługiwał się nim w domu. Słusznie powiedziano, że posiadać dwa języki, jest to posiadać dwie dusze; ucząc się francuskiego, Franciszek odczuwał cały czar młodej poezji francuskiej, a jego wyobraźnia pobudliwa i niespokojna marzyła o naśladowaniu czynów rycerskich.

Lecz nie uprzedzajmy wypadków. Życie jego było narazie podobnem do życia wszystkich jego równieśników. Tej dzielnicy miasta, w której ukazują jego dom rodzinny, nieznane są wozy; od wczesnego ranka ciasne te uliczki są w niepodzielnem posiadaniu dzieci. Bawią się tu one w licznych gromadkach, zbytkują w sposób miły i ujmujący, różniąc się ogromnie od małych Rzymian, którzy od szóstego lub siódmego roku życia całemi godzinami kulą się do stóp jakiej kolumny lub załomu muru i grywają w kości lub morę, przyczem gra ich bywa bardzo namiętna i zapamiętała.

W Umbrji, jak w Toskanie, dzieci lubią nadewszystko takie gry, w których jest sposobność do popisów: bawić się w żołnierzy i procesje, to w Asyżu ich radość największa. W ciągu całego dnia pozostają na uliczkach, a ku wieczorowi, śpiewając i tańcząc, udają się na jeden z placów miasta. Te place, to osobliwy czar Asyżu. Co chwila linja domów od strony równiny przerywa się i przechodzień staje śród drzew na rozkosznej terasie, jakby zbudowanej tylko na to, aby można było napawać się widokiem zachodu słońca, nie tracąc nic z jego przepychu. Syn Bernardonego prowadzał niezawodnie takie same farandole, jakie widuje się dzisiaj, bo od samego dzieciństwa był księciem młodzieży.

Tomasz Celano daje nam przerażający obraz ówczesnego wychowania, przedstawiając rodziców, którzy namawiają do występku swoje własne dzieci i przemocą popychają je ku złu. Franciszek korzystał z tych smutnych lekcyj aż nadto.

Zawód ojca i prawdopodobnie szlacheckie pochodzenie matki wynosiły go niemal na poziom utytułowanych rodzin jego kraju, a pieniądze, rozrzucane pełnemi garściami, robiły resztę. Młodzi panicze, radzi, że mogą biesiadować jego kosztem, tworzyli dokoła niego rodzaj dworu. Bernardone był zbyt zadowolony z tego, że syn jego przestaje w towarzystwie panów, aby miał był sknerzyć na szaleństwa syna. Jak się przekonamy z dalszego ciągu tego życiorysu, był on skąpy, lecz jego próżność i pycha były większe od skąpstwa.

Pika, jego żona, istota łagodna i skromna, którą biografowie potraktowali zbyt pobieżnie, widziała to wszystko i dręczyła się, milcząc; lecz słaba, jak wszystkie matki, nie chciała rozpaczać nad synem, a gdy sąsiadki wskazywały na jego wybryki, odpowiadała spokojnie: „Czegóż chcecie? Wierzę mocno, że z wolą Boga stanie się on dobrym chrześcijaninem.” Słowa te są zgoła naturalne w ustach matki, lecz później przypisano im sens proroczy.

Jak daleko zaszedł młodzieniec w swych wybrykach? Byłoby trudno odpowiedzieć na to pytanie. Sprawa nietkniętej czystości, która miała podobno dręczyć brata Leona, mogła była zrodzić się tylko w wyobraźni chorobliwej. Tomasz Celano[2] i Trzej Towarzysze[3] zgodni są w tem, że młodzieniec posunął się aż do najgorszych ekscesów. Później mówiono o jego życiu świeckiem z większą oględnością. Zbyt surowa treść opowieści Celana została zmieniona przez kapitułę generalną w roku 1260. Ta swoboda pierwszych biografów stała się bezwątpienia jednym z powodów, które przyczyniły się najbardziej do ich ostatecznego potępienia w trzy lata później.

W opowiadaniach ich niema nic ciemnego: syn Bernardonego nietylko że naśladował rówieśników, lecz powziął ambicję prześcignięcia ich.

Swemi wybrykami, figlami, błazeństwami i rozrzutnością zdobył w końcu niejaką sławę. Widywano go bezustannie na ulicach w kole towarzyszy, zwracającego na siebie uwagę przepychem lub dziwacznością ubioru. Nawet w nocy wesoła gromada nie ustawała w zabawach i napełniała miasto wrzawą swych śpiewek.

Właśnie w owych czasach trubadurowie przebiegali miasta Włoch północnych, czyniąc modnemi wspaniałe uczty, a nadewszystko zabiegi miłosne; lecz wynosząc pod niebo uczucie miłości, odwoływali się jednocześnie do uczuć dworności i wytworności; to uratowało Franciszka.

Pomimo wszystkich swoich wybryków pozostał zawsze grzecznym i uprzejmym, starannie unikając wszelkich wyrażeń niskich lub nieprzystojnych.

Już wówczas poważnie usiłował wyrwać się z więzów pospolitości. Ulegając żywej potrzebie dążenia daleko i wysoko, uwielbiał wprost rycerstwo, a mniemając, że rozywki są cechą szlachectwa, rzucił się w ich wir bez opamiętania.

Lecz ktoś, kto mając lat dwadzieścia, biega z uczty na ucztę, a nie ma serca zupełnie oschłego, musi od czasu do czasu na rogach ulic dostrzegać ubogich i głodnych, którzy przez całe miesiące mogliby żyć z tego, co on sam wyrzuca w przeciągu kilku godzin na błahostki. Franciszek widywał takich nędzarzy i przy wrażliwej swej naturze zapominał na ich widok o wszystkiem innem. Myślą i sercem stawał na ich miejscu i często oddawał im wszystkie posiadane pieniądze, a nawet ubranie.

Pewnego dnia, obsługując klientów w sklepie ojca, szorstko odprawił biedaka, który wszedłszy, prosił go o jałmużnę dla miłości Boga. Ale natychmiast zaczął sobie robić wyrzuty za swoją szorstkość: „Czegóż nie byłbym zrobił — myślał — gdyby człowiek ten poprosił mnie był o cośkolwiek w imieniu jakiego hrabiego lub barona? O ileż więcej winienem był uczynić dlań, gdy prosił w imię Boże! Jestem cham!” Zostawiwszy klientów, pobiegł za żebrakiem.

W pierwszych czasach, gdy syn przykładał rękę do prac ojca, Bernardone bardzo był zadowolony z jego zdolności kupieckich; umiejąc trwonić pieniądze, Franciszek umiał przynajmniej zręcznie je zarabiać. Ale zadowolenie z syna nie było długotrwałem. Źli towarzysze Franciszka wywierali nań wpływ najzgubniejszy. Nadszedł czas, kiedy młodzieniec nie umiał żyć bez nich i gdy tylko usłyszał ich wezwanie, rzucał wszystko, nie dając się niczemu powstrzymać.

W owym czasie Umbrja i Italja były świadkami szybko po sobie następujących wydarzeń politycznych: po strasznej walce sprzymierzeni republikanie zmusili cesarstwo do uznania ich. Nieśmiertelnem zwycięstwem pod Legnano (29 maja 1176) i pokojem, zawartym w Konstancji (25 czerwca 1183) liga lombardzka wydarła Fryderykowi Rudobrodemu niemal wszystkie przywileje władzy, nie pozostawiając cesarzowi nic prócz oznak i pozorów.

Od jednego końca półwyspu do drugiego wizja wolności przyśpieszała bicie serc. Zdawało się w pewnej chwili, że całe Włochy odzyskają świadomość swej jedności i powstaną jak jeden mąż, aby wyprzeć cudzoziemca za swoje granice. Ale współzawodnictwo między miastami było zbyt ostre; obywatele tych miast nie rozumieli, że wolności miejscowe bez wolności ogólnej są tylko zawodną złudą. Następca Rudobrodego, Henryk VI (1189–1196) spętał Włochy jarzmem żelaznem i może byłby zdołał zapewnić cesarstwu panowanie, gdyby przedwczesna śmierć nie była mu w tem przeszkodziła.

Nie mógł on jednakże spętać myśli. Ruch, który wstrząsnął miastami północnej Francji, budził echo za Alpami.

Asyż, acz był miastem podrzędnem, nie trzymał się jednak zdała od wielkich zmagań o niepodległość. Został ciężko ukarany, utracił wszystkie swoje wolności i musiał poddać się Konradowi Szwabskiemu, księciu Spoleto, który z wysokości swej twierdzy utrzymywał miasto w posłuchu.

Lecz gdy Inocenty III. wstąpił na tron papieski (8 stycznia 1198), stary książę widział, że jest zgubiony; ofiarował papieżowi pieniądze, ludzi, wierność; papież odrzucił wszystko, nie chcąc budzić wrażenia, że sprzyja Niemcom, którzy bezecnie łupili kraj. Konrad Szwabski musiał zdać się na łaskę i niełaskę i udać się do Narni, aby w ręce dwóch kardynałów złożyć oświadczenie swego poddania się.

Jako ludzie praktyczni, Asyżanie nie zawahali się ani na chwilę; gdy książę znalazł się w drodze do Narni, pośpieszyli zdobywać zamek. Przybycie wysłańców, upoważnionych do objęcia zamku jako domeny papieskiej, nie powstrzymało ich; ze zdobytego zamku nie zostawili kamienia na kamieniu.

Potem z niewiarogodną szybkością opasali miasto murami, istniejącemi częściowo dotąd, a świadczącemi swemi imponującemi masami o rozmachu, z jakim cała ludność pracowała nad ich wzniesieniem.

Jest rzeczą naturalną, że Franciszek, który miał wówczas lat siedemnaście, był jednym z najdzielniejszych uczestników tych sławnych dni i że przywykł wtedy do noszenia kamieni i używania kielni, co stało się dlań bardzo pożytecznem w niewiele lat później.

Niestety współobywatele jego nie umieli skorzystać ze zdobytej wolności. Prosty lud, który podczas tej rewolucji nabrał świadomości swej siły, chciał wyzyskać zwycięstwo i zagarnąć dobra szlachty, która wobec postawy ludu poukrywała się w warownych domach w śródmieściu i zamkach okolicznych. Kilka zamków spalono; wówczas hrabiowie i baronowie zwrócili się do miast sąsiednich, prosząc o pomoc i ratunek.

Perugja w owym czasie znajdowała się u szczytu potęgi i niejednokrotnie próbowała podbić Asyż. Z otwartemi rękoma przyjęła zbiegów i czyniąc z ich sprawy swoją własną, wypowiedziała Asyżowi wojnę. Było to w roku 1202.

Przeciwnicy spotkali się na równinie mniej więcej w połowie drogi między temi dwoma miastami, niedaleko Ponte San Giovanni. Asyżanie zostali pobici i Franciszek, który walczył w ich szeregach, dostał się do niewoli.

Zdrada szlachty nie była powszechna; niektórzy z panów walczyli wraz z ludem. Zwycięzcy uprowadzili ich jako zakładników. Śród nich, nie zaś śród popolanów, spędził Franciszek, ze względu na swoją wytworność, cały czas niewoli, która trwała okrągły rok.

Towarzyszy niewoli zadziwiał swą wesołością. Częstokroć uważano go niemal za szalonego. Zamiast narzekać i pomstować, układał plany na przyszłość, o których rozmawiał chętnie, z kim się zdarzyło. Życie przedstawiał sobie takiem, jakiem je malowały pieśni trubadurów. Marząc o sławnych przygodach, kończył zawsze słowami: „Zobaczycie, że kiedyś cały świat uwielbiać mnie będzie.”

Podczas tych długich miesięcy Franciszek pod niejednym względem rozczarował się szlachtą, którą zdaleka podziwiał był szczerem sercem. W stosunkach z nią zachował nietylko zupełną swobodę wypowiadania się, lecz i pełną wolność czynów. Jednego z jeńców, rycerza, wszyscy trzymali zdała od siebie z powodu jego próżności i złego charakteru. Franciszek, nie myśląc usuwać się od niego, okazywał mu wiele życzliwości i cieszył się, gdy mu się udało pojednać go z resztą jeńców.

Wreszcie doszedł do skutku układ między hrabiami a ludem Asyżu. W listopadzie r. 1203 rozjemcy, wyznaczeni przez obie strony, postanowili, że miasto Asyż w pewnej mierze ma naprawić szkody, wyrządzone panom, ci zaś zobowiązali się do niezawierania w przyszłości przymierzy bez upoważnienia miasta. Pańszczyzna wiejska została utrzymana, co świadczy, że rewolucja kierowana była przez mieszczaństwo i korzyści mieszczaństwa miała na widoku. Zanim jednak upłynęło dziesięć lat, także i lud wiejski wywalczył sobie wolność. I znowuż widzimy Franciszka, walczącego po stronie uciśnionych i dosługującego się tytułu Patrjarchy demokracji pobożnej, udzielonego mu przez jednego ze współobywateli.

Po zawarciu rozejmu jeńcy, trzymani w Perugji, odzyskali wolność. Franciszek powrócił do Asyżu. Miał lat dwadzieścia i dwa.

1. pałacu rodziców św. Franciszka↩

2. Tomasz Celano, jeden z pierwszych i najbliższych uczni św. Franciszka, zarazem jego biograf i prawdopodobnie autor hymnu Dies irae. Zmarł w r. 1255 — (Przyp. tłum.)↩

3. Trzej Towarzysze św. Franciszka to bracia Leon, Anioł i Rufin autorowie dzieła p. t.
«Legenda S. Francisci Assisiensis qua dicitur Legenda trium sociorum.» Znajduje się w rękopisie w Bibljotece Watykańskiej. — (Przyp. tłum.)↩

2 Stopnie nawrócenia

Od wiosny 1204 do wiosny 1206.

Po powrocie do Asyżu, Franciszek rozpoczął nanowo dawne życie; być może, iż chciał nawet powetować sobie czas stracony. Zabawy, gry, biesiady, rozkiełzanie, zaczęły się nanowo. Oddał się tak niepodzielnie uciechom, aż zaniemógł poważnie.

W ciągu długich tygodni widział śmierć z tak bliska, że przesilenie fizyczne sprowadziło przesilenie moralne. Tomasz Celano zachował pewien rys z czasów rekonwalescencji Franciszka: odzyskiwał on powoli siły i zaczynał wychodzić z domu, gdy dnia pewnego postanowił pójść dalej, aby spokojnie nacieszyć się widokiem przyrody i nanowo wziąć w posiadanie skarb życia. Wsparty na lasce, udał się w stronę bramy miejskiej.

Najbliższą bramą, nazwaną Porta Nuova, jest właśnie ta, za którą roztaczają się najpiękniejsze widoki. Wnet po wyjściu za bramę ma się przed sobą wielką równinę; wypukłość terenu zakrywa oczom miasto, od którego nie dochodzi żaden szmer. Przed spoglądającym biegnie w licznych załomach droga do Foligno; w lewo imponujące masy góry Subasio; w prawo cały rozdół umbryjski ze swemi osadami rolnemi, wioskami, omglonemi wzgórzami, a na zboczach tych wzgórków sosny, cedry, dęby, oliwki i winna latorośl roztaczają niezrównane wesele i ożywienie. Cała kraina polśniewa pięknem, lecz pięknem zestrojonem harmonijnie i zgoła ludzkiem, jakby uczynionem dla podobania się człowiekowi.

Franciszek miał nadzieję, że w widoku tym odnajdzie rozkoszne wrażenia swych lat pacholęcych. Z podnieconą wrażliwością ozdrowieńców wdychał wiewy wiośniane, ale oczekiwana odnowa wewnętrzna nie nadchodziła. Cała roześmiana wokół przyroda miała dlań tylko wyrazy melancholji.

Sądził, że powiewy tej ukochanej krainy zabiorą z sobą ostatnie dreszcze gorączki, a oto sercem jego zawładnęło przygnębienie po stokroć boleśniejsze od cierpienia cielesnego. Żałosna pustka jego życia ukazała mu się znagła, przeraziła go samotność wielkiej duszy, w której brak ołtarza.

Wspomnienia życia minionego obiegły go nieznośną żałością: zaczynał się brzydzić samym sobą; niegdysiejsze jego ambicje wydawały mu się śmiesznemi, lub godnemi wzgardy. Powrócił do domu pod przygnębiającem brzemieniem nowego cierpienia.

W godzinach takiej udręki moralnej człowiek szuka ucieczki w miłości, lub w wierze.

Niestety rodzina i przyjaciele Franciszka nie zdolni byli go zrozumieć. Co do religji, to była ona dla niego, jak dla większości jego współczesnych, owym grubym fetyszyzmem o terminologji chrześcijańskiej, który pewno nieprędko zniknie zupełnie. Dla niektórych ludzi pobożność polega na tem, aby być w porządku w stosunku do króla potężniejszego od innych, ale także bardziej surowego i kapryśnego, którego nazywa się Bogiem. Przekonywa się go o swej lojalności, jak się przekonywa innych monarchów, a mianowicie tem, że się rozwiesza wszędzie jego obrazy i składa możliwie regularnie podatki, pobierane przez jego ministrów. Kto skąpi, kto oszukuje, ten naraża się na surową karę, ale dokoła króla nie brak dworzan, którzy chętnie służą w potrzebie. Za odpowiednią nagrodą podpatrzą chwilę pomyślną, aby zręcznie usunąć wyrok skazujący, albo w chwili dobrego humoru księcia podsuną mu do podpisu formułę zupełnego rozgrzeszenia, wiedząc, że w takich chwilach książę podpisuje, nie patrząc.

W takiej pierwotnej religji żył dotąd Franciszek. Nie pomyślał więc nawet, aby w niej szukać balsamu duchowego na zleczenie swych ran. Pod świętym przymusem miał dojść do wiary czystej i śmiałej, lecz droga do niej jest długa i usiana przeszkodami, a w chwili, o której mowa, jeszcze się na niej nie znajdował, ba, nie podejrzewał nawet jej istnienia. Wiedział tylko, że uciechy prowadzą do nicestwa, a przesyt do gardzenia samym sobą.

Wiedział o tem, a jednak miał na nowo powrócić ku uciechom. Ciało nasze jest tak słabe i tak skłonne do powracania na wydeptane ścieże, że powraca na nie chętnie, jeśli energiczna wola nie oprze się temu. Acz rozczarowany, Franciszek powrócił do dawnego życia.

Chciałże się rozerwać, zapomnieć o owym dniu gorzkich dumań? Możnaby przypuścić, że tak, sądząc podług zapału, z jakim rzucił się do urzeczywistniania swoich nowych zamierzeń.

Do realizacji marzeń o sławie nadarzała mu się sposobność: pewien rycerz z Asyżu, być może jeden z tych, z którymi dzielił niewolę w Perugji, wybierał się w podróż do Pulji pod rozkazy hrabiego Gentile, który połączyć się miał z Gauthierem de Brienne, wojującym na południu Włoch po stronie Inocentego III.

Sława Gauthiera była ogromna na całym półwyspie: uważano go za jednego z najprzedniejszych rycerzy epoki. Serce Franciszka zadrżało: wydało mu się, że przy boku podobnego bohatera niebawem będzie mógł okryć się chwałą. Postanowił wyjechać i oddał się bezgranicznej radości.

Przygotowania do drogi czynił z ostentacyjną rozrzutnością. Jego rynsztunek stał się dla swej książęcej wspaniałości przedmiotem rozmów. Mówiono o nim tem więcej, że naczelnik wyprawy, zrujnowany zapewne przez rewolucję r. 1202, lub wydatkami w długiej niewoli, musiał poprzestać na daleko skromniejszym rynsztunku.

Lecz we Franciszku dobroć była już daleko większa, niż upodobanie stroju. Swój ubiór wspaniały oddał rycerzowi ubogiemu. Biografowie nie mówią nam, czy obdarowany był tym, któremu Franciszek miał towarzyszyć.

Spoglądając na jego zabiegi i hałaśliwe przygotowania, można było mniemać, że to syn wielkiego pana. Towarzysze jego czuli się niezawodnie dotknięci takiem jego postępowaniem i postanowili upokorzyć go okrutnie. Sam on ani przypuszczał, że budzi zawiść, i dniem i nocą myślał tylko o przyszłej swej sławie. W marzeniach widziało mu się, że jego dom rodzicielski uległ całkowitej przemianie: miast gromad tkanin mniemał widzieć dokoła siebie błyszczące tarcze, pozawieszane na ścianach obok broni wszelkiego rodzaju, niby w pałacu wielkopańskim. Samego siebie widział w tym śnionym pałacu przy boku pięknej i szlachetnie urodzonej małżonki i nie wątpił, że wizja ta jest przepowiednią oczekującej go przyszłości. Nie widziano go też nigdy dotąd tak rozmownym i promieniejącym, jak obecnie, a gdy dopytywano go bezustannie, skąd pochodzi ta jego radość, odpowiadał z zadziwiającą pewnością: „Wiem, że stanę się wielkim księciem”.

Nadszedł nareszcie dzień wyjazdu. Franciszek na koniu, mając na ramieniu małą tarczę paziowską, pożegnał z radością miasto rodzinne i z małym swym orszakiem ruszył drogą, wijącą się po zboczach góry Subasio, ku Spoleto.

Tymczasem cóż się stało? Źródła milczą, ograniczając się do zaznaczenia, że tegoż samego dnia wieczorem Franciszek miał widzenie, które skłoniło go do powrotu do Asyżu. Może będziemy niedalecy od prawdy, jeśli przypuścimy, że na samym początku drogi Franciszek padł ofiarą młodych panków, którzy zemścili się na synu Bernardonego za jego książęce poczynanie sobie. Bo takich rzeczy nie darowują sobie młodzieńcy dwudziestoletni; jeśli, jak twierdzą świadomi, uciechą jest wyprowadzenie w póle człowieka nawet nieznanego, to okpienie młodego franta musi być niemal boską rozkoszą dla ludzi mniemających, iż wymierzają mu słuszną karę.

Przybywszy do Spoleto, Franciszek położył się do łóżka. Trawiła go gorączka; w przeciągu kilku godzin marżenia jego rozpadły się w gruzy. Nazajutrz był w drodze powrotnej do Asyżu.

Tak nieoczekiwany powrót jego narobił hałasu w małem miasteczku i był bolesnym zawodem dla jego rodziców. Franciszek zdwoił miłosierdzie względem ubogich i starał się unikać ludzi, lecz towarzysze jego pozbiegali się niebawem ze wszystkich stron, w nadziei, że odnajdą w nim niewyczerpane źródło zaspakajania ich szaleńczych potrzeb. Uległ im.

Tym razem jednak zaszła w nim wielka zmiana. Ani uciechy, ani praca nie mogły przykuć go do siebie na długo; część dnia spędzał zwykle na błądzeniu po polach, częstokroć w towarzystwie pewnego przyjaciela, bardzo niepodobnego do tych, jakich widywaliśmy dotąd dokoła niego. Nie znamy go z imienia, lecz wedle pewnych oznak możnaby przypuścić, że chodzi o Bombarona da Beviglie, przyszłego brata Eljasza.

Rozmyślania, rozpoczęte nazajutrz po chorobie, podjął na nowo, lecz już z mniejszą goryczą. Jego serce i jego przyjaciel zgodnie przekładali mu, że można przestać myśleć o uciechach i sławie a jednak znaleźć sprawy godne poświęcenia im życia. Jest to chwila, w której zdaje się w nim budzić myśl religijna. Od czasu, gdy zaczął dostrzegać tę nową drogę, chciał się rzucić na nią w niepowstrzymanym pędzie, jak na wszystko, co czynił. Bezustannie zapraszał swego powiernika i zabierał go z sobą na ścieżki najustronniejsze.

Lecz walki wewnętrzne są niewypowiedzianie ciężkie. Walczący jest sam i cierpi sam. Są to walki, toczone w nocy, tajemne i samotne, jak walka w Bethel.

Dusza Franciszka była sposobna do toczenia tego tragicznego pojedynku, a przyjaciel jego cudownie pojął rolę, jaka mu przypadła w udziale. Udzielił Franciszkowi kilka rad, ale ostatecznie ograniczał się do okazywania mu współczucia, idąc za nim wszędzie i nie żądając dowiedzieć się więcej, niż mu Franciszek mógł powiedzieć.

Często zachodził Franciszek do groty w okolicy Asyżu, w której siadywał sam. Ta jaskinia skalna, ukryta śród oliwek miała stać się dla wiernych franciszkanów tern, czern Getsemane jest dla chrześcijan.

Franciszek wylewał tam nadmiar swego serca w długich narzekaniach i westchnieniach. Czasem na wspomnienie źle strawionej młodości ulegał napadom trwogi, lecz najczęściej myśl jego zwracała się ku przyszłości. Gorączkowo poszukiwał tej prawdy najwyższej, której oddać się pragnął, szukał tej perły nieocenionej, o której mówi Ewangelja: „Kto szuka, ten znajduje, kto prosi, otrzymuje, kto puka, temu bywa otworzone”.

Bladość jego twarzy, bolesny skurcz jego rysów mówiły aż nadto wyraźnie, gdy po długich godzinach opuszczał jaskinię, jak żarliwemi były jego prośby, jak mocnem pukanie.

Człowiek wewnętrzny, mówiąc językiem mistyków, nie był w nim ukształtowany, ale potrzebny już był tylko drobny przypadek, aby ostateczne zerwanie z przeszłością zostało dokonane; przypadek taki zdarzył się niedługo.

Przyjaciele jego nie przestawali zabiegać o to, aby go skłonić do rozpoczęcia na nowo dawnego życia. Dnia pewnego Franciszek zaprosił ich wszystkich na wystawną ucztę. Mniemając, że odnieśli zwycięstwo, obwołali go, jak zwykle, królem uczty.

Biesiada przeciągła się do późnej nocy, poczem biesiadnicy wyroili się na ulice, napełniając je swemi śpiewami i zgiełkiem. Nagle spostrzegli, że Franciszka śród nich niema. Po długich poszukiwaniach znaleźli go wreszcie bardzo daleko, trzymającego jeszcze w dłoni berło błazeńskiego króla, ale pogrążonego w tak głębokiej zadumie, iż wydawał się przyrośniętym do ziemi i zgoła nieczułym na to, co się działo dokoła niego.

— Cóż to ci się stało? – pokrzykiwali, biegając dokoła niego, aby go zbudzić z zadumy. — Czyż nie widzicie, że zamyśla pojąć żonę? — ozwał się głos jednego z towarzyszy zabawy. — Tak jest — odparł Franciszek, zwracając się ku mówiącemu z uśmiechem, jakiego dotąd na jego ustach nie widziano — zamierzam pojąć żonę, piękniejszą, bogatszą, czystszą, niż moglibyście sobie wyobrazić.

Odpowiedź ta oznacza w jego życiu wewnętrznem stopień rozstrzygający. Tą odpowiedzią zerwał ostatnie nici, jakie łączyły go z uciechami pospolitemi. Popatrzmy teraz, śród jakich walk, po zerwaniu ze światem, zdołał oddać się Bogu.

Przyjaciele jego prawdopodobnie nie zrozumieli tego, co się stało, ale odgadli przepaść, jaka rozwarła się między nim a nimi. Niebawem wiedzieli już, czego się trzymać.

On sam zaś, nie potrzebując już oglądać się na nic, oddał się bardziej, niż kiedykolwiek, swej namiętności samotnictwa.

Chociaż często opłakiwał zmarnowane lata życia i dziwił się, jak mógł był nie czuć całej goryczy, ukrytej na dnie czarownego kielicha, to jednak nie dał się pognębić daremnym żalom.

Ubodzy dochowali mu wiernej przyjaźni. Wiedział, że mają dla niego takie uwielbienie, jakiego nie czuł się godnym, lecz było ono dlań źródłem nieopisanej błogości. Dzięki ich wdzięczności, dzięki tej przyjaźni nieśmiałej, która nie odważyła się i nie umiała się wypowiedzieć, lecz którą wyczuwało jego serce, przyszłość stawała się jasną; na cześć ich, dzisiaj niezasłużoną, zasłuży jutro, wszystko uczyni, aby ją usprawiedliwić.

Dla zrozumienia tych uczuć trzeba sobie przedstawić, czem byli ubodzy w takiej miejscowości, jak Asyż.

W kraju rolniczym ubóstwo nie pociąga za sobą z nieuniknioną koniecznością zubożenia moralnego, znieprawiającego całą istotę ludzką i czyniącego dzieło miłosierdzia tak trudnem.

Większość ubogich, których znał Franciszek, popadła w nędzę skutkiem wojny, złych urodzajów, lub choroby. W wypadkach podobnych pomoc materjalna jest rzeczą mniejszej wagi, bo ludziom takim potrzebny jest przedewszystkiem wyraz życzliwości i współczucia. Franciszek miał w tym względzie całe skarby do rozrzucenia między ubogich.

Odpłacono mu tę rozrzutność wzajemnością. Wszystkie niedole są siostrami. Pomiędzy cierpieniami najróżniejszego pochodzenia powstaje tajemne porozumienie. Ubodzy czuli, że ich przyjaciel także cierpi; nie rozumieli dobrze dlaczego, lecz zapominali o własnym smutku, współczując swemu dobroczyńcy. Boleść jest cementem miłości. Aby kochać prawdziwie, trzeba zmieszać łzy własne ze łzami ukochanego.

Dotąd nie widzieliśmy, aby na Franciszka oddziałał był wpływ ściśle kościelny. W sercu jego działał bezwątpienia ów zakwas wiary chrześcijańskiej, który przenika nas nawet bez naszej wiedzy; lecz praca przemiany wewnętrznej, która dokonywała się w nim, była dotąd owocem intuicji osobistej.

Okres ten dobiegał końca. Myśl jego miała się ujawnić, a tem samem miała otrzymać pieczęć okoliczności. W nauce chrześcijańskiej znajdzie Franciszek wskazania, które dadzą formy ścisłe jego myślom dotąd niejasnym, lecz jednocześnie znajdzie w niej także ramy, w których myśl jego utraci nieco ze swej pierwotności i swej mocy: wino nowe wlane zostanie do miechów starych.

Tymczasem zapanowywał w nim spokój; w kontemplacji przyrody znajdował rozkosze, jakich doznawał ongi przelotnie, niemal nieświadomie, a które obecnie nauczył się oceniać. Czerpał z nich nietylko spokój; czuł, że w sercu jego rodzą się nowe współczucia, a wraz z niemi potrzeba działania, poświęcenia się, nawoływania do zgody i miłości tych miast, które rozsiadłszy się na wierzchołkach wzgórków, spoglądały na siebie wrogo, jak bojownicy przed walką.

W chwili tej Franciszek z pewnością nie przewidywał nawet, czem sam się stanie; lecz godziny te są niezawodnie najważniejszemi dla rozwoju jego myśli. One to dały wolność jego poczynaniu, one owiały go wonią pól, czyniąc myśl jego niepodobną zarówno do pobożności zakrystji, jak i do pobożności salonów.

Mniej więcej w tym czasie odbył pielgrzymkę do Rzymu. Czy uczynił to na skutek rady swego przyjaciela, czy był to akt pokuty, zadanej przez spowiednika, czy wreszcie czyn samorzutny? Nie wiadomo. Sądził, być może, iż odwiedzenie Świętych Apostołów, jak ongi mawiano, pozwoli mu znaleźć odpowiedzi na wszystkie te pytania, które sobie zadawał.

Udał się tedy do Rzymu. Czy uległ tam pewnym wpływom religijnym? Jest to możliwe, ponieważ biografowie jego opowiadają o bolesnem jego zdziwieniu, jakiego doznał w bazylice Świętego Piotra, widząc, jak skąpemi były ofiary pielgrzymów. Dlatego postanowił oddać księciu apostołów wszystko, co miał i całą zawartość swego mieszka rzucił na jego grobowiec.

Podróż ta zaznaczyła się wydarzeniem jeszcze ważniejszem. Częstokroć, pocieszając ubogich, zadawał sobie pytanie, czy umiałby znosić nędzę; nie zna się ciężaru brzemienia, jeśli się go przynajmniej na chwilę nie wzięło na własne barki. Postanowił tedy przekonać się, jak to jest, gdy się nie ma nic i gdy kawałek chleba otrzymuje się z rąk miłosierdzia lub kaprysu przechodniów.

W przysionku bazyliki roiły się chmary żebraków; od jednego z nich pożyczył sobie łachmany, dając mu w zamian swoje ubranie, i w przeciągu całego dnia wyciągał ręę, zgłodniały.

Czyn ten był wielkiem zwycięstwem: był to triumf współczucia nad pychą przyrodzoną. Po powrocie do Asyżu podwoił dobroć względem tych, których zaiste prawdziwym był bratem.

Żywiąc uczucia podobne, rychło już musiał podpaść pod wpływ Ewangelji.

Przy wszystkich drogach okolicy miasta było wówczas, jak obecnie, wiele kaplic. W wiejskich tych świątyńkach zdarzało mu się bardzo często słuchać mszy sam na sam z odprawiającym ją kapłanem. Jeśli weźmiemy pod uwagę skłonność natur prostych do przejmowania się wszystkiem, co słyszą, jakby to się do nich osobiście odnosiło, to zrozumiemy, jakich wzruszeń i uczuć doznawać musiał, gdy ksiądz, odczytując ewangelję, zwracał się ku niemu. Ideał chrześcijański objawiał mu się, przynosząc odpowiedzi na pytania jego tajemnych zainteresowań. To też, gdy w kilka chwil później błądził śród drzew, wszystkie myśli jego biegły ku ubogiemu Cieśli z Nazaretu, który stając na jego drodze, mówił doń: „Ty pójdź za mną!”

Około dwóch lat upłynęło od chwili, w której doznał pierwszego wstrząśnienia: życie pełne wyrzeczeń ukazywało mu się jako cel jego wysiłków, czuł jednakże, że jego nowicjat duchowy nie jest skończony. Pouczyło go o tem nagłe a gorzkie doświadczenie.

Dnia pewnego odbywał przejażdżkę konną, zajęty bardziej, niż kiedykolwiek myślami o życiu zupełnego poświęcenia się, gdy na skręcie drogi spotkał się oko w oko z trędowatym. Straszliwa choroba budziła w nim zawsze odrazę nieprzezwyciężoną. Nie mógł się powstrzymać od poruszenia, wyrażającego grozę i odruchowo ściągnął lejce.

Wstrząs był potężny, upadek zupełny. Franciszek czynił sobie gorzkie wyrzuty. Żywić tak piękne zamiary i okazać się tak małodusznym! Także to łatwo rycerz Chrystusowy ma złożyć broń? Zawrócił na miejscu i zeskoczywszy z konia, oddał zdumionemu nieszczęśliwcowi wszystkie posiadane pieniądze, poczem ucałował jego rękę, jakby całował rękę kapłana.

Nowe to zwycięstwo było w jego życiu duchowem — jak to sam pojmował — wydarzeniem doniosłem.

Daleką bowiem jest droga od nienawidzenia zła do miłowania dobra. Więcej, niż przypuszczamy, jest takich, którzy po bolesnych doświadczeniach wyrzekli się tego, co dawne liturgje nazywają światem, wraz z okazałością i pożądaniami jego, lecz większość śród nich nie posiada w głębi serca ani odrobiny czystej miłości. Rozczarowania pozostawiają w duszach pospolitych tylko straszliwe sobkostwo.

Zwycięstwo to było tak nagłem, że Franciszek postanowił je uzupełnić; w kilka dni później udał się do przytuliska dla trędowatych.

Można sobie wyobrazić zdumienie nieszczęśliwych na widok przybywającego do nich wspaniałego rycerza. Jeśli w dniach naszych odwiedziny w szpitalu są dla chorych wielkiem wydarzeniem, wyczekiwanem z gorączkową niecierpliwością, czemże musiało być ukazanie się Franciszka wśród tych biednych wydziedziczonych! Trzeba znać chorych opuszczonych, aby wiedzieć, czem bywa dla nich serdeczne słowo, a czasem proste spojrzenie.

Wzruszony i uniesiony, Franciszek czuł, jak cała jego istota wnętrzna drga wrażeniami dotąd niedoznawanemi. Po raz pierwszy słyszał niewymowne wygłosy uznania, nie znajdującego słów dość gorących dla wypowiedzenia się, uznania pełnego zachwytu i uwielbiającego dobroczyńcę, niemal jak anioła przybywającego z nieba.

3 Kościół około r. 1209

Święty Franciszek był w najlepszem znaczeniu słowa człowiekiem natchnienia, ale byłoby grubym błędem wyrwać go z jego stulecia i studjować poza temi warunkami, śród których żył.

Prawda, że dążył świadomie do naśladowania Jezusa, lecz tego, co wiemy o Chrystusie, jest zbyt niewiele, abyśmy życiu świętego Franciszka odebrać mieli jego oryginalność. Przeświadczenie, że jest naśladowcą, miało ten skutek, że ochroniło go przed wszelką możliwością pychy. Pozwoliło mu to głosić swe myśli z siłą niezrównaną, przyczem nie zdawał sobie sprawy, że głosi samego siebie.

Nie należy tedy ani wyosabniać go, ani przedstawiać zbyt zależnym. Właśnie w okresie jego życia, do którego doszliśmy (1205–1206), położenie religijne Włoch miało zaważyć na jego myśli i skierować go na drogę, którą miał kroczyć.

Kler był w obyczajach swoich zepsuty jak nigdy, i przez to uniemożliwiał jakąkolwiek reformę poważną. Wśród odszczepieństw nie brakło czystych i godziwych, lecz było też wiele niedorzecznych i wstrętnych. Tu i ówdzie odzywały się głosy protestujące, lecz zarówno proroctwa Joachima de Florę, jak świętej Hildegardy, nie zdołały powstrzymać złego. Łukasz Wadding, nabożny annalista franciszkański, rozpoczyna dzieło swoje tym odstraszającym obrazem. Rozwój badań historycznych pozwala nam na odtworzenie wielu szczegółów, ale wniosek pozostaje ten sam: bez świętego Franciszka Kościół byłby niezawodnie uległ zaćmieniu, a Katarowie byliby zostali zwycięzcami. Biedaczyna, przepędzony przez służbę Inocentego III, ocalił chrześcijaństwo.

Na tem miejscu nie możemy przedsiębrać studjów, wyczerpujących nad stanem Kościoła w początkach trzynastego wieku; wystarczy nam przedstawienie tej sprawy kilku rysami zasadniczemi.

Już pierwszy rzut oka na kler świecki zastrasza widokiem grasującego świętokupstwa: kupczenie godnościami kościelnemi odbywało się z jawnem zuchwalstwem; godności kościelne były wystawione jak gdyby na stałą licytację i Inocenty III przyznał, że trzebaby żelaza i ognia, aby zleczyć tę ranę. Jako zdumiewające wyjątki przedstawiano prałatów, którzy nie pozwalali kupić się za propinae — napiwki! O urzędnikach kurji rzymskiej mawiano, że „są z kamienia, gdy chodzi o zrozumienie czego, z drzewa, gdy idzie o wydanie sądu, z ognia, gdy popadają w gniew, z żelaza, gdy mają przebaczyć; że są nadęci pychą, jak buhaje, a chciwi i nienasyceni jak Minotaur”!

Pochwały, oddawane papieżowi Eugenjuszowi III za to, że odtrącił księdza, który na początku pewnego procesu ofiarował mu sztukę złota, mówią aż nadto o obyczajach Rzymu pod tym względem.

Biskupi znajdowali ze swej strony tysiące środków do wymuszania pieniędzy od prostych księży. Gwałtowni, pieniaccy i wojowniczy, byli osławieni śród ludu z jednego końca Europy po drugi.

Księża znowu starali się gromadzić beneficja, zapewniali sobie spadkobranie i chwytali się najniecniejszych środków dla zabezpieczenia bytu swym bękartom.

Zakony nie były wcale lepsze pod tym względem. Powstało ich bardzo wiele w jedenastem i dwunastem stuleciu, lecz niebawem rozgłos świątobliwości doprowadził do tak hojnego ich obdarowywania, że następstwem tego stał się fatalny upadek.

Niewiele kongregacyj zachowało ostrożność pierwszych mnichów Zakonu Grammoteńskiego (diecezja Limoges): gdy mianowicie Etienne de Muret, założyciel tego zakonu, zaczął ujawniać swą świętość, uzdrawiając sparaliżowanego rycerza i przywracając wzrok pewnemu ślepcowi, uczni jego przeraziła myśl o bogactwach i rozgłosie, które im skutkiem tego groziły. Piotr z Limoges, stawszy się przeorem po zmarłym Murecie, udał się do grobu swego poprzednika, wołając:

„O, sługo Boży, ty ukazałeś nam drogę ubóstwa i oto chcesz nas teraz sprowadzić z prostej i uciążliwej ścieżki zbawienia na szeroką drogę śmierci wiecznej. Zalecałeś nam samotność, a oto zamieniasz ją na miejsce zbiegowisk i targowisko. Wierny przecie, że jesteś święty! Nie potrzebujesz czynić cudów, któreby nas o tem przekonywały, lecz jednocześnie zniszczyłyby naszą pokorę. Nie bądźże tak zawistnym o swoją cześć, abyś ją powiększał kosztem naszego zbawienia! O to ciebie prosimy i tego oczekujemy od twej miłości. Jeśli nie uczynisz naszej prośbie zadość, tedy w imię posłuszeństwa, przyrzeczonego ci ongi, oświadczamy, że wykopiemy twe kości i wrzucimy je do rzeki.”

Etienne okazał się posłusznym aż do chwili kanonizacji swej (1189), lecz od tej chwili żądza czci, chciwość i wszeteczeństwo tak owładnęły pustelnią Grammontu, że z mnichów jej uczyniły przysłowie i pośmiewisko świata chrześcijańskiego.

Nie bez powodu obawiał się Piotr z Limoges, że klasztor jego stanie się targowiskiem; w cieniu prawie że wszystkich katedr członkowie kapituł utrzymywali istne handle win, w pewnych zaś klasztorach nie wahano się przyciągać spożywców przez wszelakich skoczków, a nawet dziewki publiczne.

Aby wytworzyć sobie wyobrażenie o upadku większości zakonników, trzeba czytać nie nawoływania kaznodziejów, częstokroć krasomówczo przesadne, bo pragnące porywać i wzruszać, lecz przejrzeć zbiory buli, śród których wezwania na sąd do Rzymu za zabójstwa, gwałty, kazirodztwa, cudzołóstwa, spotyka się niemal na każdej stronicy.

Staje się zrozumiałem, że nawet Inocenty III czuł się za słabym do walki z takim nadmiarem zła i że ogarniało go zniechęcenie.

Najlepsze umysły zwracały się ku Wschodowi, wyczekując, czy Kościół grecki nie ruszy się nagle, aby wytępić zło i zagarnąć dziedzictwo swej siostrzycy.

Kleru nie poważano już zgoła, lecz ulegano mu przez zabobonną trwogę wobec jego potęgi. Tu i owdzie dawały się dostrzegać oznaki, zapowiadające straszliwe bunty; drogi, wiodące do Rzymu, roiły się od mnichów, śpieszących wzywać opieki świętej Stolicy przeciw ludności, śród której mieszkali. Papież wydawał zwykle interdykt, ale trudno było przecież powracać doń bezustannie.

Aby utrzymać swoje przywileje, papiestwo było częstokroć zmuszone otaczać opieką takich, którzy byli jej najmniej godni. Klienci papiescy niezawsze bywali tak interesującemi osobami, jak nieszczęsna Ingelburga[1]. Łatwiejby było podziwiać bez zastrzeżeń zachowanie się Inocentego III, gdyby się miało przekonanie, że papieżowi chodziło wyłącznie o obronę sprawy biednej porzuconej kobiety. Lecz wszystko wskazuje aż nadto wyraźnie na to, że nadewszystko chodziło mu o podtrzymanie przywilejów kościelnych. Widać to najlepiej na jego interwencji na korzyść Waldemara, biskupa Szlezwiku.

Nie trzeba przecież sądzić, że w łonie Kościoła wszystko było zepsute; lecz, jak zwykle, zło czyniło więcej hałasu, niż dobro, i głos tych, którzy domagali się reformy, osiągnął tyle tylko, że wywoływał ruchy przemijające.

Wśród ludu panowała zabobonność nieprawdopodobna: wygłaszanie kazań, które mogłyby były szerzyć niejakie światło, było przywilejem biskupów, lecz nieliczni pasterze, którzy nie zapominali o swojej pod tym względem powinności, mogli byli uczynić niewiele wobec mnogości swych obowiązków. Dopiero powstanie zakonów żebrzących zmusiło cały kler świecki do stałego wygłaszania kazań.

Kult, sprowadzający się do ceremonij liturgicznych, nie zachował nic z tego, coby mogło przemawiać do umysłu; to też obrzędy stawały się powoli czemś w rodzaju formuł magicznych, działających automatycznie. Znalazłszy się raz na tej drodze, dochodziło się niebawem do absurdu. Ludzie, uważający się za pobożnych, opowiadali o cudach, zdziałanych przez relikwje bez czyjegokolwiek moralnego aktu wiary.

Oto np. papuga, porwana przez kanię, zaczęła wykrzykiwać wezwanie, jakie częstokroć powtarzała jej pani: “Sancte Thoma, adjuva me” i została cudownie uratowana. Gdzie indziej znowu pewien kupiec z Groningen ukradł ramię świętego Jana Chrzciciela i bogacił się jak na zawołanie, dopóki ramię to przechowywał ukryte u siebie, lecz zeszedł na dziady, gdy kradzież jego wykryto, rewikwję mu odebrano i umieszczono ją w kościele.

Trzeba atoli zaznaczyć, że opowieści takie nie pochodzą od pobożnych prostaczków, mieszkających kędyś po zapomnianych wioskach; przekazał je nam jeden z najświatlejszych mnichów owego czasu, który opowiadał je nowicjuszowi w celu oświecenia jego umysłu.

Relikwje działały tedy niby jakieś talizmany. Nietylko że czyniły cuda, choć doznający ich nie znajdował się w osobliwym stanie wiary, lub pobożności, lecz najpotężniejsze z pośród nich uzdrawiały chorych wbrew ich woli. Kronikarz pewien opowiada, że ciało świętego Marcina z Tours zostało potajemnie wywiezione gdzieś daleko w r. 887, a to z obawy przed najazdem duńskim. Gdy nadszedł czas odwiezienia tej relikwji, znadowali się w Turencji dwaj ułomni, którzy dzięki swemu kalectwu otrzymywali dużo pieniędzy. Dowiedziawszy się, że relikwia zostanie przywieziona zpowrotem, zatrwożyli się bardzo: święty Marcin uzdrowi ich niechybnie i odbierze im ich pewny zarobek. Obawy ich były aż nadto uzasadnione. Zaczęli uciekać, lecz z powodu kalectwa nie mogli biec dość szybko i zanim przekroczyli granicę Turenji, święte ciało nadeszło i uzdrowiło ich!

Opowiadań takich możnaby przytoczyć setki, podawać statystyki, które wykazałyby, że w chwili wstąpienia na tron Inocentego III większość stolić biskupich zajęta była przez ludzi niegodnych, klasztory były zaludnione mnichami leniwymi i rozwięzłymi, lecz — byłbyż to dokładny obraz Kościoła owej epoki?

Nie sądzę. Przedewszystkiem trzeba wziąć pod uwagę dusze wybrane, liczniejsze bezwątpienia, niżby się przypuszczało. Pięciu sprawiedliwych mogło było uratować ongi Sodomę, lecz Bóg ich tam nie znalazł. Byłby może znalazł, szukając sam i nie powierzając szukania Lotowi. Kościół XIII stulecia miał swych sprawiedliwych i dlatego burza herezji nie zgotowała mu zagłady.

Lecz jest jeszcze inna sprawa; Kościół przedstawiał wówczas piękny widok wielkości moralnej. Trzeba odwrócić oczy od nędz dopiero co opisanych i skierować je na tron papieski, aby ujrzeć piękno walki rozpoczętej: władza czysto duchowna sięga po rządy nad królami ziemskimi, aby panować nad nimi, jak dusza panuje nad ciałem, i rządy te zdobywa.

Niezawodnie, żołnierze i generałowie tej armji byli częstokroć prawdziwymi bandytami, lecz aby wydać sąd sprawiedliwy, trzeba poznać cel, do którego zmierzali.

W owych czasach zupełnej bezwzględności, kiedy to siła brutalna była wszystkiem, Kościół, pomimo swych ran, ukazywał światu chłopów i robotników, odbierających korne hołdy od najwyższych władców ziemi, dlatego jedynie, że zasiadali oni na stolicy Świętego Piotra i byli przedstawicielami prawa moralnego.

Oto dlaczego Alighieri i tylu innych przed nim i po nim, przeklinając złych ministrów, dochowują jednakże w głębi serca ogrom szczerego uczucia i gorącą miłość dla tego Kościoła, którego nie przestawali nazywać swoją matką.

Nie wszyscy jednak naśladowali ich, a występki kleru tłumaczą nam nieskończoną ilość odszczepieństw. Wszystkie one miały powodzenie, poczynając od tych, które były prostym krzykiem wzburzonego sumienia, jak na przykład sekta Waldensów, a kończąc na najbardziej szalonych, jak sekta Eonu Gwiazdy. Śród wielkiej liczby sekt nie brakło pięknych i świętych spraw, ale prześladowania heretyków nie powinny zaciemniać nam sądu o nich. Byłoby oczywiście lepiej dla Rzymu, gdyby był triumfował łagodnością, nauką, świętością, lecz niestety, walczący niezawsze szuka broni właściwej, a gdy idzie o życie, chwyta za broń pierwszą z brzegu. Papiestwo stawało nietylko po stronie zacofania i ciemnoty; na przykład, gdy powaliło Katarów, to zwycięstwo jego było zwycięstwem rozsądku i rozumu.

Spis odszczepieństw XIII stulecia jest już dość długi, wydłuża się on jednakże niemal z dnia na dzień ku wielkiej radości erudytów, którzy podejmują wiele trudów, aby uporządkować ten chaos mistycyzmu i szaleństwa. Herezje w owym czasie były bardzo żywotne, z konieczności mocno powikłane i obdarzone wyrazistością zadziwiającą. Można śród nich oznaczać prądy, wskazywać kierunki; iść jeszcze dalej znaczyłoby to zagubić się w tym wirze odruchów, namiętności, dziwactw, rodzących się, rozwijających, upadających, wedle kaprysu tysiącznych okoliczności nieuchwytnych. Jeszcze dziś w pewnych hrabstwach Anglji istnieją wsi, które na kilka setek mieszkańców miewają po osiem lub dziesięć kościółków. Większość tych ludzi zmienia sektę co trzy lub cztery lata, powraca do opuszczonej, aby ją znowu rzucić i znowu do niej powrócić, i to tak w ciągu całego życia. Wodzowie tych sekt świecą przykładem, śpiesząc za każdą nowinką, którą zarzucają niebawem. Jedni i drudzy znaleźliby się w wielkim kłopocie, gdyby mieli przedstawić rozumne powody takiego postępowania. Powiadają, że kieruje ich krokami duch, a byłoby niegrzecznie nie wierzyć ich słowom. Lecz historyk, który chciałby zbadać to wszystko, straciłby głowę, o ile nie zrobiłby specjalnej szufladki dla każdego z tych Proteuszów. Zresztą nie byłoby to warte zachodu.

Stan ten przypomina trochę położenie wielkiej części świata chrześcijańskiego za Inocentego III, lecz podczas gdy sekty, o których dopiero co mówiłem, kręcą się w dość ciasnem kółku dogmatów i pomysłów, w XIII stuleciu wszystkie wybryki zbiegają się z sobą i wypływają jedne z drugich. Przerzucano się bezpośrednio z jednego krańca na drugi.

W całym tym chaosie dostrzegamy jednak dwa lub trzy rysy zasadnicze: przedewszystkiem herezje te nie są już, jak dawniej, oparte na subtelnościach metafizycznych; Arjusz i Pryscyljan, Nestorjusz i Eutyches pomarli i nie wskrzesną.

Po wtóre źródłem ich nie są klasy wyższe i kierownicze, lecz przedewszystkiem niższy kler i lud. Ciosy groźne dla Kościoła wieków średnich, zadawane były przez ciemnych robotników, ubogich i uciśnionych, którzy w nędzy swej i poniżeniu czuli, że Kościół minął się ze swojem posłannictwem.

Gdy tylko ozwał się głos, wzywający do wyrzeczeń i prostoty, wnetże odpowiadali nań nietylko laicy, lecz i członkowie kleru. Tak na przykład niejaki Pons poruszył ku końcowi XII stulecia cały Perigord, głosząc jeszcze przed świętym Franciszkiem ubóstwo ewangeliczne.

Ujawniają się dwa wielkie prądy: z jednej strony Katarowie, z drugiej niezliczone sekty, które przez wierność dla chrześcijaństwa buntują się przeciw Kościołowi i pragną zawrócić ku chrześcijaństwu pierwotnemu.

Śród sekt tej drugiej kategorji, koniec XII stulecia zrodził we Włoszech sektę Biedaków, która niezawodnie wiązała się z usiłowaniami Arnolda z Brescji i zaprzeczała skuteczności sakramentów, sprawowanych rękoma niegodnemi.

Próba rzeczywistej reformy podjęta była przez Waldensów; dzieje ich, aczkolwiek lepiej znane, pozostają dość ciemnemi co do pewnych szczegółów; imię ich, Ubodzy z Lijonu, przypomina Biedaków, z którymi łączyły ich bardzo ścisłe stosunki, podobnie jak z Pokornymi. Wszystkie te imiona przypominają mimowoli nazwę, którą Franciszek da swemu Zakonowi. Podobieństwa między pobudkami Piotra Valdo i świętego Franciszka są tak liczne, iż możnaby wprost przypuszczać, że chodzi tu o przypadek naśladownictwa. Przypuszczenie takie byłoby błędnem: te same przyczyny wywołują zawsze te same skutki; pomysły reformy, powrotu do ubóstwa ewangelicznego, unosiły się w powietrzu i to ułatwia nam zrozumienie, dlaczego kazanie Franciszkowe w przeciągu niewielu lat mogło było zbudzić tak potężne echo w całym świecie. Jeśli pierwsze wystąpienia obu tych mężów były podobne do siebie, dalszy ciąg ich życia różnił się bardzo: Valdo, popadłszy w odszczepieństwo niema wbrew woli, musiał wysnuć wnioski ze swoich założeń, podczas gdy Franciszek, pozostawszy uległym synem Kościoła, wszystkie wysiłki skierował ku rozwinięciu w sobie i swych uczniach potęgi serca.

Zresztą jest bardzo prawdopodobnem, że przez ojca swego Franciszek wiedział o wszystkich usiłowaniach Ubogich z Lijonu. Stąd częste jego rady uległości, zalecanej braciom względem kleru.

Jasnem jest, że gdy udał się do Inocentego III z prośbą o aprobatę, to prałaci, z którymi miał do czynienia, uprzedzając go o niebezpieczeństwach, złączonych z jego dziełem, wskazywali mu właśnie Piotra Valdo, jako przykład odstraszający.

Valdo przybył do Rzymu w roku 1179 razem z kilku towarzyszami, aby żądać jednocześnie aprobaty dla tłumaczenia Pisma świętego na język ludowy i zezwolenia na wygłaszanie kazań. Zostali wysłuchani z warunkiem, aby na kazania wyjednywali zezwolenia proboszczów. Gautier Map († 1210), który ich przesłuchiwał z urzędu, chociaż podrwiwał z ich prostoty, musiał jednakże podziwiać ich ubóstwo i gorliwość w krzewieniu zasad życia apostolskiego.

We dwa lub trzy lata później nie spotkali się już z podobnem w Rzymie przyjęciem, a w roku 1184 zostali wyklęci przez sobór w Weronie. Od tej chwili nic już nie mogło ich powstrzymać na drodze, wiodącej aż do utworzenia kościoła nowego.

Mnożyli się z szybkością, która bodajże nie została prześcignięta przez franciszkanów. Od końca XII stulecia są oni rozsiani od Węgier aż do serca Hiszpanji, gdzie właśnie zaczęto ich tępić. Gdzie indziej poprzestawano zrazu na unikaniu ich jako wyklętych.

Zmuszeni do ukrywania się i pozbawieni możności zwoływania swych kapituł, które miały zbierać się raz, lub dwa razy do roku, a które jedynie utrzymać mogły pewną jedność doktryny, Waldensi przeobrażali się szybko zależnie od środowiska: jedni z uporem uważali się za dobrych katolików, inni posunęli się aż do głoszenia zasady, że hierarchię należy obalić i że sakramenty są zbędne.

Stąd mnogość szybko powstających odłamów, zgoła przeciwnych, a nawet wrogich sobie.

Tymczasem wspólne prześladowania zbliżyły ich z Katarami i sprzyjały pomieszaniu się ich pojęć. Ruchliwość ich była wprost zdumiewająca. Pod pozorem pielgrzymek do Rzymu wędrowali ci ludzie prości i wnikliwi z miejsca na miejsce, a sposób podróżowania ówczesnego ułatwiał wszelką propagandę. Opowiadając nowiny tym, z których gościny korzystali, mówili im o smutnym stanie Kościoła i konieczności reformy. Te rozmowy były dla apostołowania środkiem daleko skuteczniejszym, niż propaganda dzisiejsza przy pomocy książek i dzienników, bo w krzewieniu nowych myśli nic nie zastąpi żywego słowa.

O Waldensach często rozpowszechniano bardzo brzydkie opowieści; oszczerstwo jest bronią zbyt dostępną, aby nie miało kusić przeciwników, staczających z sobą ciężkie walki. Przypisywano im hańbiącą wspólnotę żon, o co ongi oskarżano pierwszych chrześcijan. W rzeczywistości siłą Waldensów były ich cnoty, żywo kontrastujące z występkami kleru.

Najpotężniejszymi i najbardziej nieprzejednanymi wrogami Kościoła byli Katarowie. Otwarci, zuchwali, częstokroć oświeceni i wojowniczy, mający śród zwolenników swoich serca dzielne i umysły potężne, byli Katarowie w wieku trzynastym heretykami w całej wieloznaczności słowa. Bunt ich nie był, jak u pierwszych Waldensów, buntem przeciwko poszczególnym punktom nauki lub zasadom karności; ich doktryna podstawowa była ustalonem zaprzeczeniem dogmatu katolickiego wogóle.

Pomimo, że herezja Katarów rozpowszechniona była po całych Włoszech i kwitła nawet przed oczyma świętego Franciszka, ograniczam się do tej krótkiej o niej wzmianki. Jeśli dzieło świętego Franciszka wchłonęło w siebie bardzo wiele z ruchu Waldensów, to kataryzm pozostał mu zupełnie obcym.

Tłumaczy się to w sposób naturalny faktem, że Franciszek nigdy nie chciał zajmować się doktryną. Dla niego wiara należy nie do dziedziny umysłowej, ale do dziedziny moralnej i ma być uświęceniem serca. Czas spędzony na dogmatyzowaniu wydawał mu się straconym.

Pewien rys z życia brata Egidjusza poucza nas, jak lekce pierwsi bracia Mniejsi ważyli sobie teologję. Dnia pewnego wobec świętego Bonawentury brat ten, może nie bez ironji, zawołał: „Ach, cóż uczynić mamy my nieuczeni prostacy, aby zasłużyć na dobroć Boga?” — „Wiesz, mój bracie — odparł sławny doktór, — że dość jest kochać Pana”. — „Jesteś tego zupełnie pewien — pytał Egidjusz, — sądzisz, że prosta kobiecina może podobać się Bogu tak samo, jak mistrz teologji?” — Otrzymawszy odpowiedź twierdzącą, Egidjusz wybiegł i przywoławszy starą żebraczkę, pouczał ją głosem donośnym: „Raduj się, biedna starowino, bowiem jeśli kochasz Boga, możesz w królestwie niebieskiem stać wyżej od brata Bonawentury.”

Katarowie nie wywarli tedy wpływu bezpośredniego na świętego Franciszka, ale nic nie mówi tak wyraziście o rozprzężeniu myśli w owym czasie, jak ten wskrzesły manicheizm.

Do jakiegoż wyjałowienia i ogłupienia dojść musiała religijna myśl włoska, aby ten zlepek myśli buddyjskiej, mazdejskiej i gnostycznej mógł był nad nią zapanować?!

Doktryna katarowska polegała na przeciwieństwie dwóch zasad: złej i dobrej. Pierwsza stworzyła materję, druga dusze, które przechodzą z pokolenia w pokolenie, z jednego ciała w drugie, aby dojść zbawienia. Materja jest przyczyną i siedliskiem zła; wszelkie zetknięcie się z nią kala; w konsekwencji Katarowie wyrzekli się małżeństwa i własności i zalecali samobójstwo. Wszystko to było pomieszane z mitami kosmogonicznemi, bardzo powikłanemi.

Zwolennicy ich dzielili się na 2 kategorje: czystych, czyli doskonałych i wierzących, którzy byli prozelitami drugiego stopnia i których obowiązki były bardzo proste. Adepci właściwi byli wtajemniczani przez ceremonję t. zw. consolamentum, czyli wkładanie rąk, co miało sprowadzać na nich Ducha Pocieszyciela. Byli śród nich tacy zapaleńcy, że po ceremonji zagładzali się na śmierć, aby nie wyjść z tego stanu łaski.

W Langwedocji, gdzie zwykle nazywano ich Albigensami, posiadali oni organizację, która obejmowała całą Europę środkową, utrzymując na wielu miejscach kwitnące szkoły, uczęszczane przez dzieci szlachty.

We Włoszech byli niemniej potężni: w Concorrezo, niedaleko Monzy w Lombardji i w Bagnolo posiadali dwie kongregacje, różniące się nieco od kongregacji langwedockiej.

Przedewszystkiem zaś Medjolan był ośrodkiem, z którego rozprzestrzeniali się po całym półwyspie Włoskim, jednając prozelitów nawet w najbardziej oddalonych okręgach Kalabrji.

Stan anarchji, w jakim kraj się znajdował, sprzyjał temu ruchowi. Papiestwo zbyt było zajęte niweczeniem konwulsyjnych wysiłków Hohenstaufów, aby w walce z herezją mogło było postępować z należytą wytrwałością i konsekwencją. To też nowinki heretyckie docierały aż do bazyliki Lateraneńskiej: gdy w roku 1209 Otton IV zjechał na koronację do Rzymu, znalazł tam szkołę, w której manicheizm wykładano publicznie.

Pomimo swej energji, Inocenty III nie zdołał opanować zła, krzewiącego się w państwie kościelnem. Przykład Viterbo mówi aż nadto o trudnościach tłumienia odszczepieństwa: w marcu roku 1199 papież pisał do kleru i ludu tego miasta, przypominając i zaostrzając kary, wymierzone przeciw herezji. Pomimo to Patarinowie[2] zdobyli większość w roku 1205 i mogli byli wybrać na konsula jednego z pośród swoich.

Gniew papieża nie miał wówczas granic; rzucił przeciw miastu piorunującą bullę, w której zagroził mu zagładą i nakazał miastom okolicznym rzucić się na nie, jeśli w przeciągu dni piętnastu nie da zadośćuczynienia.

Nie zdało się to na nic; Patarinowie byli niepokojeni tylko pozornie i trzeba było obecności samegoż papieża, aby rozkazy jego zostały wypełnione, a domy heretyków i ich wspomagaczy zburzone (jesienią roku 1207).

Zgnieciony na jednem miejscu, bunt podnosił łeb na stu innych; w owym czasie herezja triumfowała wszędzie: w Ferrarze, Weronie, Rimini, Florencji, Prato, Faenzy, Treviso, Placencji. To ostatnie miasto wygnało kler i pozostawało przez trzy lata bez księży.

Viterbo jest oddalone od Asyżu o jakie 80 kilometrów, Orvieto tylko o 40, a zamęt był w obu równie poważny. Pewien szlachcic rzymski, Pietro Parentio, sprawujący tam rządy z ramienia papieża, postanowił wytępić Patarinów. Został zamordowany.

Lecz Franciszek nie potrzebował udawać się tak daleko, aby widzieć heretyków. W Asyżu było tak samo, jak w miastach sąsiednich. W roku 1203 wybrało to miasto na podestę heretyka imieniem Giraldo di Gilberto i pomimo napomnień z Rzymu uparło się zatrzymać go na czele miasta aż do wygaśnięcia jego mandatu (1204).

Inocenty III, który wówczas nie miał był jeszcze do czynienia z wyzywającym uporem miasta Viterbo, użył perswazji i wysłał do Umbrji kardynała Leona de Sainte-Croix, z którym spotkamy się jeszcze niejednokrotnie w tej pracy.

Następcy Giralda i pięćdziesięciu przedniejszych obywateli złożyli zobowiązanie honorowe w jego ręce i przysięgli wierność Kościołowi.

Widać z tego, w jakim stanie wrzenia znajdował się półwysep Włoski w tych pierwszych latach XIII stulecia. Moralne wykolejenie kleru musiało snać być wielkie, skoro umysły z takim zapałem zwróciły się ku manicheizmowi.

Włochy mogą być wdzięczne św. Franciszkowi: były one zarażone kataryzmem niegorzej od Langwedocji, a oczyszczenia dokonał Franciszek. Nie tracił czasu na wykazywanie nicości doktryny katarowskiej przy pomocy syllogizmów i tez teologicznych, lecz wzniósłszy się od jednego rozmachu na wyżyny życia religijnego, olśnił oczy współczesnych ideałem nowego życia, wobec którego zczezły wszystkie te sekty dziwaczne, jak ptaki nocne, spłoszone pierwszym promieniem słońca.

Część swej mocy zawdzięczał święty Franciszek temu, że zasadniczo unikał polemiki, która mniej lub więcej zawsze jest pewną postacią pychy duchowej, pogłębiającej jeno przepaść, którą mniema zasypywać. Prawda nie potrzebuje obrony, gdyż narzuca się duszom sama. Jedyną bronią, której używać chciał przeciw złej woli, była świątobliwość życia, tak dalece wypełnionego miłością, aby tych, którzy go otaczali, mogło oświecać, ogrzewać i zniewalać do pokochania.

Zniknięcie kataryzmu we Włoszech bez wstrząśnień, a przedewszystkiem bez inkwizycji, jest więc wynikiem pośrednim ruchu franciszkańskiego i to wynikiem nie najmniejszym. Na głos reformatora umbryjskiego Włochy opamiętały się i odzyskały swój zdrowy rozum i pogodny humor; wyrzuciły z myśli swojej pesymizm i śmierć, jak krzepki organizm wyzbywa się zarazków chorobotwórczych.

Zaznaczyłem już, jak dalece inicjatywa Franciszka podobną jest do inicjatywy Ubogich z Lijonu. Myśl jego dojrzewała w środowisku przesyconem ich myślami, które mogły były przeniknąć go bez jego wiedzy. Proroctwa Opata kalabryjskiego wywarły nań wpływ równie głęboki, jak trudny do określenia.

Żyjąc na krańcu Włoch i jak gdyby na progu Grecji, Joachim de Flore tworzy ostatnie ogniwo szeregu mnichów-proroków, którzy w ocienionych laurami pustelniach na południu półwyspu następowali po sobie w ciągu niemal czterech set lat. Najsławniejszym z nich był święty Nil, odludek przypominający Jana Chrzciciela, żyjący w pustyni, ale opuszczający ją nagle, gdy obowiązki sędziowskie powoływały go gdzie indziej. Pewnego dnia ujrzano go na ulicach Rzymu, gdzie papieżowi i cesarzowi zapowiadał rozpętanie gniewu Bożego.

Rozproszeni śród samotni alpejskich Bazylikaty, zmuszeni byli ci pustelnicy wspinać się coraz wyżej, aby uciec przed nadciągającemi gromadami mieszkańców, którzy niepokojeni przez piratów, osiadali w górach. Żywot pędzili między niebem a ziemią, mając na widnokręgu dwa morza. Niepokojeni obawą przed korsarzami i zgiełkiem wojen, których echo dobiegało aż do nich, zwracali się ku przyszłości. Czasy wielkich trwóg są czasami wielkich nadziei; niewoli babilońskiej zawdzięczamy wraz z kontynuacją Izajasza, obrazy, któremi duch człowieczy nie przestaje się zachwycać; prześladowania Nerona obdarzyły nas Objawieniem świętego Jana, a burze XII-go stulecia Ewangelją Wieczną.

Nawrócony po życiu pełnem uciech, Joachim de Flore podróżował długo po Ziemi Świętej, po Grecji, i bawił w Konstantynopolu. Powróciwszy do Włoch, zaczął, acz laik, kazać w okolicach miast Rende i Cosenzy. Później wstąpił do Cystersów w Cortale, około Catanzaro, i złożył tam śluby zakonne. Wybrany niebawem, wbrew swym odmowom i pomimo ucieczki, na opata klasztoru, po kilku latach zatęsknił za samotnością i udał się do papieża Lucjusza III, aby uwolnił go od obowiązków (1181) i pozwolił mu poświęcić życie pracom, nad któremi rozmyślał. Papież wysłuchał jego prośby i nawet pozwolił mu udać się gdzie będzie mu się podobało, dla dokonania zamierzonych prac. Wówczas zaczęta się dla Joachima tułaczka z klasztoru do klasztoru, która przywiodła go aż do Werony w Lombardji, gdzie znalazł się z pobliżu papieża Urbana III.

Gdy powrócił na południe, otoczyli go uczniowie, pragnący słuchać jego objaśnień najbardziej niezrozumiałych ustępów Biblji. Chcąc nie chcąc, musiał ich przyjąć, rozmawiać z nimi, ułożyć dla nich regułę i wreszcie osiedlić ich w samem sercu gór Sila, tego Czarnego Lasu Italji, naprzeciwko najwyższego szczytu, w przesmykach, których milczenie przerywa tylko szmer rzek Arvo i Neto, biorących swój początek niedaleko stamtąd. Nowy Athos otrzymał nazwę Fiore (kwiat), symbolizując przejrzyście nadzieje założyciela.

Tam wykończył ostatecznie pisma, które po pięćdziesięciu latach zapomnienia miały się były stać źródliskiem wszystkich herezyj i strawą wszystkich dusz, zaniepokojojonych o zbawienie chrześcijaństwa.

Ludzie pierwszej połowy trzynastego stulecia, zbyt zajęci czem innem, nie spostrzegli zrazu, że źródło duchowne, z którego pili, spływało ze śnieżnych szczytów Kalabrji.

Z wpływami mistycznemi bywa tak zawsze; mają one w sobie coś wnikliwego, co wymyka się ocenie dokładnej. Po spotkaniu się z sobą dwóch dusz wybranych, byłyby one w wielkim kłopocie, gdyby miały zanalizować i wyrazić wrażenia, jakich wzajemnie doznały, obcując z sobą. Tak samo jest z epokami; niezawsze rozumieją one najlepiej tych, którzy przemawiają do nich najczęściej i najgłośniej; ani nawet tych, u których stóp niby uczennice wierne siadają dzień w dzień. Częstokroć, słuchając swoich zwykłych mistrzów, spotykają one nagle mistrza nieznanego; zrozumieją zaledwie kilka słów z tego, co powiedział, nie wiedzą skąd wychodzi i dokąd podąża, a już gubią go z oczu. Lecz kilka tych słów przenika je do głębi, jak coś swojego, miesza je i niepokoi.

Tak było z Joachimem de Flore. Myśli jego rozsiane po świecie przez jego rozentuzjazmowanych uczni, cicho kiełkowały w sercach. Przywracając ludziom nadzieję, wracał im siłę. Myśleć znaczy już tyle, co działać; w cieniu stuletnich jodeł, które otaczały jego celę, samotny pustelnik z Fiore pracował nad odnowieniem Kościoła z taką żarliwością, jak reformatorzy, którzy przyszli po nim.

Dalekim jest wszelako od wyżyn, proroków izraelskich; zamiast, jak oni, rzucić się w głąb nieba, trzyma się uparcie tekstów, które objaśnia metodą alegoryczną i z których dzięki takiemu objaśnieniu wydobywa dziwactwa nie do uwierzenia. Kilka stronic tej lektury zamęcza czytelnika najcierpliwszego, lecz na tej roli, spalonej przez dociekania teologiczne, wysuszającej bardziej, niż wiatr pustyni, choć na pierwsze spojrzenie nie widać nic prócz kamieni i ostów, spostrzega się wreszcie czarującą oazę, a w jej cieniu znajduje się wypoczynek i marzenia.

Egzegeza Joachima de Flore jest czemś w rodzaju filozofji historji, której śmiałe rysy pobudzać musiały wyobraźnię. Zgoła osobliwie życie ludzkości dzieli się na trzy okresy: w pierwszym, któremu panował Ojciec, ludzkość żyła pod rygorem Zakonu; w drugim, nad którym panował Syn, żyła pod władzą Łaski; nad trzecim zapanuje Duch i ludzkość żyć będzie pełnią Miłości. Pierwszy okres jest okresem posłuszeństwa niewolniczego, drugi — okresem posłuszeństwa synowskiego, trzeci — okresem Wolności. W pierwszym nad życiem panowała trwoga; w drugim życie spoczywa na wierze; w trzecim gorzeć będzie miłością. Pierwszemu przyświecały gwiazdy, drugi spogląda na rumieniącą się zorzę, trzeci ujrzy jasność dnia. Pierwszy rodził pokrzywy, drugi darzy różami, trzeci będzie wiekiem lilji.

Gdy wyobrazimy sobie, że w myśli Joachima trzeci okres, wiek Ducha, nadchodził właśnie, to zrozumiemy wesele, z jakiem witano słowa, przywracające radość duszom wzburzonym jeszcze obawami milenarycznemi.[3]

Święty Franciszek znał bezwątpienia te promienne nadzieje. Kto wie nawet, czy to nie Wieszcz kalabryjski upoił serce jego miłością. Gdyby tak było, to byłby on nietylko poprzednikiem, lecz ojcem duchownym Franciszka.

Tak czy owak, Franciszek znalazł w tej myśli Joachima wiele pierwiastków, które, oczywiście bezwiednie, stać się miały podwaliną jego dzieła.

Szlachetna wzgarda dla wszelkiej wiedzy, którą ujawniał, a którą pragnął wpoić swemu Zakonowi, była dla Joachima jednym z rysów, charakteryzujących nową erę.

„Prawda, — powiada Joachim, — która jest ukrytą dla uczonych, objawia się dzieciom; dialektyka zamyka to, co było otwartem, zaciemnia to, co było jasnem; jest ona matką rozpraw nieużytecznych, współzawodnictwa i bluźnierstwa. Wiedza nie buduje, ale umie burzyć, jak to widać na owych pisarzach kościelnych, nadętych pychą i zarozumiałością, którzy siłą swego rozumowania wpadają w odszczepieństwo.”

Widziano, że powrót ku prostocie ewangelicznej narzuca się duszom; wszystkie odnoża herezji zgodne były pod tym względem z pobożnymi katolikami, lecz nikt nie mówił o tem w sposób tak franciszkański, jak Joachim de Flore. Z dobrowolnego ubóstwa czynił nietylko jeden z rysów, charakteryzujących wiek lilji, lecz na kartkach swoich pism mówi o niem ze wzruszeniem tak silnem, tak głęboko przeżytem, że święty Franciszek nie mógł tego nie powtórzyć. Mnich idealny, którego nam opisuje, a który za całe bogactwo posiada tylko lutnię, czyż to nie franciszkanin przed swojem pojawieniem się, czyż to nie marzenie Biedaczyny z Asyżu?

Odczucie przyrody wybucha w nim także z siłą niezrównaną. Dnia pewnego kazał w kaplicy, pogrążonej w ciemnościach niemal zupełnych, bo niebo zawalone było chmurami. Nagle jasność się czyni, słońce rzuca snopy promieni, kościół przepełnia się blaskiem; Joachim przerywa kazanie, pozdrawia słońce, intonuje Veni Creator i wyprowadza swoich słuchaczy, aby podziwiali piękno rozsłonecznionych błoni.

Nie byłoby w tem nic dziwnego, gdyby Franciszek około roku 1205 słyszał był o tym proroku, ku któremu zwracały się już dusze niektóre, o tym pustelniku, który spoglądając w niebo, rozmawiał z Jezusem, jak przyjaciel rozmawia z przyjacielem, lecz który umiał schodzić na ludzki padół, aby pocieszać strapionych, a stygnące policzki konających ogrzewać na własnej piersi.

Na drugim końcu Europy, w sercu Niemiec, te same przyczyny wywoływały takie same skutki; nadmiar cierpienia ludu i beznadziejność dusz pobożnych zrodziła mistycyzm apokaliptyczny, który zdaje się mieć tajemną łączność z ruchem, jaki nurtował półwysep Italski.

Takie same wizje przyszłości, takie same niepokojące oczekiwania nowych kataklizmów łączą się tu z widokami odmłodnienia Kościoła.

„Wołaj głosem potężnym — powiada do świętej Elżbiety z Schönau († 1164) jej anioł opiekuńczy — aby słyszały wszystkie narody: Biada! Bowiem cały świat pogrążył się w ciemnościach. Winnica Pańska zniszczona, niema nikogo, ktoby ją uprawiał! Wysłał Pan do niej robotników, ale okazali się gnuśnymi. Głowa Kościoła jest chora, a członki martwe… Pasterze Kościoła mego, wy śpicie, ale ja was przebudzę! Królowie ziemi, krzyk nieprawości waszej doszedł aż do mnie.”

„Sprawiedliwość Boża — powiada święta Hildegarda († 1178) — znowu nastanie; ostatnia z siedmiu epok, symbolizowanych przez siedem dni stworzenia, nadeszła, sądy Boże dokonają się; cesarstwo i papiestwo, podupadłe w bezbożności, runą razem… Lecz wtedy na ruinach ukaże się nowy lud Boży, lud proroków oświeconych zwyż, żyjący w ubóstwie i samotności. Objawią się wówczas tajemnice Boże i wypełni się słowo proroka Joela: Duch święty spuści na lud rosę proroctwa, mądrości i świętości; poganie, żydzi, dzieci świata tego i niewierni tłumnie nawracać się będą; wiosna i pokój panować będą na ziemi odrodzonej, anioły ufnie powrócą, aby mieszkać śród ludzi.”

Nadzieje te okazały się niezupełnie zawodnemi. Pod wieczór życia prorok de Flore mógł był zaintonować swoje Nunc dimittis[4], a chrześcijaństwo mogło było przez lat kilka zwracać się, zdumione, ku Asyżowi, niby ku nowemu Betlejem.

1. Ingelburga, królowa Francji, żona Filipa II Augusta. Gdy mąż jej odtrącił ją, aby pojąć, za żonę Agnieszkę Merańską, papież Inocenty III wziął Ingelburgę w opiekę przeciw Filipowi II. — (Przyp. tłum.)↩

2. Patarinami — gałganiarzami nazywano Katarów po całych Włoszech, prawdopodobnie dlatego, że w głównem swem siedlisku, w Mediolanie, gnieździli się w dzielnicy, zamieszkanej przeważnie przez handlarzy starzyzną. — (Przyp. tłum.)↩

3. Milenaryzm, po grecku chiliazm od słowa chilloi — tysiąc. Nadzieje pierwszych i późniejszych chrześcijan, wyczekujących tysiącletniego królowania Bożego, wyraża nazwa powyższa. Około roku 1000 po Chrystusie powszechną była obawa, że rok 1000-ny będzie końcem świata. — (Przyp. tłum.)↩

4. Luk. 2, 29: „Teraz odpuść, Panie, sługę twego w pokoju”.
Słowa Symeona po ujrzeniu Dzieciątka Zbawiciela. — (Przyp. tłum.)↩

4 Walki i triumf

Od wiosny 1206 do 24 lutego 1209.

Biografowie świętego Franciszka przekazali nam pewien szczegół, świadczący o tem, jak wielkim był ów ferment religijny, który docierał nawet do małego Asyżu. Po ulicach tego miasta chodził człowiek nieznany, rzucający napotykanym przechodniom tylko dwa słowa: pokój i dobro! pax et bonum! Słowy temi wyrażał na swój sposób mękę serc, które nie mogły pogodzić się z bezustannemi wojnami i zniknięciem wiary i miłości; był echem naiwnem, odzywającem się nadziejom i okropnościom, które wstrząsały całą Europę.

Vox clamantis in deserto![1] — powie ktoś. Nie, bo każdy krzyk serca, nawet jeśli zdaje się rozbrzmiewać w pustce, pozostawia ślad, a głos nieznanego z Asyżu mógł był przyczynić się w pewnej mierze do ostatecznego powołania Franciszka.

Życie jego od czasu nagłego powrotu ze Spoleto stawało się w domu ojcowskim coraz cięższem. Niepowodzenie syna zadało miłości własnej Bernardonego taki cios, jakiego ludzie pospolici nie zapominają nigdy.

Dostarczał synowi pieniędzy, dopóki ten, rozrzucając je pełnemi rękoma na szaleństwa, mógł był dzięki temu obcować z młodzieżą szlachecką, jak z równą sobie, ale oburzało go, gdy widział, jak syn, nie licząc, rozdaje pieniądze wszystkim napotykanym żebrakom.

Franciszek pochłonięty całkowicie swemi marzeniami, spędzał całe dni na samotnych przechadzkach po polu i zupełnie przestał pomagać ojcu. Miesiące płynęły jeden za drugim, a przepaść między ojcem a synem pogłębiała się bezustannie. Łagodna i bierna Pika nie mogła uczynić nic, aby zapobiec zerwaniu, które stawało się nieuniknionem. Niebawem Franciszek miał już tylko jedno życzenie: uciec z domu, gdzie zamiast miłości spotykał się tylko z wyrzutami, udręką, kłótniami.

Wierny powiernik jego pierwszych walk zmuszony był opuścić go; zupełna samotność bardzo zaciężyła na jego miłującem i gorącem sercu. Czynił co mógł, aby się wyrwać z osamotnienia, lecz nikt go nie rozumiał. Myśli, które nieśmiało zaczynał wypowiadać, wywołały u przygodnych powierników tylko drwiące uśmiechy, albo wzruszenie ramion ludzi pewnych swego rozumu, wobec tego, który, jak mniemali, prostą drogą szedł ku szaleństwu. Zwierzył się nawet biskupowi, lecz ten zrozumiał jeszcze mniej jego zamiary nieokreślone, sprzeczne, pełne myśli nierealnych, czy może nawet wywrotowych.

Tak więc, mimo woli, Franciszek zmuszony był obywać się bez ludzkiej pomocy i jedynie w modlitwie szukać poznawania woli Bożej. Drzwi domów i serc były dlań zamknięte, ale głos jego duszy wybuchał coraz mocniej, nakazując sobie posłuch na zawsze.

Wśród licznych kaplic w okolicy Asyżu jednę lubił szczególniej, a mianowicie kaplicę świętego Damjana, oddaloną od miasta o kilka minut drogi. Wiedzie do niej ścieżka, wysypana nieubitym żwirem, ocieniona oliwkami i owiana wonią lawendy i rozmarynu. Kaplica stoi na wzgórku, z którego widać całą równinę, ale widać ją skroś zasłonę cyprysów i jodeł, które otaczają skromną pustelnię, jak gdyby chciały ukryć ją przed oczyma ciekawych i wznieść między nią a światem idealną przegrodę.

Świątyńka ta, strzeżona przez ubogiego księdza, który nie miewał nawet na pożywienie, rozpadała się powoli.

Wewnątrz nie było nic prócz kamiennego ołtarza, a nad nim jeden z krucyfiksów bizantyjskich, tak licznych jeszcze we Włoszech. W krzyżach tych artyści uzmysławiali okropności, które wstrząsały XII stuleciem. Zwykle Ukrzyżowany jest na nich cały okryty straszliwemi krwawiącemi ranami, jakby pragnął wzbudzać tylko ból i żałość. Chrystus świętego Damiana ma, przeciwnie, wyraz spokoju i niewysłowionej słodyczy; nie zamknął powiek, aby oddać się ostatecznie bezmiarowi swych mąk, lecz spogląda, zapominając o samym sobie, a spojrzenie jego nie mówi: Cierpię! — lecz: Pójdźcie do mnie!

Pewnego dnia Franciszek modlił się przed tym ubogim ołtarzem: „Wielki a mocny Boże, i Ty, Panie Jezu, przeniknij światłem swem mroki mojego ducha! Daj mi się znaleźć, o Panie, abym we wszystkich sprawach działał tylko wedle świętej twojej woli”.

Tak modlił się głębią serca i oto zaczęło mu się wydawać, że spojrzenie jego nie może oderwać się od spojrzeń Jezusa; czuł, że w nim i dokoła niego dzieje się coś cudownego. Święta Ofiara nabierała życia, a ciszę zewnętrzną przenikał głos, którego niewymowna błogość szukała drogi do głębi jego serca i mówiła o niewypowiedzianem. — Jezus przyjmował jego ofiarę, brał w posiadanie jego pracę, jego życie, całą jego istotę; powracając do domu, biedny opuszczeniec miał serce przepełnione światłem i mocą.

Wizja ta oznacza ostateczne zwycięstwo Franciszka. Jego zjednoczenie z Chrystusem zostało dokonane; odtąd wraz z mistykami wszystkich czasów będzie mógł wołać: „Umiłowany mój jest moim, a ja jestem jego”.

Atoli, zamiast oddać się upojeniu kontemplacji, zadał sobie wnetże pytanie, jak odda Jezusowi miłość za miłość, na jakie dzieło użyje tego życia, które złożył mu w ofierze. Szukał niedługo; widząc, że kaplica, w której obchodził był swe gody duchowe, zagrożona jest ruiną, pomyślał, że naprawa jej ma być dokonana jego rękoma.

Od tego dnia pamięć Ukrzyżowanego, myśl o miłości triumfującej przez poświęcenie, stała się ośrodkiem jego życia pobożnego i jakby duszą jego duszy. Po raz pierwszy niezawodnie, Franciszek zetknął się bezpośrednio, osobiście a serdecznie, z Jezusem Chrystusem; od wierzenia przeszedł ku wierze, ku owej wierze żywej, którą pewien głęboki myśliciel tak określił: „Wierzyć, to znaczy oglądać. Wiara jest spojrzeniem uważającem, pełnem powagi i skupienia, spojrzeniem prostszem od obserwacji, spojrzeniem, które spogląda i nic więcej; jest to spojrzenie naiwne, dziecięce, którem wypowiada się cała dusza, spojrzeniem duszy a nie ducha, spojrzeniem, które nie dąży do rozłożenia swego przedmiotu, lecz cały pochłania duszą przez oczy”.

Pisząc te słowa, Vinet, nie myśląc o tem, w sposób cudowny, scharakteryzował temperament religijny świętego Franciszka.

To spojrzenie miłujące, rzucone na krzyż, ta rozmowa mistyczna z litościwą Ofiarą, już nie miały się skończyć. Pobożność Franciszka zdobyła w kaplicy świętego Damiana swoje oblicze i swoją oryginalność. Odtąd dusza jego nosi stygmaty i, jak mówią biografowie, jego słowy nie dającemi się przetłumaczyć: «Ab illa hora yulneratum et liquefactum est cor ejus ad memoriam Dominicae passionis»[2].

Od tej chwili wszystko widział w jasnem świetle. Wychodząc z kaplicy, oddał księdzu wszystkie posiadane pieniądze na utrzymywanie lampy i w zachwyceniu serca powrócił do Asyżu. Powziął mocny zamiar opuszczenia domu ojcowskiego i zajęcia się odbudową kaplicy po zerwaniu ostatnich więzów, łączących go z przeszłością.

Koń i kilka sztuk materji jasnego koloru stanowiły cały jego majątek. Przybywszy do domu, związał tkaniny w tobołek i dosiadłszy konia, udał się do Foligno.

Jak dziś, tak i ongi, miasto to było najważniejszym ośrodkiem handlu całego okręgu. Jarmarki jego przyciągały całą ludność Sabiny i Umbrji. Bernardone często zabierał tam z sobą syna, który umiał szybko sprzedać, co przywiózł na sprzedaż. Tutaj więc wyzbył się Franciszek nawet swego konia i pełen radości udał się z powrotem do Asyżu.

Czyn ten był dla Franciszka bardzo doniosłym: oznaczał on zerwanie nieodwołalne z przeszłością; od tego dnia życie jego było zaprzeczeniem wszystkiego, czem było dotąd. Ukrzyżowany oddał się jemu, on zaś oddał się Ukrzyżowanemu niepodzielnie i na zawsze. Po wahaniach, udrękach duszy, trwogach, tęsknocie za szczęściem nieznanem, po goryczach żalu nastał błogi pokój, ukojenie zbłąkanego dziecka, które odnajduje matkę i zapomina w jednej chwili wszystkie męki serca.

Z Foligno udał się prosto do kaplicy świętego Damjana; nie potrzebował przechodzić przez miasto i śpieszył urzeczywistnić swój zamiar.

Ubogi kapłan bardzo się zdziwił, gdy Franciszek oddał mu wszystkie pieniądze, osiągnięte ze sprzedaży. Sądzili zapewne, że zaszło przemijające poróżnienie się ojca z synem i przez nadmiar ostrożności odmówił przyjęcia daru, lecz Franciszek tak gorąco nalegał, aby pozwolił mu pozostać przy sobie, że wreszcie otrzymał na to zezwolenie. Pieniądze, które były już zbędne, porzucił jako rzecz bez wartości na strychu kaplicy.

Tymczasem Bernardone, zaniepokojony, że syn nie wraca, zaczął poszukiwać go na wszystkie strony i dowiedział się wreszcie, że jest on w kaplicy świętego Damjana. Wystarczyła jedna chwila, aby zrozumiał, że Franciszek jest dlań stracony; zdecydowany na wszystko, wziął z sobą kilku sąsiadów i oszalały gniewem, udał się do pustelni, aby wyrwać go z niej, w razie konieczności nawet przemocą.

Franciszek znał wybuchy ojcowskiego gniewu. Usłyszawszy głosy przybywających po niego, stracił odwagę i pośpieszył ukryć się we schowku, który sobie zawczasu upatrzył. Bernardone, któremu towarzyszący sąsiedzi pomagali szukać syna niezbyt gorliwie, przejrzawszy wszystkie kąty, musiał powrócić do Asyżu z niczem.

Przez długie dni ukrywał się Franciszek, z płaczem i wzdychaniem błagając Boga, aby wskazał mu drogę, którą miałby iść. Pomimo obaw, serce jego napełniała bezmierna radość i za nic nie byłby się zgodził na opuszczenie obranej drogi.

Ukrywanie się nie mogło trwać bez końca. Franciszek rozumiał to i powiedział sobie, że jak na nowego rycerza Chrystusowego jest postacią bardzo żałosną. Dnia pewnego, uzbroiwszy się w odwagę, udał się do miasta, aby pokazać się ojcu i przedstawić mu swe postanowienie.

Łatwo wyobrazić sobie, jak dalece te kilka tygodni dobrowolnego więzienia i niepokojów zmieniły jego wygląd. Kiedy więc blady, wychudły, obdarty, pojawił się na miejscu, które obecnie nazywa się Piazza Nuova, gdzie setki dzieci bawią się przez dzień cały, został przyjęty długiemi okrzykami: — Pazzo! Pazzo! — Głupi! Głupi! — Un pazzo ne fa cento, — jeden głupi czyni stu innych, powiada przysłowie, lecz trzeba widzieć ten wybuch istnego szału dzieci na ulicach włoskich, gdy ukaże się obłąkany, aby przekonać się o prawdziwości tego przysłowia. Jak tylko rozlegnie się okrzyk czarodziejski, dzieci zbiegają się zewsząd z nieopisanym hałasem i podczas, gdy rodzice ich wyglądają oknem, zaczynają śpiewać, krzyczeć i wyć, jak dzicy, a jednocześnie wyprawiać szalone harce dokoła nieszczęśliwego. Rzucają weń kamieniami i błotem, zawiązują mu oczy; gdy się gniewa, podnieca ich to tembardziej; gdy płacze i żebrze, aby mu dano spokój, przedrzeźniają jego krzyki, łkania i prośby, bez wytchnienia, bez miłosierdzia.

Niebawem Bernardone usłyszał krzyk, lecący skroś ciasne ulice i wyszedł, aby nie stracić widowiska. Lecz nagle wydało mu się, iż słyszy swoje imię, imię swego syna i, dławiąc się wstydem i wściekłością, ujrzał Franciszka.

Gotów udusić syna, rzucił się na niego i przywlókłszy go do domu, zamknął w ciemnej izdebce.

Groźbami i surowością postępowania próbował wymusić na synu zmianę jego postanowień — daremnie. Znużył się w końcu i stracił nadzieję, więc zostawił go w spokoju, związawszy uprzednio.

W kilka dni później zmuszony był opuścić dom na krótko. Pika, jego żona, aż nadto dobrze rozumiała powody ojca do gniewu na syna, lecz czując, że brutalność nie doprowadzi do niczego, próbowała użyć łagodności. Napróżno. Wówczas, nie mogąc dłużej znosić widoku udręk syna, uwolniła go z pęt.

Powrócił prosto do kaplicy świętego Damiana.

Po swoim powrocie Bernardone nie mógł darować żonie jej słabości i obił ją. Potem, nie chcąc pogodzić się z myślą, że syn jego miałby być wyśmiewiskiem całego miasta, zaczął się starać, aby go wygnano z terytorjum Asyżu. Udał się do Świętego Damjana, aby wezwać syna do opuszczenia kraju. Tym razem nie ukrywał się Franciszek. Stając odważnie przed ojcem, oświadczył mu, że nietylko nie zmieni swych postanowień, lecz co więcej, stawszy się służebnikiem Chrystusa, nie będzie odtąd słuchał rozkazów ojca.

Gdy Bernardone, obrzucając go obelgami, wymawiał mu sumy ogromne, wydane na niego, Franciszek ręką wskazał ojcu pieniądze, pozyskane ze sprzedaży w Foligno, a porzucone na strychu kaplicy. Ojciec porwał je skwapliwie i oddalił się, postanowiwszy udać się do władz.

Konsulowie kazali Franciszkowi stawić się w urzędzie, lecz odpowiedział im poprostu, że jako sługa Kościoła nie podlega ich władzy. Radzi, że odpowiedź ta zwalnia ich od konieczności mieszania się w sprawy tak delikatne, poradzili skarżącemu, aby udał się do władz diecezjalnych.

Przed trybunałem kościelnym sprawa zmieniła swą postać. Nie można było przecie żądać od biskupa, aby skazał Franciszka na wygnanie, skoro obowiązkiem biskupim była obrona wolności kleru. Bernardone mógł był więc uczynić tylko jedno: wydziedziczyć syna, lub też skłonić go, aby zrzekł się wszelkich praw do spadku. Nie nastręczyło to trudności.

Wezwany do stawienia się przed trybunałem biskupim, Franciszek doznał żywej radości; jego zaślubiny mistyczne z Ukrzyżowanym miały otrzymać rodzaj potwierdzenia urzędowego. Temu Jezusowi, któremu bluźnił był tak często i którego zdradzał publicznie słowy i postępowaniem, miał oto złożyć tak samo publicznie przyrzeczenie posłuszeństwa i wierności.

Łatwo przedstawić sobie rozgłos, jaki to wszystko wytworzyło w mieście tak małem, jak Asyż, i jak wielki zwabiło tłum, który w dniu oznaczonym zebrał się na placu Marji Panny Większej, gdzie biskup wydawał wyroki.

Franciszka uważano niezawodnie za szalonego, ale z góry rozkoszowano się wstydem i wściekłością Bernardonego, którego nikt nie lubił i którego pycha została tak dotkliwie ukarana.

Biskup streścił najprzód sprawę i poradził Franciszkowi, aby zrzekł się wyraźnie i jasno swych praw do spadku. Lecz ku wielkiemu swemu zdumieniu ujrzano, że Franciszek zamiast dać odpowiedź, wszedł do jednej z sal biskupich, skąd powrócił natychmiast zupełnie nagi. W ręku trzymał zawiniątko swej odzieży, które położył przed biskupem wraz z resztką posiadanych jeszcze pieniędzy. — Słuchajcie wszyscy — rzekł — i wiedzcie: dotąd nazywałem Piotra Bernardonego ojcem, lecz teraz służyć chcę Bogu. Dlatego zwracam mu te pieniądze, o które troszczy się tak bardzo i odzież swoją ze wszystkiem, co mam od niego, odtąd bowiem pragnę mówić jedynie: Ojcze nasz, któryś jest w niebie.

Przeciągły pomruk rozszedł się po tłumie, gdy ujrzano Bernardonego, jak odchodził z zabraną odzieżą bez najmniejszego wyrazu litości, podczas gdy biskup przygarnąć musiał pod swój płaszcz Franciszka, drżącego ze wzruszenia i chłodu.

Scena ta wywarła wrażenie ogromne: żarliwość, naiwność i oburzenie Franciszka były tak głębokie i szczere, że wyśmiewcy byli stropieni. Dnia tego Franciszek zapewnił sobie tajemną przychylność wielu dusz. Lud lubi nagłość nawróceń, lub to, co za takie uważa. Franciszek narzucił się ponownie uwadze swoich współobywateli zdwojoną mocą przeciwieństwa między jego dawnem a nowem życiem.

Nie brak pobożnych, których wstydliwość oburzyła się na nagość Franciszka: lecz Włochy to nie Niemcy lub Anglja, a stulecie trzynaste byłoby bardzo zdziwione pruderją Bollandystów[3]. Mamy tu poprostu nowy wyraz charakteru Franciszka z jego naiwnością i egzaltacją, a także wyraz potrzeby ustalenia całkowitej harmonji i zupełnej zgody między słowami a czynami.

Po tych wzruszeniach czuł potrzebę samotności dla rozkoszowania się swą radością i obnoszenia zdobytej ostatecznie wolności po wszystkich ścieżkach, które bywały ongi świadkami jego walk i wzdychań.

Do kaplicy świętego Damjana nie powrócił natychmiast. Wyszedł z miasta przez bramę najbliższą i błądził śród samotnych ścież, wijących się po zboczach góry Subasio.

Było to w najpierwszych dniach wiosny. Tu i ówdzie leżały jeszcze duże kupy topniejącego śniegu, lecz pod promieniami słońca marcowego zima zdawała się już przyznawać do swej porażki. Na łonie tej tajemnej i niepokojącej harmonji, serce Franciszka pełne było błogości, cała jego istota tchnęła wzniosłym pokojem. Dusza wszechrzeczy pieściła go tkliwie i napełniała ukojeniem. Porywało go uczucie niedoznawanego dotąd szczęścia; święcąc zdobyte zwycięstwo i wolność, cały las napełnił odgłosem swych pieśni.

Wzruszenia zbyt subtelne lub zbyt głębokie, aby znaleźć mogły wyraz w mowie powszedniej, człowiek wyraża pieśnią; ale melodja muzyczna przewyższa w tym względzie słowo pieśni: muzyka jest w pełni znaczenia językiem niewypowiedzianego. Pieśń dorównywa jej o tyle, o ile słowa jej brzmią jeno dla podtrzymania głosu. Piękno psalmów i hymnów Kościoła dlatego jest tak wielkiem, że ich martwy język nie zmusza umysłu do wysiłku; nie wyrażając nic, wypowiadają wszystko, niby akompanjament niebiański do wzruszeń wierzącego, który, walcząc, przechodzi od przygnębiających obaw aż do niewymownych zachwyceń.

Szedł tedy, wdychając pełną piersią wiewy wiosenne i usty wyzwolonemi, powtarzając jedną z piosenek rycerstwa francuskiego, której nauczył się dawniej.

Lasy, które przebiegał, były zwykłą kryjówką tych ludzi z Asyżu i okolic, którzy mieli powody do ukrywania się. Kilku zbójów, zbudzonych jego głosem, rzuciło się nań znienacka. — Coś ty za jeden? — zapytali. — Jestem zwiastunem wielkiego króla, ale co wam do tego?

Za cały przyodziewek miał tylko płaszcz znoszony, który ogrodnik biskupa dał mu na prośbę swego pana; złupili mu go a Franciszka wrzucili do rowu pełnego śniegu: — Oto miejsce twoje, mizerny zwiastunie Boga.

Po oddaleniu się złoczyńców, otrząsnął z siebie śnieg i po wielu wysiłkach wydobył się z topieli. Zmrożony chłodem, mając na sobie jedynie koszulę, zaczął przecie śpiewać na nowo, szczęśliwy, że może cierpieć i uczyć się coraz lepszego pojmowania słów Ukrzyżowanego.

Niedaleko był klasztor; zaszedł tam i ofiarował swoje usługi. W klasztornej samotni, dokoła której włóczyło się dużo złych ludzi, trudno było spodziewać się nadmiernej ufności. Pozwolono mu pracować w kuchni, lecz nie dano żadnego okrycia i niedość go nakarmiono.

Musiał tedy odejść; skierował się ku Gubbio, wiedząc, że ma tam przyjaciela. Być może, iż był to ten sam, który służył mu za powiernika po powrocie ze Spoleto. Tak czy owak, dość, że otrzymał odeń tunikę i po kilku dniach udał się z powrotem do swego drogiego świętego Damjana.

Ale nie poszedł tam zaraz; zanim zaczął odbudowywać małą świątyńkę, pragnął odwiedzić swych przyjaciół trędowartych, aby i im opowiedzieć o wielkiem swem zwycięstwie i przyrzec im miłość większą od dotychczasowej.

Od chwili swych pierwszych odwiedzin w przytulisku, wspaniały rycerz stał się ubogim żebrakiem; przybywał z rękoma pustemi, ale z sercem przepełnionem tkliwością i współczuciem. Bawiąc śród tych chorych, otoczył ich nadmiarem wzruszającej troskliwości, obmywając i osuszając ich rany i okazując tem więcej słodyczy i pogody, im bardziej rany były odrażającemi.

Taką samą tkliwą miłość, jaką ma dziecko dla swej matki, wzbudza w opuszczonym chorym ten, kto go odwiedza. Przychodzący wydaje się takiemu choremu wszechmogącym; za jego zbliżeniem najboleśniejsze napady ustępują lub łagodnieją.

Taka miłość, zbudzona przez czułe serce, może się stać tak głęboką, że wydaje się czasem nadprzyrodzoną; widuje się umierających, którzy odzyskują świadomość, aby po raz ostatni spojrzeć nie na osoby swej rodziny, lecz na przyjaciela, który starał się być promykiem słońca ich dni ostatnich. Związki czystej miłości są silniejsze od związków ciała i krwi. Franciszek zdobył pod tym względem niejedno radosne doświadczenie; od chwili przybycia do przytuliska czuł, że jeśli utracił życie, to je odzyskuje.

Pobudzony pobytem śród trędowatych, powrócił do świętego Damjana i wziął się do roboty rozradowany i pełen żarliwości, z sercem rozsłonecznionem, jak równina umbryjska w te piękne dni majowe. Uszywszy sobie szatę pustelnika, zaczął stawać na rogach ulic i placach miasta.

Po prześpiewaniu kilku pieśni mówił zebranym o swoim zamiarze odbudowania kaplicy: — Kto mi da jeden kamień — dodawał z uśmiechem — otrzyma nagrodę; kto mi da dwa, otrzyma dwie nagrody; kto mi da trzy, otrzyma trzy nagrody.

Niejeden uważał go za szaleńca, lecz inni wzruszali się wspomnieniem jego przeszłości. Sam on, głuchy na drwiny, nie żałował żadnego trudu, dźwigając podarowane kamienie na ramionach, nie przyzwyczajonych do ciężkiej pracy.

Tymczasem w sercu ubogiego kapłana kaplicy świętego Damjana zbudziła się miłość dla tego towarzysza, który przysporzył mu zrazu tyle kłopotów; wysilał się tedy, aby mógł nakarmić go dobrem pożywieniem. Franciszek spostrzegł to niebawem. Przy swojej subtelności zaniepokoił się, że na przyjaciela nakłada takie ciężary; podziękowawszy mu tedy, postanowił chodzić od drzwi do drzwi, aby użebrać sobie pożywienie.

Niełatwa to była sprawa. Za pierwszym razem, gdy pod koniec swej wędrówki rzucił okiem na miskę z wyżebranemi resztkami jedzenia, przez chwilę zdawało mu się, że zbraknie mu odwagi. Lecz myśl o tem, że tak prędko miałby się sprzeniewierzyć Temu, któremu ślubował wiarę, napełniła go wstydem i dodała mu mocy do szybkiego spożycia wyżebranego pożywienia.

Można rzec, że każda godzina zmuszała go do staczania nowych walk: pewnego dnia, chodząc po mieście i żebrząc oliwę do lamp świętego Damjana, przybył do domu, w którym ucztowano: większość jego dawnych przyjaciół bawiła się tu, śpiewając i tańcząc. Na dźwięk tych znanych głosów wydało mu się, że nie odważy się wejść; oddalił się nawet, lecz wrócił zaraz, wstydząc się swej małoduszności, wszedł na salę, gdzie ucztowano i wyznawszy swój wstyd, wyraził prośbę z tak serdeczną natarczywością i z takim żarem, że wszyscy zapragnęli przyczynić się do pobożnego dzieła.

Najcięższą atoli próbą był dlań gniew jego ojca, wciąż jednakowo gwałtowny. Aczkolwiek Bernardone wyrzekł się Franciszka, nie mógł jednak znieść w swej pysze, aby syn jego prowadzić miał takie życie, jakie prowadził, i przy spotkaniu obrzucał go wyrzutami i przekleństwami.

Wrażliwa dusza Franciszka doznawała z tego powodu tyle boleści, że uciekła się do wybiegu, którym pragnęła zażegnywać przekleństwa ojcowskie. — Pójdź ze mną — rzekł do pewnego żebraka — będziesz mi ojcem, a ja będę ci oddawał część zebranej jałmużny. Gdy ujrzysz Bernardonego, przeklinającego mnie, a ja ci powiem: ojcze, pobłogosław mię, ty przeżegnasz mnie i pobłogosławisz mi w miejsce niego.

Brat jego był jednym z najgorliwszych i najbardziej dokuczliwych wyśmiewców. Pewnego ranka zimowego spotkali się w kościele; Franciszek trząsł się z zimna w swej nędznej tunice; wówczas Angelo, zwracając się do przyjaciela, który był z nim, rzekł: — Idź do Franciszka, aby ci sprzedał za liarda swego potu. — O nie — odpowiedział Franciszek, słysząc drwinę — sprzedam go daleko drożej memu Bogu.

Wiosną roku 1208 Franciszek dokończył odbudowę kaplicy świętego Damjana. Pomagali mu w tem ludzie dobrej woli, którym służył przykładem pracowitości, a nadewszystko radości, rozweselając wszystkich swym śpiewem i planami na przyszłość. Z takim entuzjazmem i zaraźliwym żarem rozprawiał o przeobrażeniu się jego ukochanej kaplicy, o łaskach Bożych, mających spłynąć na tych, co modlić się w niej będą, iż mniemano później, że mówił o Klarze i świętych dziewicach, które w cztery lata później tutaj osiadły.

Powodzenie to natchnęło go niebawem myślą naprawienia innych kaplic w okolicy Asyżu. Do tych, które zwróciły na siebie jego uwagę swem zniszczeniem, należały: kaplica świętego Piotra i kaplica Marji Panny Porcjunkuli, znana także pod wezwaniem Matki Boskiej Anielskiej. O pierwszej niema więcej wzmianek w biografjach, druga zaś miała się stać prawdziwą kolebką ruchu franciszkańskiego.

Kaplica ta, dotąd istniejąca wbrew niszczycielskiemu szałowi rewolucyj i pustoszącym trzęsieniom ziemi, jest prawdziwem Bethel, jednym z tych nielicznych punktów ziemi, na których wspiera się mistyczna drabina, łącząca niebo z ziemią, tam-to prześniono kilka z najpiękniejszych snów, wykołysanych przez cierpienia ludzkości. Nie do cudnej bazyliki Asyżu, lecz tam iść należy, aby odgadnąć i zrozumieć świętego Franciszka; tam trzeba skierować kroki, gdy ucichają mechanicznie odmawiane pacierze, gdy wydłużają się cienie wieczorne, gdy cała pstrokacizna kultu znika w mroku i gdy przyroda zdaje się skupiać, aby się wsłuchać w dalekie rozdzwony.

Niezawodnie zamierzał Franciszek osiąść tu jako pustelnik. Marzył, aby spędzić tu życie w milczącem skupieniu, od czasu do czasu wzywając księdza dla odprawienia mszy.

Nic jeszcze nie mówiło mu, czem stanie się on w przyszłości dla życia religijnego. Jedną z najbardziej zaciekawiających stron jego życia jest ten bezustanny rozwój, jaki się w niem objawia; Franciszek należy do niewielkiej liczby tych, dla których żyć znaczy działać, a działać znaczy rozwijać się. Tylko jeszcze w świętym Pawle odnajdujemy tę samą pożerającą go potrzebę czynienia coraz więcej i coraz lepiej; ten wnętrzny mus jest w nich dlatego tylko tak piękny, że jest całkiem popędowy.

Gdy zaczął odbudowywanie Porcjunkuli, zamiary jego nie wybiegały poza widnokrąg dość ograniczony, przygotowywał się raczej do życia pokutniczego, niż do życia czynnego. Lecz po ukończeniu tych prac okazało się niemożliwem, aby ten sobkowski i bierny sposób troszczenia się o swoje zbawienie mógł zadowolić go na długo. Na wspomnienie wizji Ukrzyżowanego czuł rodzące się w sercu niepojęte uczucia i rozpływał się we łzach, nie wiedząc, czy to były łzy uwielbienia, żałości, czy tęsknoty.

Gdy naprawa została dokonana, większą część jego dni wypełniały rozmyślania. Pewien benedyktyn z opactwa góry Subasio przybywał od czasu do czasu do kaplicy Santa Maria, aby odprawić mszę. Były to jasne godziny w życiu Franciszka: można sobie wyobrazić, jak troskliwie przygotowywał się do nich i z jaką wiarą przyjmował boską naukę.

Pewnego dnia, prawdopodobnie 24 lutego roku 1209 w dzień świętego Macieja, mszę odprawiano w Porcjunkuli.

Gdy kapłan zwrócił się ku niemu przy odczytywaniu słów Jezusowych, Franciszka ogarnęło głębokie wzruszenie. Przed sobą widział już nie kapłana, lecz Jezusa Ukrzyżowanego, z kaplicy świętego Damjana, który mówił do niego:

A idąc, każcie, mówiąc: Przybliżyło się królestwo niebieskie. Chore uzdrawiajcie, trędowate oczyszczajcie, djabły wyganiajcie.

Darmoście wzięli, darmo dawajcie. Nie bierzcie z sobą złota, ani srebra, ani miedzi w trzosy wasze, ani miezka na drogę, ani dwuch sukien, ani butów, ani laski, albowiem godzien jest robotnik żywności swojej.

Słowa te przenikały go niby objawienie, niby odpowiedź nieba na jego westchnienia i rozmyślania.

Oto, czego pragnę — zawołał — oto, czego szukałem! Od dzisiaj przyłożę się ze wszystkich sił moich, aby wprowadzić to w życie. — Rzuciwszy natychmiast laskę, mieszek, obuwie, tejże chwili postanowił być posłusznym i dosłownie przestrzegać przykazań życia apostolskiego.

Bardzo jest możliwem, że intencje alegoryczne zaciężyły nad tem opowiadaniem. Długie przesilenie, które Franciszek przechodził, aby stać się apostołem czasów nowych, w tem zdarzeniu znalazło niezawodnie swoje rozwiązanie; widzieliśmy jednak, jak długą była praca wewnętrzna, która zdarzenie w Porcjunkuli przygotowała.

Objawienie Franciszkowe pochodziło z jego serca; święty ogień, którym zapalać miał dusze innych, tryskał z jego duszy własnej, lecz sprawy, choćby najlepsze, potrzebują sztandaru. Na ubogim ołtarzu Porcjunkuli widział zatknięcy sztandar ubóstwa, poświęcenia i miłości, i sztandar ten chciał nieść przy zdobywaniu twierdz grzechu, i pod nim, jako prawy rycerz Chrystusa, zgromadzić pragnął wszystkich mężnych bojowników walk duchownych.

1. Głos wołającego na pustyni. — (Przyp. tłum.)↩

2. Od owej godziny zranione i umęczone jest serce jego na pamiątkę męki Pańskiej. — (Przyp. tłum.)↩

3. Bollandyści, wydawcy wszelkiego rodzaju Żywotów świętych od r. 1643 do chwili obecnej wyszło przeszło 60 tomów tego zbioru pod nazwą Acta Sanctorum. Pracę tę rozpoczął Jan Bolland, jezuita (1596–1659); stąd nazwa Bollandyści. — (Przyp. tłum.)↩

5 Pierwszy rok apostolstwa

Od wiosny 1209 do lata 1210.

Zaraz nazajutrz rano Franciszek udał się do Asyżu i zaczął kazać. Słowa jego były proste, lecz pełne takiej serdeczności, że wszyscy słuchacze byli wzruszeni.

O ile łatwo nie słuchać, albo słuchając, nie ulegać napomnieniom kaznodziejów, przemawiających z wyżyn kazalnicy, zdających się dopełniać pewnej formalności, o tyle trudno nie słuchać wezwania laika, idącego obok nas. Zdumiewający rozrost sekt protestanckich z większej części polega na tej wyższości kazania laickiego nad kazaniem księży. Najwspanialsi mówcy kazalnicy chrześcijańskiej są lichymi nawrócicielami; jeśli krzyk ich wymowy może oczarować i przywieść ku stopniom ołtarza kilku światowców, to wyniki takie są równie świetne, jak zwodnicze. Lecz niechaj chłop lub robotnik zwróci się do spotkanego przechodnia z kilku słowy, mocno przemawiającemi do sumienia, a zagadnięty zawsze bywa niemi poruszony, często pozyskany.

Podobnież słowa Franciszka wydawały się jego słuchaczom mieczem płomiennym, przenikającym do głębi ich sumień. Pierwsze jego próby były ogromnie proste; polegały one zwykle na kilku słowach, skierowanych do ludzi, których znał tak dobrze, iż wiedząc o ich słabych stronach, uderzał w nie ze świętą natarczywością miłości.

Osoba jego i przykład same już były kazaniem; mówił on tylko o tem, czego sam doświadczył, wzywał do pokuty, przypominał krótkość życia, wskazywał na przyszłą nagrodę i konieczność powrotu do doskonałości ewangelicznej. Niełatwo zdać sobie sprawę, jak dużo jest na ziemi dusz wyczekujących. Większość ludzi pędzi życie niby w jakimś półśnie; tacy podobni są do dziewic klasztornych, które doznają czasem tajemniczego zaniepokojenia: dziwnie łagodny i subtelny dreszcz niespodziewanie przeniknie ich serce, ale one spuszczają oczy i znowu czują się otoczonemi wilgotnym chłodem klasztoru; rozkosz trującego marzenia znika i to jest wszystko, co poznają z miłości, która silniejszą jest, niżeli śmierć.

Takimi są niezliczeni ludzie względem wszystkiego, co się odnosi do życia wyższego. Często, gdy samotni w chwili zmierzchu siedzą w pustem polu, błądząc oczyma za ostatniemi blaskami widnokręgu, czują, że wraz z powiewem wieczornym owiewa ich tchnienie, idące zdaleka a budzące tęsknotę za świątobliwością życia. Lecz noc zapada, trzeba wracać do domu; strząsają więc z siebie nalot marzeń i pod koniec życia okazuje się, że takie nieliczne, krótkie chwile były ich jedynem obcowaniem z boskością. Kilka westchnień, kilka dreszczów, jakiś wygłos nieokreślony, oto suma naszych wysiłków, zmierzających ku osiągnięciu najwyższego dobra.

Lecz przymus miłowania tylko podrzemuje. Piękno budzi go zawsze; na wezwanie świętości, boski świadek, który jest w nas, odpowiada natychmiast, i wokół tych, którzy głoszą słowo doznań wnętrznych, widzimy zbiegające się ze wszystkich stron świata gromady dusz, zaniepokojonych ideałem. Serce człowiecze ma taką naturalną skłonność do oddawania się, że gdy na drodze swej spotykamy człowieka, który z wiarą w siebie i w nas domaga się serca naszego bez zastrzeżeń, oddajemy mu je natychmiast. Rozum zna ofiary częściowe, oddanie się przemijające; serce zna tylko całopalenia i jak oblubieniec do oblubienicy powiada do swego zwycięzcy:

— Tylko twoje i na zawsze!

Wszystkie usiłowania religji przyrodzonej dlatego zawiodły tak sromotnie, że ich twórcy nie mieli odwagi, aby brać całe serca i nie pozwalać im na rozdwajanie się. Nie znali tej heroicznej potrzeby ofiarowania się, która spoczywa w głębi dusz i dusze zemściły się, nie odpowiadając na wezwania kochanków, tak mało natarczywych.

Franciszek zbyt całkowicie poświęcił się sam, aby mógł był nie żądać od innych oddania się zupełnego. W ciągu dwóch lat od chwili porzucenia świata szczerość i głębia jego nawrócenia rzucała się w oczy wszystkim; po drwinach pierwszych dni w wielu sercach rodziło się zwolna uczucie, bardzo podobne do uwielbienia, które z koniecznością pociąga za sobą naśladowanie.

Człowiek pewien z Asyżu, pobieżnie jeno wzmiankowany, przyłączył się do Franciszka. Należał on do dusz prostaczych, uważających życie za dość piękne, gdy mogą patrzeć z podziwem na tego, który zdołał rozżarzyć w nich iskrę Bożą.

Przybycie tego człowieka do Porcjunkuli musiało było stać się wskazówką dla Franciszka; zaczął myśleć o przyjęciu kilku towarzyszy, z którymi oddałby się swej misji apostolskiej w okolicy.

Franciszek korzystał często z gościnności pewnego mieszkańca Asyżu, człowieka bogatego i poważanego, imieniem Bernard de Quintavalle, który nocował go w swym własnym pokoju; łatwo wyobrazić sobie, jak poufałość podobna sprzyjać musiała wylewom serca. Gdy w ciszy pierwszych godzin nocnych dusza płomienna i natchniona zwierza nam się ze swoich rozczarowań, udręk, marzeń, nadziei i wierzeń, trudno się jej oprzeć. Szczególniej, gdy zwierzający się potrąca tajemne struny naszej duszy i, nie wiedząc o tem, odpowiada na jej najskrytsze pytania.

Dnia pewnego Bernard zaprosił do siebie Franciszka na noc następną; jednocześnie dał mu do zrozumienia, że powziął ważne postanowienie, o którem chce z nim porozmawiać.

Radość Franciszka była bardzo wielka, odgadywał bowiem to postanowienie. Spędził noc, nie myśląc o spoczynku; była to długa komunja ich dusz. Bernard postanowił był rozdać całe swe mienie ubogim i połączyć się z Franciszkiem. Ten zaś chciał przeprowadzić druha przez pewien rodzaj wtajemniczenia, wykazać mu, że to, co głosi i czyni, nie jest jego pomysłem, lecz, że Jezus sam nakazał to wyraźnie swem słowem.

Wczesnym rankiem udali się wraz z innym nowonawróconym do kościoła świętego Mikołaja i tam po modlitwie i wysłuchaniu mszy, Franciszek wziął z ołtarza księgę Ewangelji i przeczytał swym towarzyszom ustęp, który zadecydował o jego własnem powołaniu, mianowicie słowa Jezusa, wysyłającego uczni.

— Bracia, — dodał — oto nasze życie i reguła nasza oraz wszystkich tych, którzy zechcą połączyć się z nami. Idźcie tedy i czyńcie, jakeście słyszeli.

Stałość, z jaką Trzej Towarzysze opowiadają, że Franciszek na cześć Trójcy św. po trzykroć radził się świętej Księgi i że sama otwierała się w miejscach, zawierających ustępy o życiu apostolskiem, każe przypuszczać, że ustępy te stały się, jeśli nie tegoż samego dnia, to w każdym razie niebawem, regułą nowego zgromadzenia.

Jeśli chcesz być doskonałym, idź, sprzedaj majętności twoje i rozdaj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie, a przyszedłszy, naśladuj mnie.[1]

A zwoławszy dwunastu uczniów swoich, dał. im moc i władzę nad wszystkiemi djabłami i aby uzdrawiali chorych. I rozesłał ich, żeby kazali królestwo Boże i uzdrawiali niemocne. Tedy rzekł do nich: Nie bierzcie nic na drogę, ani laski, ani mieszka, ani chleba, ani pieniędzy, ani dwóch sukien miejcie. A do któregokolwiek domu wnijdziecie, tam zostańcie i stamtąd wynijdźcie. A którzybykolwiek was nie przyjęli, wychodząc z miasta onego i proch z nóg waszych otrząśnijcie na świadectwo przeciwko nim. Wyszedłszy tedy, obchodzili wszystkie miasteczka, opowiadając Ewangelję, a wszędzie chore uzdrawiając.[2]

Tedy rzekł Jezus do uczniów swoich: Jeśli kto chce iść za mną, niechajże samego siebie zaprze, a weźmie krzyż swój i naśladuje mnie. Bo ktoby chciał duszę swoją zachować, straci ją, a kto stracił duszę swoją dla mnie, znajdzie ją. Albowiem, cóż pomoże człowiekowi, choćby wszystek świat zyska, a na duszy swej szkodował?[3]

Wersety te były zrazu tylko regułą oficjalną zakonu, bo regułą rzeczywistą był Franciszek sam, — ale wielką ich zaletą była ich zwięzła stanowczość oraz to, że zawierały zapewnienie doskonałości i że były zaczerpnięte z Ewangelji.

Bernard wziął się natychmiast do rozdawania swego mienia między ubogich. Rozradowany Franciszek był obecny przy tym akcie, zwabiającym tłum ludzi, gdy wtem pewien ksiądz, imieniem Sylwester, który sprzedał był Franciszkowi trochę kamieni na odbudowę kaplicy św. Damiana, widząc tyle pieniędzy, rozdawanych pełnemi rękoma każdemu, kto chciał brać, zbliżył się do niego i rzekł: — Bracie, nie zapłaciłeś mi należycie za kamienie, które kupiłeś ode mnie.

Franciszek, wyzbywszy się całkowicie jakiegokolwiek śladu chciwości, musiał się oburzyć, słysząc kapłana tak mówiącego.

— Masz — rzekł do niego, podając mu pieniądze, czerpane pełnemi garściami z szaty Bernarda — czyś teraz zadowolony z zapłaty? — Zupełnie — odpowiedział Sylwester, zawstydzony postawą szemrzącego tłumu.

Obraz ten, którego osoby były tak wyrazistemi, musiał się wrazić w pamięć obecnych z mocą bezprzykładną, bo Włosi rozumieją tylko to, co tworzy obraz. Wiedziano odtąd lepiej, niż z kazań Franciszka, co zacz są nowi bracia.

Natychmiast po rozdaniu mienia wszyscy udali się do Porcjunkuli, gdzie Bernard i Piotr zbudowali dla siebie szałasy z gałęzi, a potem uszyli sobie tuniki, podobne do Franciszkowej. Nie różniły się one od ubioru, noszonego przez wieśniaków i były barwy brunatnej, mającej niezliczone odcienie, a nazywanej tam barwą zwierząt. Podobne spotyka się jeszcze śród pasterzy najdalszych okolic Apeninów.

W tydzień później, we czwartek, 23 kwietnia r. 1209, przybył do Franciszka uczeń nowy, imieniem Egidjusz. Jako natura łagodna i uległa, był jednym z tych, którzy potrzebują oparcia, ale znalazłszy je i wypróbowawszy, wznoszą się czasem ponad nie; czysta dusza Egidjusza miała zakosztować w oparciu o duszę Franciszka upajających rozkoszy kontemplacji, którym oddawała się z żarem niesłychanym.

Trzeba być oględnym przy korzystaniu ze źródeł i nie żądać od nich więcej, niż dać mogą. Później, gdy zakon był ostatecznie ustanowiony i posiadał już zorganizowane klasztory, wyobrażano sobie przeszłość na wzór teraźniejszości, który to błąd zaciemnia dotąd obraz początków ruchu franciszkańskiego.

Pierwsi bracia żyli jak biedacy, z którymi obcować lubili. Porcjunkula była ich świątynią nad inne ukochaną, ale nie trzeba mniemać, że przebywali w niej długo. Było to jedynie miejsce ich spotkań i nic więcej. Opuszczając je, wiedzieli tylko to jedno, że spotkają się znowu w okolicy tej ubogiej kaplicy. Życie ich było takiem, jakiem jest dzisiaj życie żebraków w Umbrji; chodzili gdzie oczy poprowadziły, a sypiali w szopach, w przytuliskach dla trędowatych, lub w przysionkach kościołów.

Stałej siedziby nie mieli zupełnie, tak że Egidjusz, postanowiwszy połączyć się z nimi, w wielkim był kłopocie, nie wiedząc, gdzie spotka Franciszka, a spotkawszy go niespodziewanie około Rivo-Torto, widział w tym fakcie wskazówkę Opatrzności.

Przebiegali tedy wioski, rozrzucając radośnie ziarno swego siewu. Było to na początku lata, kiedy w Umbrji wszyscy są na polu, żnąc i kosząc. Zwyczaje nie zmieniły się tam wcale: gdy pod koniec maja się przechadza po polu w okolicach Florencji, Perugji lub Riete, często widuje się przy zapadającej nocy kobziarzy, przybywających na pole w chwili, gdy żniwiarze siadają na snopach i spożywają posiłek wieczorny; grają wtedy kilka kawałków, a gdy gromada robotników z wozami naładowanemi wraca do wsi, grajkowie krocząc na ich czele, napełniają powietrze wrzaskliwemi dźwiękami swego grania.

Radośni pokutnicy, którzy lubili nazywać siebie Joculatores Domini, grajkami Bożymi, nieraz zapewne czynili podobnie. Być może, iż czynili nawet nadto, bo nie chcąc dla nikogo być ciężarem, część swego czasu poświęcali na pomaganie wieśniakom przy ich pracach polnych. Mieszkańcy tamtych okolic są przeważnie uprzejmi i poważni; braciszkowie pozyskali szybko ich zaufanie, opowiadając im najprzód swoje dzieje, a następnie dzieląc się z nimi swemi nadziejami. Pracowano i posilano się razem, częstokroć zaś robotnicy i braciszkowie sypiali obok siebie w jednej stodole, a gdy o świcie dnia następnego braciszkowie szli dalej, serca pozostających odczuwały żal. Nie nawracano się jeszcze, lecz wiedziano, że kędyś około Asyżu mieszkają ludzie, którzy wyrzekli się swych majętności i pełni gorliwości przebiegają kraj, głosząc pokutę i pokój.

Po miastach doznawali przyjęcia różnego. O ile wieśniak Włoch środkowych jest łagodny i uczynny, o tyle mieszczanie bywają złośliwymi kpiarzami. Zobaczymy niebawem, jakich prześladowań doznali braciszkowie, udawszy się do Florencji.

Kilka tygodni zaledwie upłynęło od chwili, gdy Franciszek rozpoczął swoje kaznodziejstwo, a już słowa jego i czyny, niby potężne wezwania, budziły echa w wielu sercach.

Zbliżamy się do okresu najbardziej swoistego i pociągającego historji franciszkanów. Pierwsze te miesiące były dla nich tem, czem są pierwsze dni wiosny dla przyrody, gdy gałązka krzewu migdałowego okrywa się pąkowiem i świadcząc o pracy tajemnej, dokonywującej się w łonie ziemi, zapowiada kwiecie, którem niemal natychmiast stroi pola.

Na widok tych ludzi bosonogich, licho odzianych, a przecie na wejrzenie zupełnie szczęśliwych, zdania różniły się bardzo. Jedni uważali ich za szaleńców, drudzy ich uwielbiali, widząc, jak bardzo różnią się oni od mnichów-włóczęgów, tej zakały chrześcijaństwa.

Czasem jednak zdawało się braciszkom, że powodzenie nie odpowiada ich wysiłkom, że nawracanie dusz nie dokonywa się z pożądaną szybkością i mocą. Dla dodania im odwagi, Franciszek dzielił się z nimi swerni nadziejami i wizjami. — Widziałem — mówił — mnóstwo ludzi, przybywających do nas i proszących o szatę naszego świętego zgromadzenia; odgłos ich kroków dotąd pobrzmiewa w moich uszach. Widziałem ich, przychodzących ze wszystkich stron i zapełniających drogi.

Franciszek nie przewidywał jednak wcale tych udręk, jakie towarzyszyć będą szybkiemu wzrostowi jego zakonu. Jak dziewczyna, wspierająca się na ramieniu ukochanego, nie myśli o cierpieniach macierzyństwa, tak i on nie myślał o goryczy utajonej na dnie kielicha, z którego pił szlachetne wino upojenia.

Każde rozwijające się dzieło przez sam fakt swego rozwoju wywołuje przeciwieństwa. Trawy polne przeklinają w swej mowie zioła żywotniejsze, które je duszą; niepodobna żyć, aby nie budzić zawiści. Nowe zgromadzenie, acz pełne pokory, nie mogło stanowić wyjątku w powszechności tego prawa.

Gdy braciszkowie przybywali do Asyżu, aby żebrać, chodząc od drzwi do drzwi, wielu ludzi odmawiało im jałmużny, czyniąc im wyrzuty, że roztrwoniwszy własne majętności, chcą żyć kosztem innych. Częstokroć bracia miewali tylko tyle, aby nie umrzeć z głodu. Zdaje się nawet, że kler piętrzył przed nimi przeciwieństwa.

Biskup Asyżu rzekł pewnego razu do Franciszka: — Życie twoje bez posiadania czegokolwiek zdaje mi się być twardem i ciężkiem. — Panie — odrzekł Franciszek — gdybyśmy posiadali majętności, potrzebna byłaby nam ich obrona, a w tem jest źródło wszelkich tarć i sporów; zazwyczaj miłość Boga i bliźniego w majętności napotyka wiele przeszkód; oto, dlaczego nie chcemy mieć dostatków doczesnych.

Argument ten pozostał bez odpowiedzi, lecz biskup Guido zaczął żałować zachęty, udzielonej ongi synowi Bernardonego. Był niemal w takiem samem położeniu i doznawał w następstwie takich samych uczuć, jak biskupi anglikańscy, gdy widzieli organizowanie się Armji Zbawienia. Nie była to właściwie wrogość, ale nieufność, tem większa, że nie śmiejąca ujawnić się. Jedynem, na co biskup zdobył się wobec Franciszka, była rada, aby stał się księdzem, lub jeśli pociąga go umartwienie, aby wstąpił do jednego z zakonów już istniejących.

Jeśli zakłopotanie biskupa było wielkie, zakłopotanie Franciszka było niemniejsze. Zbyt był subtelny, aby nie wyczuwać sporu, grożącego wybuchem między braciszkami z klerem. Wiedział on, jak wrogowie księży głośno wychwalają jego i jego towarzyszy, przeciwstawiając ich ubóstwo chciwości i bogactwu duchownych, ale wewnętrznie czuł się zmuszonym prowadzić dalej swe dzieło, powtarzając za apostołem: „Biada mi, gdybym nie opowiadał Ewangelji!”.

Podobnież rodziny braciszków nie mogły im przebaczyć, że porozdawali wszystkie swoje majętności ubogim; napaści, pochodzące z tej strony, wyrażały się zarówno w goryczy słów, jak i głębokiej nienawiści, tak często napotykanej u zawiedzionych spadkobierców.

Braciszkowie wydawali się tedy niebezpieczeństwem dla rodzin i niejedni rodzice drżeli na samą myśl, że ujrzą syna, przyłączającego się do nich. Chcąc, nie chcąc, stawali się bracia przedmiotem wzrastającego zainteresowania całego miasta. Złośliwe plotki, często o nich rozsiewane, robiły swoje: podawane z ust do ust spotykały się jednak z przeczeniem ludzi uczciwych, którym nietrudno było wykazać całą ich niedorzeczność. Pośrednio wszystko to służyło ich sprawie, pociągając w ich stronę te serca, dla których obrona prześladowanych jest potrzebą, a które są liczniejsze, niżby się zdawało.

Co do kleru, to nie zdołał on stłumić w sobie uczucia głębokiej nieufności względem tych nawrócicieli laickich, którzy miejscami wzbudzali interesowną nienawiść, lecz w duszach najpobożniejszych wywoływali zdumienie, a potem uwielbienie.

Patrzeć, jak ludzie bez tytułów i dyplomów doznają wspaniałego powodzenia w dziele, które, będąc powierzonem utytułowanym, spotkało się jedynie z żałosnem niepowodzeniem, musi być udręką nieznośną. Wszak znani są generałowie, którzy woleli przegrywać bitwy, niż odnosić zwycięstwa przy pomocy wolnych oddziałów ochotniczych.

Głuchy ten opór kleru nie pozostawił w życiorysach Franciszka śladów charakterystycznych. Nie można dziwić się temu; Tomasz de Celano, nawet gdyby był posiadał wskazówki pod tym względem, byłby uchybił taktowi, gdyby je był spożytkował. Zresztą, kler posiada tysiące środków do urabiania opinji, nie przestając okazywać pobożnego zainteresowania tym, którymi nieraz się brzydzi.

Lecz im bardziej Franciszek popadał w sprzeczność z klerem owoczesnym, tem bardziej uważał się za uległego syna Kościoła. Utożsamiając Ewangelję z nauką Kościoła, przez długi czas bliskim będzie odszczepieństwa, nie popadając w nie jednakże. Szczęśliważ prostota, dzięki której mógł uchronić się od buntu!

Pięć lat minęło od chwili, gdy jako ozdrowieniec uczuł się ogarnięty obrzydzeniem dla uciech zmysłowych. Od tego czasu każdy jego dzień był krokiem naprzód.

Znowuż była wiosna. Zupełnie szczęśliwy, coraz bardziej odczuwał potrzebę dzielenia się z innymi swem szczęściem i rozpowiadania na wszystkie strony świata, jakim sposobem szczęście swoje posiadł.

Postanowił tedy udać się w nową wędrówkę misyjną. Przez dni kilka przygotowywał do niej siebie i swoich. Trzej Towarzysze przekazali nam wskazówki, jakich udzielił swym uczniom:

Zważmy, że Bóg w dobroci Swojej powołał nas nietylko dla naszego własnego zbawienia, lecz także dla zbawienia wielu, abyśmy, idąc w świat, wzywali ludzi nietyle słowem, ile przykładem, do żalu za grzechy i do pamiętania o przykazaniach. Nie lękajcie się, że w oczach ludzi będziemy małymi i nieuczonymi, ale spokojnie i z prostotą głoście pokutę. W Bogu, który przemógł świat, miejcie ufanie, że Duch jego mówić będzie w was i przez was, wzywając ludzi do nawrócenia się i przestrzegania przykazań.

Spotykać będziecie ludzi pełnych wiary, słodyczy i dobroci, którzy przyjmować będą z radością was i słowa wasze; ale spotkacie innych, jeszcze liczniejszych, bez wiary, pysznych, bluźniących, którzy zniesławiać was będą i którzy opierać się będą wam i słowom waszym. Ważcie się tedy znosić wszystko z cierpliwością i pokorą.

Słysząc to, bracia zasępili się, ale święty Franciszek rzekł do nich: nie lękajcie się wcale, bo niebawem wielu szlachetnych i mądrych przyjdzie do was; pozostaną przy was i kazać będą królom, książętom i wielkiemu mnóstwu ludzi. Wielu nawróci się ku Panu, który na całym świecie rozmnoży i powiększy swą rodzinę.

Przemówiwszy do nich temi słowy, pobłogosławił ich, zwracając do każdego słowo, które w przyszłości miało stanowić najwyższą ich pociechę:

Bracie mój, zdaj na Pana wszystkie troski swoje, a on czuwać będzie nad tobą.

Wtedy ludzie boży udali się w drogę, przestrzegając wiernie wskazówek jego, a gdy mijali kościół lub krzyż, oddawali pokłon i uwielbienie, modląc się tak: Uwielbiamy Cię, Chryste, i błogosławimy tutaj i we wszystkich kościołach świata, bowiem przez krzyż swój święty odkupiłeś świat. Za miejsce boskie poczytali istotnie każdy napotkany kościół lub krzyż.

Niektórzy słuchali ich chętnie, inni drwili z nich, większość zarzucała ich pytaniami: Skąd jesteście? Jaki jest wasz zakon? Oni zaś, acz utrudzeni dawaniem odpowiedzi, mówili prostemi słowy: Jesteśmy pokutnikami, pochodzącymi z miasta Asyżu.

Taka świeżość i poezja nie powtórzą się już w misjach następnych. Tutaj rzeka jest jeszcze sama sobą, i acz wie, ku jakim zdąża morzom, nie wie nic o dopływach, które będąc mniej lub więcej mętnemi, zmącą przejrzystość jej fal, nie wie o tamach i załomach łożyska, które nurt jej spaczą. Długa opowieść Trzech Towarzyszy daje nam żywy obraz tych pierwszych prób kaznodziejstwa:

Wielu uważało braci za łotrów lub szaleńców i nie chciało przyjmować ich do swych domów z obawy przed okradzeniem. W wielu znów miejscowościach, zniósłszy dużo udręk złego traktowania, bracia nie mogli znaleźć innego na noc przytułku prócz przysionków kościelnych lub podsieni domów. Dwóch z pośród braci udało się wtedy do Florencji. Żebrali po mieście, lecz nie mogli znaleźć noclegu. Przybywszy do pewnego domu, mającego przysionek, w którymi była ławka, rzekli do siebie: — Dobrze nam będzie spędzić tutaj noc. — Gdy pani domu odmówiła im przyjęcia ich do mieszkania, prosili ją pokornie, aby pozwoliła im przespać noc na ławce.

Właśnie zezwoliła im na to, gdy nadszedł jej mąż. — Dlaczego — zawołał — pozwoliłaś tym wszetecznikom pozostać w przysionku? — Pani odrzekła, iż nie chciała przyjąć ich do mieszkania, lecz pozwoliła im spać w przysionku, gdzie conajwyżej ukraść mogą ławkę.

Chłód był dotkliwy, lecz ponieważ wzięto ich za złodziei, nie dano im żadnej okrywki.

Oni zaś, pospawszy małowiele na ławce i ogrzewani jedynie żarem Bożym, a za przykrycie mając tylko swą panią Biedę, o świcie udali się do pobliskiego kościoła na mszę.

Owa pani poszła do tegoż kościoła, a widząc braci pogrążonych w pobożnej modlitwie, rzekła do siebie: — Gdyby ludzie ci byli wszetecznikami i złodziejami, jak twierdził mój mąż, nie modliliby się tak, jak się modlą. — Podczas, gdy tak myślała, człowiek pewien, imieniem Guido, rozdawał jałmużnę ubogim, będącym w kościele. Podszedłszy ku braciom, chciał dać im pieniądz jako i innym ubogim, lecz oni odmówili przyjęcia pieniądza. — Dlaczego, będąc biednymi, nie chcecie przyjąć datku, jak inni? — Prawda, że jesteśmy biedni, — rzekł brat Bernard — lecz ubóstwo nie cięży nam jak innym ubogim; bowiem dzięki łasce Boga, którego wolę spełniamy, staliśmy się ubogimi dobrowolnie.

Bardzo zdumiony zapytał ich, czy posiadali kiedy cokolwiek i dowiedział się, że posiadali wiele, lecz, że dla miłości Boga wszystko rozdali… Pani owa, widząc, że nie chcieli przyjąć pieniędzy, zbliżyła się do nich i rzekła, że chętnie przyjmie ich do swego domu, jeśli zechcą zamieszkać u niej. — Niechaj Bóg wynagrodzi was, pani, za waszą dobroć! — odpowiedzieli pokornie bracia.

Lecz Guido, dowiedziawszy się, że nie mogli byli znaleźć przytułku, zabrał ich do swego domu, mówiąc: — Oto przytułek przygotowany wam przez Pana; zostańcież tak długo, jak chcecie.

Dziękując Bogu, zabawili u niego przez dni kilka, ucząc go bojaźni Bożej swym przykładem i swemi słowy tak dobrze, że potem dużo rozdał ubogim.

Szanowani przez niego, w pogardzie byli u innych. Wielu dorosłych i dzieci napastowało ich i lżyło, posuwając się czasem aż do obdzierania ich z odzieży; lecz oni odarci z jedynej swej tuniki, nie domagali się jej zwrotu. Gdy ludzie, tknięci litością, oddawali im, co im zabrano, przyjmowali chętnie.

Niektórzy rzucali na nich błotem, inni wtykali im w ręce kości, zapraszając ich do gry, jeszcze inni wieszali się u ich kapturów, każąc się ciągnąć. Widząc wszakże, że bracia pełni byli radości śród wszystkich udręk, że nie przyjmowali i nie nosili pieniędzy, a miłością, okazywaną sobie wzajemnie, dawali się poznać jako prawdziwi uczniowie Pana, niejeden uczuł się tkniętym w swem sercu i przychodził prosić o przebaczenie za zniewagi im uczynione. Oni zaś przebaczali z całego serca, miówiąc: — Niechaj przebaczy wam Pan — i udzielali im rad pobożnych, tyczących się zbawienia duszy.

Tłumaczenie oddaje bardzo niedokładnie te powściągane wzruszenia, tę czystą prostotę, tę wstydliwość młodzieńczą i miłość żarliwą, wyrażoną w nieporadnej łacinie Trzech Towarzyszy.

Tymczasem rozproszeni braciszkowie wzdychali do powrotu do swego duchowego ojca i długich z nim rozmów, w zacisznych lasach okolic Asyżu. Gdy przyjaźń między mężczyznami przekroczy pewne granice, staje się tak głęboką, wzniosłą, idealną i niewypowiedzianie tkliwą, że żadne inne uczucie dorównać jej nie może. Nie było kobiety w Wieczerniku, gdy pod wieczór swego żywota Jezus łamał się chlebem z uczniami swymi i wzywał świat na ucztę godów wiecznych.

Franciszek sam z niecierpliwością wyglądał powrotu swej młodej rodziny. Powrócili wszyscy niemal jednocześnie do Porcjunkuli, jeszcze przed przybyciem zapominając o udrękach doznanych, aby móc myśleć jedynie o radościach spotkania.

1. Mat. 19, 21.↩

2. Łuk. 9, 1–6.↩

3. Mat. 16, 24–27.↩

6 Święty Franciszek i Inocenty III

Lato 1210.

Widząc, że liczba braci zwiększa się z dnia na dzień, Franciszek postanowił napisać dla nich regułę i udać się do Rzymu z prośbą o jej zatwierdzenie przez papieża.

Postanowienie to nie przyszło mu lekko. Popełnilibyśmy błąd, biorąc go za jednego z tych ludzi impulsywnych, którzy działają raptownie pod wpływem objawień nieoczekiwanych i opierając się na wierze w samych siebie i w swą nieomylność, narzucają się innym. Przeciwnie, był on pełen szczerej pokory i aczkolwiek wierzył, że Bóg objawia się w modlitwie, nie zwalniał się nigdy od rozmyślań i zastanawiania się nad swemi zamiarami.

Święty Bonawentura niesłusznie przedstawia większość jego ważnych postanowień jako powziętych pod wpływem snów; w ten sposób pozbawia go jego głębokiej oryginalności, a świętości jego odbiera najrzadszy klejnot. Był on z tych, którzy walczą i, wyrażając się jednem z najpiękniejszych słów Biblji, z tych, którzy przez swą wytrwałość zdobywają duszę swoją. To też widzimy, jak bezustannie poprawia regułę swego zgromadzenia, jak powraca do niej ciągle aż do ostatniej chwili, w miarę, jak wzrost zakonu i poznanie serca ludzkiego dyktują mu konieczne w niej zmiany.

Pierwsza reguła, którą przedłożył Rzymowi, nie doszła do nas; wiemy tylko, że była bardzo prosta i składała się przedewszystkiem z ustępów Ewangelji. Była ona niewątpliwie tylko powtórzeniem wersetów, które Franciszek odczytał był swoim pierwszym towarzyszom wraz z kilku przepisami o pracy ręcznej i o zatrudnianiu nowych braci.

Tu wypadnie nam zatrzymać się przez chwilę, aby przyjrzeć się braciom, którzy udać się mieli do Rzymu.

Biografowie zgodni są co do ich liczby; razem z Franciszkiem było ich dwunastu, lecz gdy chcemy dać imię każdemu z nich, trudności piętrzą się i tylko przy pomocy zręcznej egzegezy można liczyć na uzgodnienie różniących się dokumentów.

Dokumenty te są dość rozbieżne i nastręczają bardzo wiele trudności. Sprawa nabrała znaczenia, gdy w wieku czternastym zaczęto dopatrywać się stałej zgodności między życiem Franciszka a życiem Jezusa.

Nas takie rzeczy nie interesują. Profil dwóch lub trzech braciszków jest bardzo wyrazisty na obrazie początków zakonu; inni przypominają obrazy umbryjskich mistrzów-prymitywów, na których postaci dalsze pełne są wstydliwego i pieściwego wdzięku, ale bez cienia osobowości. Pierwsi franciszkanie pełni byli cnót wszelakich, nie wyłączając tej, której brak nam najbardziej: cnoty bezimienności.

W dolnym kościele Asyżu znajduje się stary fresk, przedstawiający pięciu towarzyszy świętego Franciszka; ponad nimi znajduje się Madonna Cimabue’go, ku której spoglądają całą duszą. Obraz byłby prawdziwszym, gdyby na miejscu Madonny znajdował się święty Franciszek: człowiek upodabnia się zawsze do przedmiotu swego uwielbienia, to też braciszkowie przypominają obraz swego mistrza i podobni są do siebie. Popełniamy błąd psychologiczny i zdradzamy ich pamięć, gdy szukamy imion dla nich; jedyne imię, jakiego byliby pożądali, to imię ich ojca. Miłość jego poprzemieniała ich serca i całe ich postaci opromieniła blaskiem i radością. Są to prawdziwe postaci z Kwiatków[1], ci ludzie, którzy godzili miasta, budzili sumienia przemieniali serca, rozmawiali z ptakami, oswajali wilki. Zaprawdę, można o nich powiedzieć, że nic nie mieli, lecz posiadali wszystko: Nihil habentes, omnia possidentes.

Opuścili Porcjunkulę pełni radości i nadziei. Franciszek zbyt był zajęty własnemi myślami, aby nie zapragnął w inne ręce złożyć kierownictwa małej swej gromadki.

Wybierzmy — rzekł — jednego z pośród nas na przewodnika, aby nam był jako zastępca Jezusa Chrystusa. Którędykolwiek poprowadzi nas, pójdziemy, a gdy zechce zatrzymać się gdzie na nocleg, tam się zatrzymamy. — Wybrali brata Bernarda i uczynili jako był rzekł Franciszek. Szli pełni radości, a wszystkie ich rozmowy miały na celu tylko chwałę Boga i dusz ich zbawienie.

Podróż odbywali szczęśliwie, spotykając wszędzie dusze dobre, które ich przygarniały; czuli też bez wątpienia, że dobry Bóg czuwa nad nimi.

Wszystkie myśli Franciszka zaprzątał jeno cel podróży; myślał o nim we dnie i w nocy, i sny swoje tłumaczył sobie, rzecz prosta, w związku z tym celem.

Pewnego razu widział się we śnie idącym drogą, na której skraju stało drzewo olbrzymie i zachwycająco piękne. I oto podczas, gdy przyglądał się temu drzewu, czuł, iż stał się tak wysokim, że dotknął jego konarów, drzewo zaś pochylało ku niemu swe gałęzie. Zbudził się wielce uradowany, pewien, że dobrze zostanie przyjęty przez najwyższego kapłana.

Nadzieje jego miały zostać zawiedzione. Inocenty III zasiadał na stolicy Piotrowej od lat dwunastu. Młody jeszcze, energiczny, stanowczy, miał taki nadmiar autorytetu, jaki zwykle towarzyszy powodzeniu. Jako następca słabego Celestyna III, umiał w przeciągu lat kilku odzyskać świeckie panowanie Kościoła i podnieść wpływ papieski do tego stopnia, że niemal urzeczywistniał teokratyczne marzenia Grzegorza VII. Król Piotr Aragoński uznał się jego wasalem i złożył swoją koronę na grobie apostołów, aby otrzymać ją z rąk papieża. Na drugim krańcu Europy Jan bez Ziemi zmuszony był przyjąć koronę z rąk legata papieskiego po zaprzysiężeniu Stolicy świętej hołdu, uległości i corocznej daniny. Głosząc jednoczenie się miast i republik półwyspu pod hasłem Italia! Italia! — głośnem jak przenikliwy dźwięk surmy, był Inocenty III przyrodzonym przedstawicielem przebudzenia narodowego, a w pewnej mierze zdawał się być zwierzchnikiem cesarza, jak był zwierzchnikiem wielu królów. Wreszcie wysiłkami swojemi, zmierzającemi ku oczyszczeniu Kościoła, niezmożoną swą stanowczością przy obronie obyczaju i prawa w sprawie Ingelburgi i wielu innych, posiadł siłę moralną, która w owych czasach zamętu była tem większą, im była rzadszą.

Lecz wielka ta potęga miała swe słabizny. Broniąc przywilejów Kościoła, Inocenty III zapomniał o tem, że Kościół nie istnieje dla samego siebie, że supremacja jego to tylko narzędzie pośrednie i dlatego część jego pontyfikatu podobną była do wojen zrazu usprawiedliwionych, w których jednakże zwycięzca niszczy i morduje dalej, sam bodaj nie wiedząc poco i naco, bo jest pijany krwią i powodzeniem.

Toteż Rzym, który kanonizował biednego Celestyna V, odmówił tego najwyższego wyniesienia sławnemu Inocentemu III. Czuł bowiem, wiedziony subtelnym taktem, że był on bardziej królem, niż kapłanem, bardziej papieżem, niż świętym.

Tłumiąc nieporządki kościelne, czynił to mniej dla miłości dobra, niż przez nienawiść zła. Był to sędzia, który wyrokował lub groził, zawsze wsparty na prawie, nie był to ojciec płaczący. Nie zrozumiał ten arcykapłan pewnej sprawy swego stulecia, a mianowicie przebudzenia się miłości, poezji, wolności. Stulecie XIII było już wiekiem pełnoletności średniowiecza, Inocenty III chciał je prowadzić, jak gdyby było ono jeszcze dzieckiem.

Opętany swym dogmatem świeckim i religijnym, jak inni bywają opętani doktrynami pedagogicznemi, nie odgadł tego, o czem niejasno roiły dusze, nie zrozumiał tej tkliwości nieukojonej, tych marzeń, które były może naiwnemi, ale były boskiemi i dobroczynnemi.

Był to człowiek wierzący, chociaż, niektóre zdania historyków pozostawiają drzwi otwarte dla różnych domysłów; wiarę swą wszakże opierał raczej na Zakonie, niż na Ewangelji; jeśli bywał podobnym do Mojżesza, wodza ludów, to nic w nim nie przypomina Jezusa, pasterza dusz.

Nie można mieć wszystkiego: wyjątkowa inteligencja i żelazna wola są darami dość pięknemi nawet dla kapłana-boga; brakło mu miłości. Śmierć tego papieża, wielkiego śród wielkich, miała zostać powitana radosnemi śpiewami.

Przyjęcie Franciszka przez niego dostarczyło przyjacielowi Dantego, malarzowi Giottemu, tematu do jednego z najbardziej porywających jego dzieł: papież siedzi na tronie i ruchem raptownym pochyla się ku Franciszkowi. Marszczy czoło, nie rozumiejąc o co chodzi, a jednak czuje, że w tym człowieku nędznym i wzgardzonym — Vilis et despectus — jest dziwna potęga; czyni on znaczny, ale bezskuteczny wysiłek zrozumienia czegoś i nagle w tym papieżu, który żywił się cytrynami, spostrzegam coś, co przypomina innego wyjątkowego ducha i innego podobnego doń teokratę, równie gorąco oddanego swemu dziełu: Kalwina.

Możnaby mniemać, że malarz umoczył usta w kielichu wieszcza kalabryjskiego i że w postaciach tych dwóch ludzi chciał symbolicznie wyrazić spotkanie przedstawicieli dwóch epok życia ludzkości, a mianowicie przedstawicieli Prawa i Miłości.

Niespodzianka oczekiwała naszych pielgrzymów po przybyciu do Rzymu: spotkali biskupa Asyżu, który zdziwiony był niemniej od nich. Szczegół ten jest cenny, ponieważ świadczy, że Franciszek nie powiadomił Guidona o swych zamiarach. Pomimo to biskup miał się im zaofiarować z pomocą wobec książąt Kościoła. Niepodobna oprzeć się przypuszczeniu, że dostojnik ten zalecał ich niezbyt gorąco. W każdym razie zalecenia jego nie oszczędziły Franciszkowi i jego towarzyszom ani jednego szczegółowego i Ostrego badania, ani też długich ojcowskich wywodów, o trudnościach, jakie nastręcza reguła. Wywody te żywo przypominają dawne napominania samegoż Guidona.

Tymczasem to, czego żądał Franciszek, było bardzo proste; nie domagał się on żadnych przywilejów, lecz prosił jedynie, aby papież udzielił przyzwolenia na jego poczynanie, zmierzające ku prowadzeniu życia całkowicie zgodnego z przepisami Ewangelji. W żądaniu tem jest pewien odcień, któremu warto przyjrzeć się uważnie. Papież nie potrzebował przyzwalać na regułę, która wywodziła się od samego Jezusa; ostatecznie mógł on był dotknąć Franciszka i jego towarzyszy cenzurą kościelną, jako działających bez upoważnienia, nakazując im, aby troskę o reformę Kościoła pozostawili księżom świeckim i zakonnym.

Kardynał Jean de Saint-Paul, któremu bracia zostali przedstawieni przez biskupa Asyżu, był już pouczony o sprawach i dziełach pokutników. Nie szczędził on im wyrazów najserdeczniejszego zainteresowania, polecając się nawet ich modlitwom. Lecz zapewnienia te, które były, zdaje się, zawsze zwykłą monetą zdawkową dworu rzymskiego, nie powstrzymały go jednakże od wybadywania ich w ciągu kilku dni z rzędu i stawiania im niezliczonych pytań, co kończyło się zwykle radą, aby wstąpili do jednego z zakonów już istniejących.

Na to biedny Franciszek odpowiadał jak umiał, częstokroć z wielkiem zakłopotaniem, nie chciał bowiem budzić wrażenia, że niewiele sobie robi z rad kardynała, a tymczasem czuł w sercu nieodparty nakaz posłuchu dla swego powołania. Wówczas kardynał zaczynał mu przedkładać, jak trudno będzie wytrwać, perswadował, że pierwszy zapał rychło minie, i znowuż wskazywał drogi łatwiejsze. Wreszcie musiał uznać się pokonanym. Naleganie Franciszka, który nie osłabł ani na chwilę i nie zwątpił o swej misji, zmogły go ostatecznie, zaś doskonała pokora pokutników i ich naiwna a wyraźna wierność dla Kościoła rzymskiego uspakajały go co do możliwości odszczepieństwa.

Obiecał im tedy, że powie o nich papieżowi i wstawi się za nimi. Podług sprawozdania Trzech Towarzyszy miał powiedzieć papieżowi: — „Znalazłem człowieka najwyższej doskonałości, który pragnie żyć zgodnie z Ewangelją świętą i zachowywać we wszystkiem doskonałość ewangeliczną. Sądzę, że przez niego Bóg chce naprawić na całym świecie wiarę Kościoła świętego”.

Nazajutrz przedstawił Franciszka i jego towarzyszy Inocentemu III. Papież, naturalnie, nie skąpił wyrazów sympatji, ale powtórzył uwagi i rady, jakich udzielano im tak często. — Drogie dzieci — miał rzec — życie wasze wydaje mi się zbyt ciężktem; chętnie wierzę, że zapał wasz zbyt jest wielki, aby można było o nim wątpić, jak wszakże myśleć muszę o tych, którzy przyjdą po was, a to z obawy, aby sposób życia waszego nie przerósł ich sił.

Dodawszy jeszcze kilka dobrych słów, pożegnał ich, nie postanawiając ostatecznie nic; przyrzekł im tylko, że poradzi się kardynałów, Franciszkowi zaś polecił szczególniej, aby zwrócił się do Boga z prośbą o objawienie mu swej woli.

Niepokój Franciszka musiał być wielki; nie rozumiał on zupełnie tego odwlekania, tych zapewnień życzliwości, którym nie towarzyszyło przyzwolenie stanowcze.

Zdawało mu się, że powiedział wszystko, co miał do powiedzenia. Aby znaleźć nowy argument, mógł się odwołać tylko do modlitwy. Uczuł się wysłuchanym, znalazłszy w rozmowie swej z Jezusem przypowieść o Ubóstwie i powrócił, aby przedłożyć ją papieżowi.

Na jednej pustyni była kobieta bardzo uboga, ale piękna. Pewien król, widząc jej piękność, zapragnął pojąć ją za żonę, ponieważ mógł spłodzić z nią piękne dzieci. Po zawarciu małżeństwa narodziło im się wielu synów. Gdy synowie ci urośli, matka rzekła do nich: — Moje dzieci, nie potrzebujecie wstydzić się, albowiem jesteście synami króla; idźcie tedy na jego dwór, a on da wam wszystko, czego będziecie potrzebowali.

Gdy przybyli nadwór królewski, król podziwiał ich piękność, a dostrzegając ich podobieństwo do siebie, rzekł: — Czyimi jesteście synami? — A gdy usłyszał w odpowiedzi, że są synami ubogiej kobiety, mieszkającej na pustyni, z radością przytulił ich do piersi, mówiąc: — Nie bójcie się wcale, bo jesteście moimi synami; jeśli cudzoziemcy zasiadają przy moim stole, o ileż większe prawo macie wy, którzy jesteście prawymi synami moimi. — Potem król kazał powiadomić kobietę, aby posłała na jego dwór wszystkich synów, których zrodziła, iżby jadali przy jego stole.

Ojcze święty, — dodał Franciszek — jam jest tą ubogą kobietą, którą w dobroci swej Bóg uczynił piękną i której raczył dać synów prawych. Król królów rzekł mi, iż żywić będzie wszystkich synów, których dać ma raczy, jeśli bowiem żywi bękarty, tembardziej żywić będzie synów prawych.

Tyle prostoty w połączeniu z tak świętym uporem przekonało Inocentego ostatecznie. W nędznym Żebraku dostrzegał apostoła i proroka, któremu żadna potęga ust zamknąć nie zdoła. Sam czując się następcą świętego Piotra i namiestnikiem Jezusa Chrystusa, widział stojącego przed sobą człowieka nędznego i wzgardzonego, który z powagą wiary niezłomnej mianował siebie ojcem nowego rodu prawych chrześcijan.

Biografowie mniemali, że przypowieścią tą Franciszek pragnął uspokoić papieża co do losu braci; miała ona być odpowiedzią na myśli papieża, który trwożył się, że braciszkowie pomrą z głodu. Niema wątpliwości, że przypowieść ta miała zrazu sens zgoła inny. Świadczy ona, że pomimo swej pokory, Franciszek umiał przemówić głośno i że wielka jego cześć dla Kościoła nie przeszkadzała mu widzieć i wypowiedzieć się, gdy było trzeba, że on i bracia jego byli synami prawymi Ewangelji, względem której członkowie kleru byli tylko extranei.[2]

W życiu jego spotykamy się niejednokrotnie z przykładami tej niepokonanej śmiałości, która rozbroiła Inocentego III tak samo, jak później Grzegorza IX.

Na konsystorzu, który odbył się niezawodnie między obu posłuchaniami, kilku kardynałów wyraziło się, że poczynanie pokutników z Asyżu jest nowinką i że sposób ich życia jest ponad siły ludzkie. — Lecz — odparł Jean de Saint Paul — jeśli się sądzi, że ślubowanie i zachowywanie doskonałości ewangelicznej jest nowinką, czyliż sąd taki nie jest bluźnierstwem przeciw Chrystusowi, dawcy Ewangelji?

Słowa te żywo tknęły Inocentego III. Wiedział on lepiej, niż ktokolwiek, co stawało na przeszkodzie reformy Kościoła, że były to mianowicie majętności kościelne i że groźne powodzenie odszczepieństwa albigeńskiego opierało się na tem przedewszystkiem, iż głosili oni ubóstwo.

Dwa lata temu odniósł się życzliwie względem gromadki Waldensów, którzy pod nazwą Ubogich Katolików pragnęli dochować wierność Kościołowi. Udzielił tedy swego przyzwolenia pokutnikom z Asyżu, lecz uczynił to, jak słusznie zaznaczył kronikarz współczesny, w nadziei, że wyrwą sztandar z rąk odszczepieństwa.

Wahania jego i wątpliwości nie były jednak rozprószone zupełnie. Zastrzegł sobie tedy przyzwolenie ostateczne, lecz jednocześnie okazał braciom jak najserdeczniejsze zainteresowanie. Pozwolił im na dalsze prowadzenie misji wszędzie, po otrzymaniu zezwolenia biskupów. Zażądał też, aby wybrali sobie superjora, który byłby za wszystkich odpowiedzialnym i do którego władze kościelne mogłyby się zwracać w potrzebie. Fakt ten, tak skromny na pozór, ustalał ostatecznie istnienie rodziny Franciszkowej.

Mistycy, których widzieliśmy chodzących od wsi do wsi, upojeni miłością i wolnością, skłonili głowy pod jarzmo, nie zdając sobie z tego sprawy. Jarzmo to zabezpieczy ich przed odszczepieńczem rozproszeniem się, lecz zostanie ono boleśnie odczute przez dusze czyste, które w życiu pierwszych dni widzieć będą jedyny prawdziwy wzór naśladowania Ewangelji.

Usłyszawszy słowa najwyższego kapłana, Franciszek rzucił się do jego nóg, z całego serca przyrzekając mu posłuszeństwo najzupełniejsze. Papież błogosławił ich, mówiąc: — Idźcie, bracia, i niechaj Bóg będzie z wami. Głoście wszystkim pokutę wedle tego, jak Pan natchnąć was raczy. Później, gdy Wszechmocny rozmnoży was i umocni, a wy nam o tem doniesiecie, udzielimy wam tego, czego żądacie i będziemy mogli z większą pewnością uczynić dla was ponadto.

Franciszek i jego towarzysze zbyt mało znali frazeologję rzymską, aby spostrzec, że ostatecznie Stolica święta zgodziła się jedynie na odłożenie swego zdania o prawości ich poczynania i czystości ich wiary.

Kwiaty retoryki klerykalnej ukrywały im pęta, które im nakładano. Istotnie, kurja nie zadowoliła się Franciszkowym ślubem wierności, lecz postanowiła naznaczyć pokutników pieczęcią Kościoła; kardynałowi de Saint-Paul polecono udzielić im tonsury. Odtąd zależni byli wyłącznie od wewnętrznego sądu Kościoła rzymskiego.

Dzieło świętego Franciszka tak zasadniczo laickie, stało się wbrew jego intencjom instytucją kościelną; niebawem wyrodzić się miało w instytucję klerykalną. Nie zdając sobie sprawy, ruch franciszkański sprzeniewierzył się swym początkom. Prorok złożył swą godność w ręce kapłana; nie bezpowrotnie jednak, bo kto zaznał raz rozkoszy władania, to jest wolności myślenia — a na tej ziemi niema nic nad to wyższego — ten dobrym niewolnikiem stać się nie może; wbrew nakazywanej sobie uległości, głowa jego podnosi się hardo, ręce potrząsają łańcuchami, myśl przypomina walki, smętki i niepokoje czasu wolności, a oczy ronią łzy.

Wielu z pośród synów świętego Franciszka opłakiwać miało wolność utraconą, wielu z nich miało umrzeć, aby ją odzyskać.

1. „Kwiatki świętego Franciszka”, tytuł księgi przepięknych legend franciszkańskich. Istnieje wyborne tłumaczenie na język polski Leopolda Staffa. Lwów, Warszawa 1910. — (Przyp. tłum.)↩

2. Cudzoziemcy↩

7 Rivo Torto

Lata 1210–1211.

Pokutników z Asyżu przepełniała radość. Po tylu dniach śmiertelnie długich, spędzonych w tym Rzymie, tak niepodobnym do innych znanych im miast, w Rzymie, w którym byli przedmiotem nieukrywanej nieufności prałatów i drwinek służby papieskiej, możność opuszczenia go wydawała im się wyzwoleniem. Na myśl, że ujrzą znowu swoje kochane góry, ogarniała ich za wioską rodzinną ta gorąca tęsknota, jaka w duszach prostych i dobrych żyje do ostatniego tchnienia.

Natychmiast po ceremonji poszli pomodlić się przy grobie świętego Piotra i przeszedłszy przez całe miasto, opuścili Rzym przez Porta Salara.

Tomasz de Celano bardzo zwięzły w opowiadaniu o pobycie Franciszka w wiecznem mieście, obszernie rozwodzi się o radości małej gromadki po wyjściu zeń. Wspomnienia ich zmieniły już postać: trudy, znużenie, obawy, niepokoje, wahania zostały zapomniane; myśleli już tylko o ojcowskich zapewnieniach najwyższego kapłana, — namiestnika Chrystusowego, pana i ojca świata chrześcijańskiego, — przyrzekali sobie czynić bezustanne wysiłki, aby dochować wiary regule.

Rozmawiając z sobą o tem, szli bez pożywienia drogą śród tych pól rzymskich, gdzie nieliczni mieszkańcy nie wychodzą z ukrycia na spiekotę słoneczną.

Droga prowadzi ku północy, biegnąc dość daleko od Tybru; w lewo zębaty szczyt Soracte, omglony wyziewami ziemi, wydaje się ogromnie dalekim i wielkim; w lewo ziemia pofałdowana nieprzeliczonemi wzgórkami, z ich ogromnemi pastwiskami, najeżonemi krzewami tak wysuszonemi i potarganemi, że zdają się żebrać łaski i zmiłowania. Pośrodku droga zapylona, biegnąca zupełnie prosto, jakaś nieubłagana i, jak okiem sięgnąć, nie przedstawiająca spojrzeniu nic prócz falistego drgania rozpalonego powietrza. Ani jednego domu, ani jednego drzewa, nawet powiew wiatru nie śpieszy pocieszyć wędrowca wobec niepokoju, jaki go ogarnia. Tu i ówdzie trochę ruin, które zdają się być zwłokami cywilizacyj zaginionych, opuszczone chaty, a na skraju widnokręgu wzgórza, wznoszące się niby olbrzymie i nieprzebyte mury.

Niema słów na wypowiedzenie cierpień fizycznych i moralnych, na jakie wystawia się wędrowiec, gdy bez ochrony wyrusza w te strony niegościnne. Po podnieceniu, spowodowanem brakiem powietrza, przychodzi niebawem nieprzezwyciężone znużenie; stopy zapadają w miękki i drobny pył, który za każdym krokiem wzbija się ku górze, okrywa, ba przenika wędrowca i bardziej od spiekoty wysusza usta.

Energja wyczerpuje się powoli, przychodzi ponure przygnębienie, wzrok i myśli mącą się pod wpływem gorączki i wreszcie wyczerpany wędrowiec siada na skraju drogi, bo dalej iść nie może.

Śpiesząc się opuścić Rzym, Franciszek i jego towarzysze zapomnieli o tem wszystkiem i z lekką myślą ruszyli w drogę. Byliby padli ofiarą swej lekkomyślności, gdyby podróżny pewien nie był im udzielił pomocy. Zanim jeszcze strząsnęli z siebie ostatnie majaki gorączki, musiał iść dalej, pozostawiając ich zdumionych nieoczekiwaną pomocą Opatrzności. Wstrząśnienie było tak silne, że po przybyciu do Orte musieli się tam zatrzymać. W miejscu pustem, niedaleko od tego miasta, znaleźli schronisko jak na zawołanie: był to jeden z grobowców etruskich, tak licznych w owych stronach, których izdebki dziś jeszcze dają przytułek żebrakom i włóczęgom.

Podczas, gdy kilku braciszków poszło do miasta, aby użebrać pożywienia, reszta pozostała w tej samotni. Ciesząc się, że mogą być razem, tworzyli tysiące projektów i bardziej, niż kiedykolwiek, rozkoszowali się czarem beztroski i wyrzeczenia się dóbr materjalnych.

Miejsce to tak bardzo przywiązało ich do siebie, że po dwóch tygodniach opuszczali je z żalem. Pokusa życia, poświęconego wyłącznie rozmyślaniom, bywała tak wielką, że Franciszek często zadawał sobie pytanie, czy zamiast kazania do tłumów nie byłoby lepiej żyć w ustroniu i wsłuchiwać się w treść rozmów duszy z Bogiem.

To egoistyczne pragnienie klasztornego spokoju nawiedzało go niejednokrotnie w ciągu życia, lecz miłość zawsze odnosiła zwycięstwo. Za bardzo był dziecięciem swoich czasów, aby nie miał był doznawać pokusy oddania się temu szczęściu, które wieki średnie uważały za najwyższą rozkosz wybrańców raju, a któremu na imię pokój. Beati mortui quia quiescunt![1] Wielka była swoista siła Franciszka, że tym pokusom nie uległ nigdy.

Rozmyślania jego i towarzyszy podczas pobytu w Orte przedstawiły im jasno i wyraziściej, niż dotąd, ich posłannictwo apostolskie. Szczególniej sam Franciszek zdawał się być przeniknięty nowym żarem i jako mężny rycerz Chrystusa gorzał pragnieniem rzucenia się w wir walki.

Szli doliną rzeki Nery. Przeciwieństwo między cienistym jej wąwozem, ożywionym tysiącem głosów, a martwotą rzymskiej Kampanji, mocno ich uderzało. Nera zasługuje ledwo na nazwę potoku, ale płynie po kamieniach i skałach tak hałaśliwie, że zdaje się prowadzić rozhowory z temi skałami i drzewami lasów sąsiednich. O ile na drodze z Rzymu do Otricoli wędrowiec czuje się samotnym, o tyle tutaj otoczony jest życiem, urodzajnością i weselem krajobrazu.

Opowiadanie Tomasza de Celano ożywia się tak uderzająco, gdy przedstawia życie Franciszka w owym czasie, że niepodobna oprzeć się przypuszczeniu, iż musiał był ujrzeć go właśnie wtedy i że to pierwsze spotkanie pozostało w jego wspomnieniu promienną zorzą życia duchowego.

Bracia kazali po wszystkich miejscowościach, spotykanych po drodze. Słowa ich były prawie zawsze te same: życzyły pokoju i wzywały do pokuty. Ośmieleni przyjęciem, jakiego doznali w Rzymie, a które w niewinności ducha uważali za bardziej przychylne, niż było istotnie, mówili o niem każdemu napotkanemu, rozpraszając w ten sposób możliwe obawy.

Skutek kazań, w których Franciszek wcale nie oszczędzał słuchaczy, lecz w których najsurowsze wyrzuty przenikała wielka miłość, — był ogromny. Człowiek pragnie przedewszystkiem, aby go kochano i jeśli spotyka kogoś, kto darzy go szczerą miłością, zrzadka tylko odmawia mu swego serca i uwielbienia.

W dawnem pospolitem znaczeniu miłość niesłusznie utożsamia się ze słabością i uległością. Widuje się czasem chorych, całujących rękę chirurga, który ich operuje; podobnie zachowujemy się częstokroć względem lekarzy duchownych, czując, ile mocy, litości i współczucia wkładają w zadawane nam cierpienia; krzyki, które wydzierają nam się z piersi, są zarazem krzykami bólu i wdzięczności.

Zbiegano się ze wszystkich stron, aby słyszeć tych kaznodziejów, bardziej surowych dla siebie, niż dla innych. Księża świeccy, mnisi, ludzie oświeceni, a nawet bogacze znajdowali się śród słuchaczy, gromadzących się na ulicach i placach publicznych. Nie wszyscy się nawracali, lecz nikt już nie zapominał nieznanego człowieka, napotkanego na swej drodze, który kilku słowy niepokoił i zatrważał dusze do głębi.

Franciszek był naprawdę, jak mówi Celano, błyszczącą gwiazdą zaranną. Proste jego kazania zapalały sumienia, wyrywały słuchaczy z błota, pomieszanego z krwią, w którem grzęźli, aby dźwignąć ich wbrew nim samym, wysoko, ku niebu, na te wyżyny, gdzie wszystko milczy, prócz głosu Ojca niebieskiego. „Cały kraj drżał. Ugory przemieniały się w bogate łany; wyschnięta winnica zakwitała na nowo”.

Tylko dusza głęboko poetyczna i religijna — (nie jestże taką dusza każda?) — zdoła zrozumieć szczęście i radość, któremi przepełnione były serca synów duchownych świętego Franciszka.

Największą zbrodnią naszych czasów przemysłowych i handlowych jest to, że nauczyły nas cenić jedynie rzeczy, nabywane za pieniądze, a przesłoniły nam radości najczystsze, najprawdziwsze, znajdujące się wszędzie, i zawsze dostępne. To zło jest bardzo dawne. Już starego Izajasza Bóg pytał: „Przecz odważacie srebro nie za chleb, a pracę waszą nie za nasycenie? Słuchajcie mnie, a jedzcie dobre, a rozkoszować się będzie w tłustości dusza wasza.”[2]

Radości, nabyte za pieniądze, uciechy hałaśliwe, gorączkowe, niczem są w porównaniu z radościami cichemi, spokojnemi, skromnemi, ale głębokiemi i trwałemi, dającemi pokój i krzepiącemi serce, miast je osłabiać, zarazem uciszającemi a nie nużącemi ducha. Obok takich radości przechodzimy często, nie dostrzegając ich, podobni do owych wieśniaków, którzy zachwycają się rakietami, strzelającemi podczas wiejskich uroczystości, lecz nie dostrzegają boskiego przepychu nocy letniej.

Na równinie Asyżu, o milę drogi od miasta, w pobliżu szerokiego gościńca, łączącego Perugję z Rzymem, znajdowała się zniszczona chata, nazwana Rivo-Torto. Potok, prawie zawsze na wyschnięciu, lecz groźny w razie ulewy, spływa z góry Subasio i toczy się tuż obok.

Chatka ta nie należała do nikogo; służyła jako przytulisko trędowatym, zanim krzyżownicy zbudowali dla nich szpital San Salvatore delie Pareti. Od tego czasu była ona opuszczona. Franciszek i jego towarzysze szukali w niej przytułku. Jest to jedno z najbardziej spokojnych miejsc okolicy Asyżu, skąd łatwo było braciszkom docierać do miejscowości, nieco dalszych i skąd równie blisko było do Porcjunkuli, jak i do świętego Damjana. Lecz wybór tego miejsca spowodowało bodajże bliskie sąsiedztwo tak zwanych Carceri. Tak nazywają tu kilka grot naturalnych, bardzo małych, znajdujących się śród lasu na połowie wysokości zbocza góry Subasio. Idąc wzdłuż potoku Rivo-Torto ku jego źródłu, przybywa się do tych grot po godzinie wspinania się ścieżkami stromemi i śliskiemi, na które nawet kozy zapuszczają się zrzadka. Po przybyciu na miejsce ma się wrażenie, że jest się o tysiąc mil od siedzib ludzkich, tyle tu ptaków drapieżnych, gnieżdżących się zupełnie spokojnie.

Franciszek lubił to ustronie i razem z kilku towarzyszami przebywał tam często. Na jednego z pośród siebie bracia wkładali obowiązek troszczenia się o rzeczy materjalne, poczem każdy usuwał się do jednej z tych grot, gdzie w ciągu dni kilku mógł był wsłuchiwać się wyłącznie w głos swej duszy.

Takie małe pustelnie, dość odosobnione, aby zapewniały zupełny spokój, lecz dość zbliżone do miast, aby można było udawać się do nich z kazaniem, spotyka się wszędzie, gdzie Franciszek przebywał. Tworzą też one jak gdyby szereg dokumentów z jego życia, niemniej ważnych od świadectw pisanych. Jakaś część jego duszy pozostała dotąd w tych leśnych grotach Apeninów. Nigdy nie oddzielał on rozmyślań od życia czynnego. Posiadamy cenną pod tym względem pamiątkę w przepisach dla. braci, spędzających pewien czas w pustelni.

Powrót braci do Rivo-Torto zaznaczył się wzrostem ich popularności. Sobkowskie napaści, którym ulegali byli zrazu, rozchwiały się wobec chóru uwielbienia. Być może, iż lud odgadywał nieżyczliwość biskupa dla Franciszka i chciał się biskupowi przeciwstawić.

Tak czy owak, wytworzyła się żywa sympatja i uwielbienie dla braci. Lud przypomniał sobie obojętność, jaką syn Bernardonego okazał względem cesarza Ottona IV w czasie jego przejazdu na koronację do Rzymu. Cesarz przejeżdżał przez Włochy z liczną świtą i z przepychem, mającym olśnić oczy ludności. Otóż, Franciszek nietylko że nie trudził się zobaczyć cesarza, lecz polecił braciom, aby pozostali zdała od korowodu. Uczynił tylko tyle, że wysłał jednego z pośród swoich, aby przypomniał monarsze, jak znikomą jest chwała świata. Nieco później opowiadano sobie, że Franciszek kazał przepowiedzieć cesarzowi jego przyszłą ekskomunikację.

Ta duma Franciszka wywarła potężne wrażenie. Być może, iż podniosła go ona w poważaniu ludu bardziej, niż wszystko, co dotąd uczynił. Tłum, który częstokroć niewiele ma wspólnego z rozumieniem uczuć subtelnych, zapala się szybko podziwem dla tych, którzy słusznie czy niesłusznie, nie pochylają czoła przed władcami. Lud zdążył już był pojąć, że tam, gdzie inni widzieli bogatych, ubogich, szlachtę, gmin, uczonych, Franciszek widział tylko dusze, które były dlań droższemi, im bradziej były opuszczone i wzgardzone.

Żaden z biografów nie mówi, jak długo trwał pobyt pokutników w Rivo-Torto. Można jednak przypuszczać, że spędzili tam koniec roku 1210 i pierwsze miesiące roku 1211, głosząc Ewangelję po miastach i wsiach okolicznych.

Wycierpieli tam wiele: ta część równiny Asyżu bywa niemal corocznie jesienią zalewana przez potoki i często-gęsto biedni bracia, odcięci od świata w przytulisku dla trędowatych, musieli zadowolić się kilku rzepami, przyniesionemi z pola, i będącemi całem ich pożywieniem.

Chatka ich była tak ciasna, że gdy znajdowali się w niej wszyscy razem, musieli przeszkadzać sobie wzajemnie; aby wyznaczyć każdemu jego miejsce, Franciszek powypisywał imiona wszystkich braci na belce, podtrzymującej całą budowlę.

Lecz drobne te dolegliwości nie zamącały w niczem ich szczęścia. Żadna obawa nie zachwiała dotąd nadziei Franciszka. Przepełniała go radość i dobroć, a Rivo-Torto pozostawiło we wspomnieniach Zakonu tylko obrazy pogodne i miłe.

Pewnej nocy, gdy wszyscy bracia zdawali się spać, Franciszek usłyszał jęki. Jedna z jego owieczek, mówiąc językiem biografów Franciszkowych, poddała się była zbyt mocnym umartwieniom i niemal umierała z głodu. Franciszek wstał natychmiast, wezwał jęczącego brata, poszukał nędznych resztek pożywienia i jedząc sam dla dodania mu odwagi, tłumaczył mu jednocześnie, że jeśli pokuta ma być dobra, to należy koniecznie posolić ją rozwagą.

Franciszek posiadał ów takt serca, który odgaduje innych i uprzedza ich życzenia. Innym razem, także w Rivo-Torto, ujął pod rękę cierpiącego braciszka, zaprowadził go do winnicy i podawszy mu piękne grono, zaczął jeść sam. Była to drobnostka, lecz ten prosty uczynek tak mocno chwycił chorego za serce, że braciszek ów po wielu latach nie mógł opowiadać o nim bez wzruszenia.

Ale Franciszek nie zapominał o swem posłannictwie. Coraz bardziej upewniony, nie w samym sobie, lecz w obowiązkach swoich względem bliźnich, zabierał głos w sprawach politycznych i społecznych swego kraju z tą pewnością serc prostych, które nie mogą zrozumieć, jak głupota, złośliwość, pycha i lenistwo, łącząc się z sobą, mogą niweczyć najpiękniejsze i najbardziej usprawiedliwione usiłowania. Posiadał on wiarę, która góry przenosi, a brakło mu owego sceptycyzmu, tak częstego w naszych czasach, który nietyle przenosi góry, ile piętrzy trudności.

Gdy w Asyżu dowiedziano się o zatwierdzeniu reguły, zrobił się wielki ruch; wszyscy chcieli słyszeć Franciszka każącego. Kler musiał ustąpić i oddać mu na jego kazanie kościół świętego Jerzego, ale pokazało się, że kościół ten nie pomieści tłumu słuchaczy i trzeba było przejść do katedry.

Chociaż Franciszek nie mówił nic osobliwie nowego, posiadał on dla zdobywania serc to, co więcej warte od wszelkiej sztuki krasomówczej: płomienne przekonanie; przemawiając, ulegał potężnemu przymusowi udzielania innym swego ognia wewnętrznego. Gdy go słyszano, przypominającego okropności wojny, zbrodnie ludu, niegodziwości wielkich, chciwość hańbiącą Kościół, opuszczoność tylekroć już sprofanowanego Ubóstwa, — każdy czuł się tkniętym w głębi sumienia.

Tłum uważny lub podniecony, jest zwykle bardzo pobudliwy, lecz jego wrażliwość osobliwa nigdy może nie była tak wielką, jak w wiekach średnich. Rozprzężenie nerwów stało się nagminnem, a na ludzi tak przygotowanych wola kaznodziei oddziaływa w sposób niemal magnetyczny.

Aby zrozumieć, czem mogły być kazania Franciszka, należy zapomnieć o współczesnych obyczajach naszych i przenieść się na chwilę do katedry Asyżu XIII stulecia; istnieje ona dotąd, lecz wieki powlokły jej kamienie patyną wylśnionego bronzu, przypominającego Wenecję, i złotemi tonami czerwieni Tycjana. Wówczas była ona nowa, iskrząca się bielą z odcieniem różowym kamienia z góry Subasio. Budując ją, mieszkańcy Asyżu na kilka lat przed chwilą opisywaną ulegli byli porywowi wiary i jedności, które wszędzie niemal były wstępem do urbanizmu. Gdy w dniach uroczystych tłumnie wypełniali jej wnętrze, to nietylko że nie odczuwali powszechnego na całym świecie szacunku dla miejsca świętego, który stawszy się obyczajem w innych krajach, zostaje nadal nieznanym we Włoszech, lecz w tym pałacu, który sobie zbudowali, czuli się i zachowywali jak u siebie. Tutaj śmielej, niż w każdym innym kościele, krytykowali kaznodzieję, nie wahając się bądź to pomrukiem, bądź oklaskami wyrażać swe uczucia, zbudzone w nich jego słowami. Przypomnijmy też sobie, że w kościołach półwyspu Włoskiego niema ławek ani krzeseł i że trzeba, stojąc lub na klęczkach, słuchać kaznodzieję, który, gestykulując, przechadza się po ambonie. Dodajmy do tego zaciekawienie wszystkich, hałaśliwe sympatje wielu, ukryte przeciwieństwo niektórych innych, a będziemy mieli pewne wyobrażenie o warunkach, w jakich Franciszek wstąpił na kazalnicę katedry świętego Rufina.

Skutek jego przemówienia był nadzwyczajny. Ubodzy czuli, że posiedli przyjaciela, brata, obrońcę, niemal mściciela. Myśli, które oni ważyli się ledwo szeptać, Franciszek wypowiadał głosem potężnym i nie zawahał się wezwać wszystkich bez różnicy do czynienia pokuty i do miłości wzajemnej.

Słowa jego były krzykiem serca, odwołaniem się do sumienia wszystkich współobywateli. przypominającem bardzo żywo namiętne głosy proroków izraelskich. Podobnie jak niegdyś świadkowie Jehowy, ubogi prostak z Asyżu wziął wór i popiół, aby oskarżać zepsucie swego ludu, jak oni, posiadał świałość i heroizm i jak oni wreszcie miał w sercu boską tkliwość.

Zdawało się, że Asyż odzyskał sumienie Izraela, aby opłakiwać grzechy swoje. Wyniki tych wezwań były cudowne: cała ludność została porwana, ujarzmiona, pragnąca żyć nadal tylko zgodnie z radami Franciszka. Nawet towarzysze jego, którzy pozostali byli w Rivo-Torto, dowiedziawszy się o wszystkich tych cudach, doznali ich działania na sobie i czuli potwierdzenie swego powołania: w nocy zdawało im się, że widzą swego mistrza na wozie ognistym, unoszącym go ku niebu, jak Eljasza.

Rozpętać w całej ludności ten entuzjazm, niemal oszałamiający, było może nie tak trudno, jakby się zdawać mogło: pobudliwość była wtedy w całej Europie równie wielką, jak w Paryżu podczas rewolucji.

Znamy tragiczną a wzruszającą historję tych gromad dzieci, które pojawiły się w roku 1212; szły z północy Europy, a liczyły tysiące chłopców i dziewczynek. Nic nie mogło ich powstrzymać; całem sercem wierzyły te dzieci, że wyzwolą Ziemię Świętą, że morze wyschnie, aby je przepuścić. Zginęły, niewiadomo jak; być może, iż zostały posprzedawane przez handlarzy niewolników.

Zrobiono z nich męczenników, i słusznie. Pobożność ludu zbliżyła ich do tych świętych Niewiniątek, pomordowanych dla Boga, którego nie znały. Dzieci wypraw krzyżowych zginęły także za ideał nieznany, fałszywy bezwątpienia, lecz czyż nie należy umrzeć raczej dla ideału fałszywego, aniżeli żyć dla rzeczywistości pustej, pędząc życie pozbawione poezji? Przy końcu świata nie będziemy sądzeni ani przez filozofów, ani przez teologów, a gdyby nawet tak się stało, to i tak trzebaby mieć nadzieję, że miłość okryłaby wiele grzechów i przemilczałaby wiele szaleństw. Jeśli istniały czasy, w których szał religijny był wprost przerażający, to były niemi czasy, wytwarzające ruchy podobne. Cała Europa zdawała się szaleć; po miastach i wsiach widywano kobiety, ukazujące się zupełnie nago i przechadzające się w milczeniu jak upiory.

Teraz zrozumiemy opowiadania, wydające się zrazu fantastycznemi, jakie nam przekazano o niektórych popularnych mówcach tej epoki: o Bertoldzie z Ratysbony na przykład, który gromadził dokoła siebie tłumy, liczące po sześćdziesiąt tysięcy ludzi, albo o tym fra Giovanni Schio de Vicence, który w swoim czasie uspokoił całe północne Włochy, a Gwelfów rzucił w objęcia Gibelinów.

Ta wymowa popularna, która w roku 1233 dokonała tyle cudów, wywodziła się w prostej linji z ruchu franciszkańskiego. Święty Franciszek dał przykład tych kazań w języku pospolitym, wygłaszanych na rogach ulic, na placach, w polu.

Trzeba czytywać kazania jego współczesnych, aby ocenić przemianę, jaką z sobą przynosił. Kazania dotychczasowe były deklamatorskiemi, scholastycznemi subtelnościami, grążącemi się w drobiazgach egzegezy lub dogmatyki i podającemi rzeszom spragnionym zamiast strawy prostej a zdrowej, przemądrzałe rozprawy na temat najzawilszych tekstów Starego Testamentu.

U Franciszka natomiast wszystko jest wnikliwe, proste, praktyczne. Nie zna on sztuczek krasomówczych, zapomina zupełnie o samym sobie, a myśli tylko o swym celu: nawracaniu dusz. A nawracania nie uważa za coś sekretnego, nieuchwytnego, co powinno dokonywać się jedynie między Bogiem a słuchaczem. Nie żąda on dowodów nawrócenia, bezpośrednich, namacalnych. Należy zwrócić dobro źle nabyte, wyrzec się nienawiści, pojednać się z przeciwnikiem.

W samym Asyżu rzucił się mężnie w wir walk obywatelskich: rozejm z roku 1202, zawarty między partjami, które przeciwstawiały się sobie, był zgoła zawodnym. Lud domagał się bezustannie coraz nowych przywilejów, których szlachta i mieszczanie udzielali mu tylko pod naciskiem strachu. Franciszek stanął po stronie słabych, minores i doprowadził do pojednania ich z bogatymi, majores.

Jego rodzina duchowna nie miała jeszcze właściwego imienia, bowiem w przeciwstawieniu do umysłów zbyt skwapliwych, dających nazwy swym wytworom przed ich rozwinięciem się, Franciszek wyczekiwał sposobności, któraby mu objawiła imię odpowiednie dla jego dzieła. Dnia pewnego odczytywano przed nim regułę. Gdy czytający doszedł do ustępu: „Wszędzie, gdziekolwiek znajdą się bracia, aby służyć lub pracować, niechaj nie przyjmują obowiązków, które wynosiłyby ich ponad innych… lecz przeciwnie niechaj zawsze będą mniejszymi (sint minores), od wszystkich znajdujących się w danym domu” — to słowo reguły Sint minores, przy warunkach, w jakich znajdowało się miasto, wydało mu się nagle jakby wskazówką Opatrzności. Dzieło jego miało zostać nazwanem Zakonem Braci Mniejszych.

Odgadujemy wrażenie, jakie wywołało określenie: Święty — bowiem magiczne to słowo już zostało o nim wyrzeczone. Święty wypowiedział się tedy. To on uspokoi miasto i stanie się rozjemcą między obiema partjami, rozdzielającemi obywateli.

Posiadamy dotąd dokument, odnoszący się do tego pokoju obywatelskiego, odgrzebany z pośród aktów komunalnych Asyżu przez uczonego i pobożnego Antonio Cristofaniego. Oto jego początek:

W imię Boga! Niechaj łaska najwyższa Ducha świętego będzie z nami! Na chwaię Pana naszego Jezusa Chrystusa, błogosławionej Marji Panny, cesarza Ottona i księcia Leopolda.

Oto ustawa i rozejm niewzruszony, zawarty między Majores a Minores Asyżu.

Bez wspólnej zgody nie zawrą nigdy żadnego rodzaju przymierza, ani z papieżem i jego nuncjuszami lub legatami, ani z cesarzem lub królem i ich nuncjuszami lub legatami, ani z żadnem miastem lub obywatelstwem, ani z żadną osobą znaczną, lecz za wspólną zgodą uczynią, co będzie trzeba dla honoru, dobra i pomyślności miasta Asyżu.

Dalszy ciąg godzien jest początku. Panowie za niewielką opłatą zrzekli się wszystkich swych praw feodalnych; ludność wsi, podległych Asyżowi, została przyłączona do ludności miasta; obcym zapewniono opiekę; wreszcie wysokość podatków została ustalona. W środę, dnia 9 listopada roku 1210 ugoda ta została zaprzysiężona i podpisana na placu publicznym w Asyżu; była ona tak gruntowna, że wygnańcy mogli byli spokojnie powrócić do miasta i od tego dnia imiona tych emigrantów, którzy w roku 1202 zdradzili swe miasto, wywołując niszczycielską wojnę z Perugją, znowuż spotyka się w spisach miasta. Franciszek mógł się czuć szczęśliwym. Miłość odniosła zwycięstwo i w ciągu kilku lat nie było w Asyżu ani zwycięzców, ani zwyciężonych.

W tajemniczych związkach, jakie tu i ówdzie w historji łączą męża jednego z całym narodem, jest coś, czego symbolem może być upojenie zmysłów i szał miłosny. Bywają istotnie chwile, gdy ludzie święci lub genjalni czują w sobie spotężnienie sił niewiadomych i wówczas jak opętani chodzą, zabiegają, walczą, aż wreszcie triumfując nad wszystkiemi przeszkodami, zniewalają ludzkość drżącą i omdlałą, aby poczęła z ich ducha.

Taka chwila nadeszła dla świętego Franciszka.

1. Błogosławieni umarli, bo odpoczywają. — (Przyp. tłum.)↩

2. Jez. 55, 2.↩

8 W Porcjunkuli

Rok 1211.

Zdaje się, że pod wiosnę roku 1211 bracia opuścili Rivo-Torto. Pewnego dnia, gdy oddani byli modlitwie, przybył jakiś wieśniak, pędąc przed sobą osła i popychając go hałaśliwie, aby wszedł pod strzechę ubogiego przytuliska. — Dalej, wchodź — mówił do zwierzęcia — będzie nam tu dobrze. — Człowiek ten obawiał się niezawodnie, że po przydługim pobycie bracia gotowi przywłaszczyć sobie chatkę. Ten brutalny postępek bardzo niepodobał się Franciszkowi, który natychmiast wstał i razem z towarzyszami wyszedł.

Gdy braci było już dość dużo, nie mogli oni żyć tak jak dawniej, przechodząc z miejsca na miejsce. Potrzebny im był przytułek stały, jak również mała kaplica. Zwracali się do biskupa, aby wyznaczył im kaplicę, następnie o to samo prosili kanoników świętego Rufina, lecz bezskutecznie; lepiej powiodło się im u opata benedyktynów góry Subasio, który oddał im na stały użytek kaplicę drogą już ich sercu, a mianowicie kaplicę Marji Panny Anielskiej, czyli Porcjunkuli.

Franciszek był zachwycony. Między nazwą skromnej kapliczki a imieniem swego Zakonu dopatrywał się tajemnego związku, zgotowanego przez samego Boga. Naprędce zbudowali tu bracia kilka chatek, żywopłot zastąpił ogrodzenie i oto w ciągu dwóch czy trzech dni zbudowany został pierwszy klasztor franciszkański.

W ciągu dziesięciu lat wystarczał im zupełnie, a te dziesięć lat, to czasy bohaterskie zakonu. Święty Franciszek, całkowicie opanowany swoim ideałem, wpajał go usilnie swoim uczniom, częstokroć z powodzeniem, lecz szybki wzrost liczby braci wywoływał już oznaki słabnącej gorliwości.

Wspomnienie początków tego okresu natchnęło Tomasza de Celano pieśnią na cześć życia klasztornego. Jest to płomienny i nie dający się przetłumaczyć komentarz okrzyku psalmisty: Jako rzecz dobra, i jako wdzięczna, gdy bracia zgodnie mieszkają!

Klasztorem był im las, otaczający wokół Porcjunkulę i zajmujący znaczną część równiny. Tutaj zgromadzali się dokoła swego mistrza, by otrzymywać od niego wskazówki duchowne i tu przebywali w samotności, aby rozmyślać i modlić się.

Ale myliłby się grubo, ktoby mniemał, że wyłącznie rozmyślania pochłaniały braci w dni niepoświęcone dziełu misyjnemu: część tego czasu poświęcali pracy fizycznej.

Na tym punkcie bardziej, niż w innych sprawach, nie doceniano intencji świętego Franciszka, chociaż nigdy nie był on bardziej wymownym, jak wtedy, gdy braciom nakazywał, aby się żywili pracą rąk swoich. Franciszek nie zamierzał zakładać zakonu żebrzącego, lecz stworzył zakon pracujący. Prawda, że często wyciąga rękę, a uczniom swoim każe czynić podobnie, lecz to nie powinno wprowadzać nas w błąd: znaczy to tylko, że gdy który z braci przez długie dni trudził się w jakiej miejscowości rozdawaniem duszom zgłodniałym chleba duchownego, to nie powinien wstydzić się przyjmować wzamian chleb cielesny.

Praca była regułą, żebranie wyjątkiem. Ale wyjątek ten hańbiącym nie był; wszak Jezus, Marja Panna, i uczniowie przyjmowali nieraz kęs chleba darowanego. Bo czyż nie jest to wielką posługą, gdy tych, od których żądamy pomocy, uczymy być miłosiernymi?

Stół, przy którym zasiądą ubodzy prostaczkowie, nazwie Franciszek swym językiem poetycznym mensa Domini, stołem Pańskim. Chleb jałmużny jest chlebem anielskim, a także chlebem ptaków, nie siejących i nie żnących.

Bardzo stąd daleko do żebraniny, pojętej jako środek istnienia i warunek podstawowy życia, spędzanego na próżniactwie. Franciszek trzyma się zasady przeciwnej i niesprawiedliwym jest względem niego i początków zakonów żebrzących, kto nie odróżnia obowiązkowej pracy od pochwały żebractwa.

Oczywiście, że gorliwość pracy trwała niedługo; już Tomasz de Celano jednemu z rozdziałów swego dzieła daje nagłówek:

„Narzekanie przed Bogiem na lenistwo i obżarstwo braci.” Nie dopuszczajmy wszakże, aby ten rychły, a nieunikniony upadek mógł przesłonić zdrowe i męskie piękno początków.

Pomimo swej słodyczy Franciszek umiał być nieubłaganie surowym względem próżniaków; zdarzyło mu się nawet wygnać brata, który chciał żyć bez pracy.

Pod tym względem nic nie poucza tak dobrze o poczynaniach Franciszka, jak życie brata Egidjusza, jednego z najdroższych mu towarzyszy, o którym mawiał z uśmiechem: — On jest jednym z paladynów mego Okrągłego Stołu.

Brat Egidjusz lubił wielkie przygody i niebezpieczne podróże; jest on dla nas żywym przykładem franciszkanina pierwszych czasów. O dwadzieścia i pięć lat przeżył swego mistrza, nie przestając z naiwną wolnością przestrzegać ducha reguły.

Razu pewnego, w drodze do Ziemi Świętej, przybył do Brindisi; w oczekiwaniu na najbliższy statek, pożyczył sobie dzban i po kilka godzin dziennie roznosił po ulicach wodę, wołając jak inni roznosiciele wody Alla fresca! Alla fresca![1] Lecz zależnie od miejsca i okoliczności zmieniał zajęcie. W drodze powrotnej, w Ankonie, zdobył wiklinę i robił koszyki, które sprzedawał następnie, ale nie za pieniądze, lecz za pożywienie. Podejmował się nawet obowiązków grabarza.

Bawiąc w Rzymie, dokąd był wysłany, co dzień, po spełnieniu swych obowiązków religijnych, chodził do lasu. oddalonego o kilka kilometrów, skąd przynosił wiązkę drzewa. Pewnego dnia, wracając z drzewem, spotkał jakąś panią, która chciała kupić je od niego; umówiono się o cenę i Egidjusz zaniósł drzewo do mieszkania owej pani. Lecz tu spostrzegła ona, że ma do czynienia z zakonnikiem i ofiarowała mu cenę wyższą od umówionej. — Dobra pani — rzekł do niej — nie chcę ulec chciwości — i oddalił się, nie przyjąwszy zapłaty wogóle.

W czasie zbioru oliwek pomagał przy pracy, podczas winobrania służył winiarzom. Dnia pewnego na placu rzymskim, gdzie najmowano robotników, ujrzał jakiegoś padrone[2], który nie mógł znaleźć robotnika do strącania orzechów; drzewo było tak wysokie, iż nikt nie chciał podjąć się tej pracy. — Jeśli dasz mi część orzechów — rzekł Egidjusz — postrącam je chętnie. — Po wykonaniu pracy Egidjusz otrzymał tyle orzechów, iż nie wiedział, co z niemi zrobić. Zgarnąwszy swój zarobek w połę tuniki, wrócił uradowany do Rzymu, gdzie rozdawał orzechy wszystkim napotkanym ubogim.

Czyż ten rys zachwycający nie ujawnia sam przez się, ile świeżyzny, młodzieńczości i dobroci było w duszach pierwszych franciszkanów? Każdą pracę uważał Egidjusz za dobrą, byle mu ona zostawiła zrana dość czasu do spełnienia obowiązków religijnych. Pracował u szafarza Czterech-Koronowanych w Rzymie, przesiewał mąkę i nosił do klasztoru wodę, czerpaną w San Sisto. Był w Rieti, gdzie zgodził się mieszkać u kardynała Nicolasa, lecz do każdego posiłku przynosił z sobą swój chleb zapracowany, wbrew naleganiu gospodarza, który pragnął żywić go przy swoim stole. Pewnego dnia padał taki deszcz, że brat Egidjusz nie mógł ani myśleć o wyjściu na miasto. Kardynała bawiła myśl, że braciszek będzie musiał przyjąć posiłek od niego, lecz Egidjusz udał się do kuchni, która była brudna, wytłumaczył kucharzowi, że trzeba mu pozwolić, aby ją oczyścił, i szczęśliwy zasiadł do stołu kardynała z chlebem zapracowanym.

Tryb życia Egidjusza zwracał na się uwagę od samego początku; życie jego było takie swoiste, radosne, uduchowione i mistyczne zarazem, że nawet w sprawozdaniach najogólniejszych i powierzchownych legenda jego przechowała się zgoła wolną od dodatków. Obok świętego Franciszka jest on najpiękniejszem ucieleśnieniem ducha franciszkańskiego.

Wszystkie te szczegóły są ilustracją reguły, bo niema nic wyrazistszego nad te przepisy pracy.

Po wstąpieniu do Zakonu mieli bracia w dalszym ciągu uprawiać swój zawód dawniejszy, lub, w razie potrzeby, nauczyć się jakiego rzemiosła. Jako zapłatę przyjmowali tylko potrzebne pożywienie, a jeśli ono nie wystarczało, wolno im było żebrać. Prócz tego, oczywiście wolno im było posiadać narzędzia pracy swego zawodu. Brat Jałowiec, z którym zapoznamy się nieco dalej, miał szydło, i gdzie bawił, tam zarabiał na chleb naprawianiem obuwia. Święta Klara pracowała nawet na łożu śmierci.

Ten obowiązek pracy ręcznej tembardziej zasługuje na podkreślenie, że nie miał on przeżyć Franciszka i że jest jednym z rysów swoistości pierwszego pokolenia zakonu.

Lecz nie to było istotną racją bytu Braci Mniejszych. Posłannictwem ich było małżeństwo z Biedą.

Przerażony nieporządkami w Kościele, nawiedzany przez smutne wspomnienia swego dawnego życia, Franciszek widział w pieniądzach narzędzie szatańskie w pełnem znaczeniu wyrazu; zapalając się przeciw nim coraz bardziej, powziął dla nich uczucie obrzydzenia, jak gdyby w samym kruszcu tkwiła potęga czarodziejska i klątwa utajona. Pieniądze były dlań istnym sakramentem zła.

Nie będziemy zastanawiać się, czy miał rację. Poważni autorowie wykazywali obszernie, jaki zamęt ekonomiczny byłby się rozpętał na świecie, gdyby świat poszedł był za przykładem Franciszka. Niestety, jego szaleństwo, jeśli jest szaleństwem, należy do tych, które nie grożą światu zarazą.

Czuł on, że pod tym względem reguła musi być bardzo jasną, bo gdyby, na nieszczęście, powstała potrzeba komentowania jej, trudno byłoby ustrzec ją przed spaczeniem. Dalsze wydarzenia i wstrząsy, które od czasu do czasu niepokoiły jego zakon, świadczą wymownie, że przewidywał trafnie.

Nie wiem i wiedzieć nie chcę, czy teologowie doszli do jakiego poglądu naukowego na ubóstwo Jezusa, ale zdaje mi się, że ubóstwo i praca rąk stanowią istotnie idealny cel, wskazany przez Galilejczyka usiłowaniom jego uczni.

Ostatecznie — dostrzeżono to chyba — ubóstwo franciszkańskie nie ma nic wspólnego ani z nieczułą pychą stoików, ani z niedorzeczną odrazą pewnych nabożników dla wszelkiej radości: święty Franciszek wyrzekał się wszystkiego, by tem doskonalej wszystko posiadać. Życiem ogromnej większości współczesnych ludzi rządzi błąd fatalny, że im więcej się posiada, tem więcej można używać. Nasze przywileje zewnętrzne, obywatelskie, wzrastają bez końca, lecz w tem samem tempie znika nasza swoboda wewnętrzna. Iluż jest takich, którzy dosłownie posiadani są przez to, co posiadają!

Ubóstwo pozwalało braciom nietylko obcować z ubogimi i przemawiać do nich z mocą powagi, lecz zwalniając ich od wszelkiej troski materjalnej, dawało im możność bezgranicznego używania tych skarbów ukrytych, które przyroda zachowała tylko dla czystych idealistów.

Ten mur coraz grubszy, jaki życie współczesne ze swoją chorobliwą pogonią za zbędnym zbytkiem wznosi między nami, a przyrodą, nie istniał dla tych ludzi, pełnych młodzieńczości życia, spragnionych przestworu i szerokiego oddechu. Dzięki temu Franciszek i jego towarzysze zachowali sobie żywe odczuwanie przyrody, zespalające z nią ich serca. Współżycie ich z przyrodą było takie ścisłe i pełne żaru, że Umbrja z harmonijną poezją swych widnokręgów i radosnym rozkwitem swych wiosen jest jeszcze dzisiaj najlepszym dokumentem do poznawania pierwszych franciszkanów. Więź ta jest tak nierozerwalną, że gdy przez czas pewien obcowało się z świętym Franciszkiem, to przy czytaniu pewnych ustępów jego życiorysu widzi się miejsca» gdzie coś się zdarzyło, słyszy się pomieszane szmery istot i rzeczy owej chwili, zupełnie tak samo, jak gdy się czyta książkę ulubionego autora, słyszy się dźwięk jego głosu.

W kulcie pierwszych franciszkanów dla biedy nie było nic ascetycznego i okrutnego; nic, coby przypominało słupników lub nazarejczyków. Bieda była dla nich oblubienicą, oni zaś, jako prawi kochankowie, nie odczuwali trudów, podejmowanych dla znajdowania jej i pozostawania przy niej.

La lor concordia e'lor lieti sembianti

Amor e maraviglia e dolce sguardo

Facean esser cagion de pensier santi.[3]

Obraz idealnego rycerza z początku XIII stulecia, to obraz samegoż Franciszka, z tą jednak różnicą, że to, co inni czynili dla swych dam, on czynił dla Biedy. Upodobnienie to nie jest kaprysem zbieżności; on sam odczuwał je i wypowiadał z doskonałą jasnością; gdy się chce rozumieć głębię jego serca, trzeba pamiętać o tem bezustannie.

Musielibyśmy cofnąć się wstecz aż do Jana z Parmy i Jacopona de Todi. aby spotkać dusze podobne. Napisano życie świętego Franciszka jako trubadura, lecz jeszcze lepiej można było opisać go jako rycerza, ponieważ rycerskość stanowi rdzeń jego życia, jest jakby sercem jego serca. Od owego dnia, w którym zapomniawszy o swoich rozśpiewanych przyjaciołach, ujrzał na rogu jednej z ulic Asyżu zbliżającą się doń oblubienicę, Biedę, i zaprzysiągł jej wiarę i miłość, aż do owego wieczoru, w którym nagi, na gołej ziemi Porcjunkuli, wydał ostatnie tchnienie, wszystkie jego myśli należały do pani jego czystej miłości. W ciągu lat dwudziestu służył jej bez wytchnienia z naiwnością, która nieraz wydawałaby się dziecinną, gdyby jakaś niewypowiedziana a wzniosła szczerość nie powstrzymywała uśmiechu na ustach najbardziej sceptycznych.

W sercach ludzkich budziły się w owych czasach potrzeby, które może nie zatraciły się tak doszczętnie, jakby się zdawało, potrzeby posiadania ideału bardzo wzniosłego, bardzo czystego, tajemniczego, niedościgłego, a przecie dającego przedstawić się w postaci uchwytnej: potrzebom tym wprost cudownie zadość czyniło ubóstwo. Niekiedy uczniowie wybrani widywali tę piękną a czystą Panią, schodzącą z nieba dla pozdrowienia swego małżonka, lecz widywana czy niewidywana, trwała ona stale przy boku swego kochanka z Umbrji, jak nie opuszczała Galilejczyka od stajenki Narodzenia aż do wzgórza Golgoty i grobu pożyczonego, w którym spoczęło jego ciało.

W ciągu lat kilku ideał ten był ideałem nietylko świętego Franciszka, lecz także wszystkich braci. W ubóstwie gente poverella, ludek biedaków, znalazł schronienie, miłość, wolność, więc wszystkie wysiłki nowych apostołów miały na celu strzeżenie tego cennego skarbu.

W kulcie swoim posuwali się czasem nieco za daleko. Dla małżonki swej mieli wytworność i subtelność, tak częste w zaraniu narzeczeństwa, ale powszedniejące powoli i stające się niezrozumiałemi.

Liczba uczni powiększała się stale i niemal co tydzień przybywali nowi. Rok 1211 był niezawodnie poświęcony przez Franciszka na wędrówkę misyjną po Umbrji i prowincjach sąsiednich.

Kazania jego były krótkiemi wezwaniami do sumienia. Serce jego podawało się słuchaczom w tak niewypowiedzianych wygłosach, że gdy kto chciał powtórzyć, co był usłyszał, uczynić tego nie umiał. Reguła z roku 1221 przekazała nam skrót takich wezwań.

Oto napomnienie, jakie wszyscy bracia mogą wygłaszać, jeśli uznają je za dobre: — Bójcie się Boga, czcijcie Go i błogosławcie. Dziękujcie Mu. Chwalcie Pana, Boga wszechmocnego i trójjedynego, Ojca, Syna i Ducha świętego. Pokutujcie, nieście owoce godne pokuty, bo wiecie, że pomrzemy niedługo. Dawajcie, a będzie wam dane. Przebaczajcie, a będzie wam przebaczone; bo jeśli wy nie przebaczycie, Bóg nie przebaczy wam. Szczęśliwi, którzy umierają skruszeni, bowiem będą w królestwie niebieskiem… Troskliwie unikajcie wszelkiego zła i wytrwajcie w dobrem aż do końca.

Na tym przykładzie widzimy, jak prostemi i czystemi były te pierwsze kazania franciszkańskie. Gmatwanina dogmatu i scholastyki jest im zupełnie obca. Aby zrozumieć, jak dalece było to nowem i oświeżającem dla dusz, trzeba poznać uczni późniejszych.

Wraz z świętym Antonim Padewskim († 13 czerwca 1231, kanonizowany w r. 1233), który był z nich najsławniejszym, przyszedł wielki upadek; różnica między temi obu postaciami jest równie wielka, jak różnica między Jezusem a Pawłem.

Nie oskarżam Antoniego; był on dzieckiem swych czasów, nie umiejącem wyrazić myśli w prostych słowach. Wysiłkami pracowitemi i dziecinnemi zarazem starał się bezustannie wydobywać samą kwintesencję z ustępów Biblji, pozbawiając ich sensu naturalnego. To, co robili alchemicy, łączący bezustannie swoje dziwaczne mieszaniny i wyobrażający sobie, że z nich wytworzą złoto, czynili kaznodzieje z tekstami, aby wydobyć z nich prawdę.

Na tle takiego kaznodziejstwa zasługa i oryginalność świętego Franciszka jaśnieje wielkim blaskiem; pojawia się w nim nanowo prostota ewangeliczna. Jak skowronek, do którego tak bardzo lubił się przyrównywać, czuł się dobrze tylko w głębi przestworza. Takim pozostał aż do śmierci. List do wszystkich chrześcijan, podyktowany przezeń w ostatnich tygodniach życia, powtarza pierwotne jego myśli dawnemi słowy, acz z nieco większą tkliwością i z pewnym odcieniem smutku. Powiew wieczornego wiatru, unoszący słowa z ust przemawiającego, tworzy mistyczną do nich melodję.

Ja, brat Franciszek, najmniejszy z pośród sług waszych, chciałbym rzucić się do waszych stóp, całować je i błagać was, i zakląć na Miłość, która jest Bogiem samym, abyście z pokorą i miłością przyjęli te słowa i wszystkie inne, Pana naszego Jezusa Chrystusa, abyście z nich skorzystali i ich przestrzegali.

Nie były te słowa tylko formułą, mniej lub więcej krasomówczą. To też liczba nawróconych wzrastała z niewiarogodną szybkością. Częstokroć, tak samo, jak ongi u Jezusa, wystarczało jedno słowo Franciszka, jedno spojrzenie, aby porwać ludzi, którzy pozostawali mu wiernymi aż do śmierci. Niestety to, co było najlepszego w tej wymowie miłości i wnętrznego żaru, nie poddaje się analizie. Słowo pisane oddaje myśl równie niedoskonale, jak mogłoby oddać treść sonaty Beethovena lub obrazu Rembrandta. Odczytując pamiętniki wielkich zdobywców dusz, dziwimy się często, że nie znajdujemy w nich nic oryginalnego i pokonywującego nasz chłód; zapominamy, że mamy tu do czynienia tylko z relikwją, pozbawioną życia. Dusza uleciała, pozostała zaś tylko biała hostja sakramentu. Czyliż może ona zbudzić w nas wzruszenie umiłowanego ucznia, który podczas ostatniej Wieczerzy tulił się do piersi Pana?

Środowisko, które dawało Franciszkowi nowych uczni, było niemal takiem samem, jak dawniej; prawie wszyscy uczniowie byli młodzieńcami z Asyżu lub okolic: jedni pochodzili z rodzin rolniczych, inni z rodzin szlacheckich; Kościół i szkoła były śród nich reprezentowane bardzo słabo.

Wszystko w ich życiu cechowała wielka prostota. W teorji posłuszeństwo względem przełożonego było absolutne; w praktyce pozostawiał Franciszek swym towarzyszom zupełną swobodę działania.

Do Zakonu wstępowano bez jakiegokolwiek nowicjatu; wystarczało powiedzieć Franciszkowi, że razem z nim chce się prowadzić życie doskonałości ewangelicznej i potwierdzić to przez rozdanie wszystkiego mienia ubogim. Im nowonawróceni byli prostsi, tem serdeczniej przyjmował ich Franciszek. Jak jego Mistrz, tak i on, z osobliwą miłością zwracał się ku zbłąkanym, ku wszystkim tym, których porządne społeczeństwo wyrzuca poza nawias, lecz którzy pomimo swoich zbrodni lub występków bliżsi są świętości, niż połowiczni i obłudnicy.

Dnia pewnego, gdy Franciszek, przechodząc przez Borgo San-Sepolcro, przybył do miejscowości Monte-Casale, zbliżył się doń delikatny młodzieniec, pochodzenia szlacheckiego, i rzekł: — Ojcze bardzo bym pragnął stać się jednym z twoich.

Synu mój — rzekł święty Franciszek — jesteś młody, delikatny i szlachetnie urodzony, nie będziesz mógł naśladować ubóstwa i żyć w nędzy, jak my.

— Czy nie jesteś, Ojcze, z takich, jak i ja? To, co czynisz ty, i ja będę mógł czynić za łaską Jezusa. Odpowiedź ta bardzo podobała się świętemu Franciszkowi, który pobłogosławiwszy młodzieńca, przyjął go natychmiast do zakonu pod imieniem brata Anioła.

Sprawował się on tak dobrze, że wkrótce został gwardjanem w Monte Casale. W owym czasie było trzech sławnych zbójów, którzy czynili wiele złego w okolicy. Pewnego dnia przybyli oni do pustelni i prosili brata Anioła, aby im dał jeść. Lecz on, zwracając się do nich z surowemi wyrzutami, odpowiedział im: — Jakżeto, zbójcy przewrotni, mordercy, nietylko, że nie wstydzicie się kraść dobro bliźniego, lecz chcielibyście pożerać jeszcze i jałmużnę sług bożych, chociaż niegodni jesteście, aby wam darowano życie, za to, że nie szanujecie ani człowieka, ani Boga, swego stwórcy! Idźcież precz i baczcie, aby was tu nigdy więcej nie widziano!

Odeszli bardzo zagniewani. Lecz oto powrócił święty, niosąc torbę chleba i dzbanek wina, które mu dano, zaś gwardjan opowiedział mu, jak odegnał zbójców. Wówczas święty Franciszek zganił go za to, że okazał się tak okrutnym…

— Oto — rzekł — rozkazuję ci w imię świętego posłuszeństwa, weźmij natychmiast ten chleb i to wino i szukaj zbójców po górach i dolinach tak długo, aż ich znajdziesz, ofiaruj im to pożywienie ode mnie, a uklęknąwszy, proś ich pokornie o przebaczenie, potem zaś powiedz im, że proszę ich, aby więcej nie czynili złego i bali się Boga. Jeśli zaś zechcą usłuchać mnie, to powiedz im, że zobowiązuję się zaspakajać wszystkie ich potrzeby i starać się, aby mieli co jeść i co pić. Uczyniwszy to, powróć tutaj w pokorze.

Brat Anioł uczynił, co mu było nakazane, a święty Franciszek modlił się tymczasem, aby Bóg nawrócił zbójców. Przyszli oni z wracającym bratem Aniołem, a gdy święty Franciszek zapewnił ich, że Bóg im przebaczy, zmienili życie i wstąpili do zakonu, w którym żyli i pomarli bardzo świątobliwie.

To, co się często mówi o głosie krwi, jest raczej głosem duszy. Gdy ktoś zbudzi bliźniego do życia prawdziwie moralnego, pozyska jego bezgraniczną wdzięczność. Słowo Mistrz bywa częstokroć profanowane, lecz może ono wyrażać najpiękniejsze i najczystsze przywiązanie, jakie możliwe jest na ziemi.

Badając sumienie surowo i rzetelnie, każdy z nas widuje, jak z mroków przeszłości wyłania się droga i zawsze żywa postać tego, który sam może o tern nie wiedząc, stał się naszym kierownikiem duchownym.

W chwilach takich chciałoby się paść do stóp tego ojca i wyrazić mu w słowach gorących uwielbienie i wdzięczność. Nie czynimy tego, gdyż dusza jest wstydliwa, ale kto wie, czy pomieszanie i zakłopotanie nasze nie odsłania głębi naszego serca lepiej, niżby to uczynić mogły słowa? Powietrze, którem oddychano w Porcjunkuli, było przesycone taką właśnie radością i wdzięcznością.

Dla wielu braci święty Franciszek był istnym zbawcą, wyzwoliwszy ich z pęt cięższych, niż więzienne. To też największem ich pragnieniem było obdarzać podobną wolnością wszystkich ludzi.

Widzieliśmy już brata Bernarda, wysłanego do Florencji w kilka miesięcy po jego wstąpieniu do Zakonu. Był już dojrzałym, gdy przywdziewał habit, więc wydaje się jakby starszym tego zgromadzenia apostolskiego. Umiał być posłusznym świętemu Franciszkowi i pozostał aż do końca wiernym ideałowi pierwotnemu. Lecz nie posiadał on już przywileju młodszych, takiego naprzykład brata Leona, do zupełnej niemal przemiany na obraz tego, którego uwielbiał. W twarzy Bernarda niema tego wyrazu młodocianej oryginalności i polotu poetyckiego, który innym braciom udziela swoistego czaru.

W tym samym czasie wstąpiło do zakonu dwóch braci, jakich następcy świętego Franciszka nie spotkali więcej; historja tych braci rzuca żywe światło na prostotę pierwocin zakonu.

Pamiętamy, z jaką gorliwością święty Franciszek naprawiał zniszczone kościoły. Troska jego o domy Boże szła dalej; w tem zaniedbaniu, w jakiem znajdowały się niektóre kościoły, widział on wprost profanację. Brud przedmiotów świętych, źle ukryty pod szychem ozdób, był dla niego wielką udręką i dlatego w miejscowościach, do których przybywa! jako kaznodzieja, nieraz potajemnie zwoływał księży i zaklinał ich, aby czuwali nad przystojnością kultu. Lecz i tu nie chciał ograniczyć się do napominania słowami: z żarnowca wiązał miotły i zamiatał niemi kościoły.

Pewnego dnia, gdy w okolicy Asyżu spełniał taki obowiązek, chłop jakiś, pozostawiwszy w polu swój wóz i woły, przyszedł, aby ujrzeć Franciszka.

— Bracie — ozwał się — daj mi miotłę, a pomogę ci — i zamiótł resztę kościoła.

— Już od dawna chciałem służyć Bogu — rzekł, dokończywszy zamiatania — nadewszystko zaś od czasu, gdy usłyszałem o tobie, lecz nie wiedziałem, gdzie cię szukać. Teraz więc, gdy Bogu spodobało się sprowadzić mię do ciebie, czynić będę nadal, co ci się podoba mi rozkazać.

Franciszek, widząc jego gorliwość, ucieszył się bardzo, sądził bowiem, że człowiek tak prosty i czysty dobrym będzie zakonnikiem.

Co do prostoty to miał jej ów brat aż za wiele, bo po przyjęciu go naśladował swego mistrza aż do najdrobniejszych gestów i pokasływał, spluwał lub wzdychał, ilekroć czynił to jego przełożony. Spostrzegł to wreszcie święty Franciszek i łagodnie zgromił braciszka. Później brat ten stał się tak doskonałym, że inni bracia podziwiali go bardzo, a po jego śmierci, która zabrała go wkrótce, Franciszek lubił opowiadać o jego nowróceniu i nazywał go nie bratem Janem, lecz bratem świętym Janem.

Brat Jałowiec stał się jeszcze sławniejszym przez swoje święte szaleństwa. Dnia pewnego odwiedził chorego brata i ofiarował mu swe usługi. Chory zwierzył się mu, iż chętnie zjadłby wieprzową nóżkę. Brat Jałowiec, uzbrojony nożem, pobiegł natychmiast do pobliskiego lasu, a ujrzawszy tam stado świń, uciął nogę jednej z nich i powrócił do klasztoru dumny ze swej zdobyczy.

Właściciel stada zaraz przybiegł za nim, krzycząc jak opętany, lecz brat Jałowiec podszedł prosto ku niemu i tak chytrze przekonał go, że oddał mu wielką usługę, iż człowiek ten przestawszy mu złorzeczyć, prosił o przebaczenie, a zabiwszy świnkę, spożył ją wespół z wszystkimi braćmi.

Brat Jałowiec był bezwątpienia mniej szalony, niżby z tego opowiadania wynikało: pokora franciszkańska nie miała nigdy szczerszego odeń wyznawcy. Nie znosił on uwielbienia, którem ludność rozrzutnie darzyła rodzący się zakon, a które przez swój nadmiar miało przyczynić się do jego rychłego upadku.

Razu pewnego, przybywając do Rzymu, spostrzegł, iż wielki tłum ludu, dowiedziawszy się o nim, wyległ na jego spotkanie. Ukryć się nie mógł, lecz wpadł na dobry pomysł: niedaleko miejskiej bramy gromadka dzieci huśtała się na długiej desce; ku wielkiemu zdumieniu Rzymian, brat Jałowiec przyłączył się do dzieci i tak gorliwie oddał się zabawie, że nawet nie zwrócił uwagi na powitania, któremi uczcić go chciano. Obrażeni dewoci odeszli z niczem.

Widzimy, jak dalece życie w Porcjunkuli różniło się od życia zwykłego klasztoru.

Tyle młodzieńczej prostoty i miłości musiało zwracać na siebie uwagę. Ze wszystkich stron spoglądano ku małym chatkom, służącym za przybytek rodzinie duchownej, której członkowie kochali się bardziej, niż na ziemi kochać się można, a wiedli życie pełne pracy, wesela i poświęcenia.

Uboga kaplica była już jakby nowym Syjonem, mającym opromienić świat, a nie brakło takich, którzy w marzeniach swych widzieli, jak ślepa ludzkość przychodzi, by przyklęknąć koło tej świątnicy i odzyskać dar widzenia.

Z liczby pierwszych uczni, którzy przyłączyli się do świętego Franciszka, wypada wymienić brata Sylwestra, pierwszego z kapłanów Zakonu, tego samego, którego widzieliśmy już owego dnia, kiedy to Bernard de Quintavalle rozdawał mienie swoje ubogim. Od tego dnia nie miał on ani chwili spokoju, trapiąc się gorzkiemi wyrzutami za swoją chciwość. W nocy i we dnie myślał tylko o tem, a przed oczami wciąż miał Franciszka, egzorcyzującego wstrętnego potwora chciwości, który zarażał całą okolicę.

Wiekiem i rodzajem pozostawionych po sobie pamiątek Sylwester przypomina brata Bernarda. Był on takim, jakim wyobrażamy sobie zwykle świętego kapłana, lecz nie dostrzegamy w nim wybitnie franciszkańskiego zamiłowania do wielkich czynów, dalekich podróży, niebezpiecznych misyj. Osiadłszy w jednej z grot Carceri, oddał się zupełnie rozmyślaniem i przy sposobności udzielał braciom rad duchownych.

Typem kapłana franciszkańskiego jest brat Leon. Nie umiemy oznaczyć dokładnie czasu jego wstąpienia do Zakonu, lecz niedalecy będziemy prawdy, przyjmując rok 1211. Pełen czarującej naiwności, tkliwy, serdeczny, subtelny, razem z bratem Eljaszem odegrał rolę najważniejszą w mrocznych latach, kiedy to ruch reformatorski dopiero się kształtował.

Stawszy się spowiednikiem i sekretarzem Franciszka, traktowany przez niego jak syn osobliwie miłowany, zrażał do siebie pyszałków i do końca swego długiego życia pozostał strażnikiem ścisłego przestrzegania reguły.

Pewnego dnia w zimie, gdy święty Franciszek szedł z bratem Leonem z Perugji do Panny Marji Anielskiej, a wielki chłód bardzo im dokuczał, zawołał na brata Leona, który wyprzedził go był nieco i rzekł: — O, bracie Leonie, choćby Bóg dozwolił, aby Bracia Mniejsi po całej ziemi dawali przykład świętości i zbudowania, zapisz przecie i zapamiętaj bacznie, że nie to jeszcze radość doskonała.

Uszedłszy kawałek drogi, święty Franciszek zawołał nań po raz drugi: — O, bracie Leonie, gdyby Bracia Mniejsi przywracali wzrok ślepym, uzdrawiali kaleki, wypędzali czarty, przywracali słuch głuchym, siły chromym i mowę niemym, a nawet, co jest znacznie więcej, gdyby wskrzeszali takich, co są martwi od dni czterech, zapisz, iż nie byłoby to radością doskonałą.

A uszedłszy znowu nieco drogi, krzyknął nań: — O, bracie Leonie, gdyby Brat Mniejszy znał wszystkie języki, wszystkie nauki i pisma, gdyby umiał prorokować i objawiać nietylko sprawy przyszłe, lecz nawet tajemnice dusz i sumień, zapisz, że nie na tem polega radość doskonała.

Uszedłszy nieco drogi, święty Franciszek zawołał nań jeszcze: — O, bracie Leonie, owieczko Boża, gdyby Brat Mniejszy umiał mówić językiem anielskim, gdyby znał drogi gwiazd i moce ziół, gdyby mu się objawiły wszystkie skarby ziemi i gdyby poznał cnoty ptaków, ryb i wszystkich zwierząt, a także moce ludzi, drzew, kamieni, korzeni i wód, zapisz, że nie jest to radość doskonała.

A przeszedłszy jeszcze kawałek drogi, święty Franciszek zawołał nań z mocą: — O, bracie Leonie, gdyby Brat Mniejszy tak dobrze umiał kazać, iż nawróciłby wszystkich niewiernych na wiarę Chrystusową, zapisz, że nie to jeszcze radość doskonała.

Gdy, mówiąc tak, uszedł więcej, niż dwie mile, brat Leon, zdziwiony wielce, rzekł doń: — Proszę cię, ojcze, na miłość Boga, powiedz mi, w czem spoczywa radość doskonała.

A święty Franciszek mu odpowiedział: — Gdy przyszedłszy do Panny Marji Anielskiej, przemoczeni deszczem, zlodowaciali od zimna, okryci błotem, umierający z głodu, zapukamy, a odźwierny wyjdzie pełen gniewu i rzeknie: — Coście za jedni? — a my odpowiemy: — Jesteśmy obaj z braci waszej. — Łżecie — odpowie — jesteście dwaj wszetecznicy, którzy, chodząc, zwodzicie świat i z jałmużny okradacie ubogich. Precz stąd! — i nie otworzy nam, lecz dygocącym w śniegu i deszczu, zziębniętym i zgłodniałym, każe nam stać za drzwiami aż do nocy.

Wtedy, jeśli tak sponiewierani i wypędzeni, zniesiemy wszystko cierpliwie, bez szemrania przeciwko niemu, jeśli w pokorze i miłości pomyślimy, że odźwierny ten zna nas dobrze i że Bóg każe mu tak mówić przeciwko nam, o, bracie Leonie, zapisz, że to jest radość doskonała… Ponad wszystkie łaski i dary, któremi Duch święty obdarza przyjacioły swoje, jest łaska zwyciężania samego siebie i chętne znoszenie dla miłości Chrystusa mąk, krzywd, zelżywości i poniewierki.

Chociaż wątłość układu tego opowiadania i pewna swawolność przypominają smukłe posągi czternastego wieku, to jednak słusznie stało się ono sławnem: przenika je duch iście franciszkański, znajdujący wyraz w tym idealizmie nadziemskim, który z doskonałości i radości czyni dwa wyrazy równoznaczne i ukazuje tę radość doskonałą w czystej i wzniosłej dziedzinie doskonalenia samego siebie. Wypowiada się ten duch franciszkański i w owej szczytnej prostocie, która wskazuje miejsce właściwe cudotwórcy i uczonemu. Wszystko to było może niezupełnie nowem, lecz święty Franciszek musiał posiadać szczególniejszą siłę moralną, aby w ten sposób narzucić współczesnym swoim myśli, będące w tak zupełnej sprzeczności z ich nawyknieniami i dążeniami, bowiem cała arystokracja umysłowa trzynastego stulecia widziała doskonałą radość w wiedzy, zaś lud prosty widział ją w cudach.

Oczywiście, nie należy zapominać o wielkich rodzinach mistyków, które w wiekach średnich przygarniały dusze najwznioślejsze; tym mistykom brakło wszakże tej pięknej prostoty. Przysionkiem rzeczonego mistycyzmu była prawie zawsze Szkoła; to też był on dostępny tylko dla wysubtelnionej elity: pobożna chłopka wcale nie rozumie „Naśladowania”.[4]

Można rzec, że cała filozofja świętego Franciszka zawarta jest w przytoczonym rozdziale „Kwiatków”. Mówi on o tem, jakie stanowisko zajmie Franciszek względem wiedzy i ułatwia zrozumienie, dlaczego ten tak wielki święty był tak małym cudotwórcą.

Na dwanaście stuleci przed nim mówił Jezus: — „Błogosławieni ubodzy duchem — Błogosławieni, którzy cierpią”. — Słowa świętego Franciszka są tylko komentarzem do tych słów, lecz komentarzem godnym tekstu.

Należy wymienić jeszcze dwóch uczni, którzy w pamiątkach franciszkańskich ściśle złączeni są z bratem Leonem, a mianowicie braci Rufina i Macieja.

Pierwszy z nich, pochodzący z rodziny szlacheckiej, spokrewnionej z rodziną świętej Klary, odrazu zwrócił uwagę zakonu jako wizjoner i ekstatyk, lecz był jednocześnie bardzo nieśmiały, szczególniej, gdy miał kazać. To też widujemy go stale w pustelniach najbardziej odosobnionych w Carceri, w Alwerno, w Greccio.

Maciej pochodził z Marignano, małej wioski w okolicy Asyżu. Był on przeciwstawieniem brata Rufina; piękny, dobrze zbudowany, dowcipny, przykuwał oczy do swej pięknej postaci i posiadał wielki dar słowa. To też w popularnej tradycji franciszkańskiej zajmuje on miejsce osobliwe, na jakie zasługuje. Dla doświadczenia jego pokory święty Franciszek kazał mu być odźwiernym i kucharzem w pustelni, lecz w pełnieniu tych obowiązków brat Maciej okazał się tak doskonałym Mniejszym, że odtąd Mistrz lubił osobliwie brać go z sobą jako towarzysza swych wędrówek misyjnych.

Razu pewnego, wędrując razem, przybyli na rozdroże, gdzie krzyżowały się drogi, wiodące do Sieny, Arezzo i Florencji.

— Którą drogą pójdziemy? — zapytał Maciej.

— Tą, którą Bóg zechce.

— Lecz jakże poznamy drogę, którą Bóg zechce?

— Zaraz zobaczysz. Stań na skrzyżowaniu dróg, kręć się w kółko, jak się kręcą dzieci i nie zatrzymaj się, póki ci nie powiem.

Brat Maciej zaczął się kręcić; od zawrotu głowy padał, lecz podnosił się natychmiast. Wreszcie Franciszek zawołał: — Stój! Ku której stronie jesteś zwrócony?

— Ku Sienie.

— Dobrze. Bóg chce, abyśmy poszli do Sieny.

Ten sposób rozstrzygania wątpliwości nie był zapewne codziennym w życiu Franciszka, lecz używał on sposobów bardzo podobnych.

Dotąd widywaliśmy braci zebranych w ich samotniach, lub też wędrujących i każących pokutę. Ale popełnilibyśmy błąd, wyobrażając sobie, że całe ich życie było takiem. Aby zrozumieć, czem byli pierwsi franciszkanie, trzeba koniecznie zapomnieć, czem stali się później i czem są mnisi wogóle. Porcjunkula była nietylko klasztorem, lecz także pracownią, w której każdy z braci oddawał się zawodowi, uprawianemu przed wstąpieniem do Zakonu. Przy obyczajach dzisiejszych jeszcze bardziej zadziwia to, że bracia wynajmowali się często jako służący.

Brat Egidjusz jest pod tym względem nie wyjątkiem, lecz regułą. Trwało to niedługo, bo wkrótce bracia, którzy wstępowali do różnych domów jako słudzy, byli w nich traktowani z wyróżnieniem niby goście, lecz w początkach bywali oni sługami w całem znaczeniu słowa i wykonywali roboty najprostsze.

Śród wykonywanych prac Franciszek zalecał szczególniej pielęgnowanie trędowatych. Wiemy, jak ważną rolę odegrali ci nieszczęśliwi przy jego nawróceniu się, to też zachował dla nich zawsze wielką litość i starał się, aby ją mieli także jego uczniowie.

W ciągu kilku lat Bracia Mniejsi wędrowali od jednego przytuliska trędowatych do drugiego. W dzień kazali po miastach i wsiach, wieczorem zaś usuwali się do tych przytulisk, gdzie chorym dobrego Boga oddawali usługi, wymagające największego samozaparcia.

Krzyżownicy, opiekujący się większością tych przytulisk, z radością witali takich pomocników, zawsze dobrze usposobionych i uczynnych, tem bardziej, że nietylko nie żądali oni żadnego wynagrodzenia, lecz zadowalniali się resztkami pożywienia, pozostawionemi przez chorych.

Bracia Krzyżownicy, choć powołani jedynie do pielęgnowania trędowatych, tracili czasem cierpliwość, gdy chorzy byli zbyt wymagający i zamiast uznania miewali dla swoich dobroczyńców tylko pomruk niezadowolenia a nawet zniewagi. W takich przykrych wypadkach pomoc Franciszka i jego uczni bywała nieocenioną. Zdarzało się często, że niektóry z braci bywał przydzielany tylko do jednego z chorych i pozostawał jego towarzyszem i sługą, czasem bardzo długo.

Opowiadanie następujące poucza, z jaką miłością zbliżał się Franciszek do takich chorych i jak z nimi postępował.

Zdarzyło się razu pewnego, że niedaleko miejsca, w którem przebywał święty Franciszek, bracia w szpitalu służyli trędowatym i chorym. Śród nich znajdował się trędowaty taki niecierpliwy, uprzykrzony i zły, że wszyscy słusznie mniemali, iż był opętany przez djabła, bo przeklinał i bił tych, którzy mu służyli, i co gorsza, znieważał i bluźnił ustawicznie Chrystusowi błogosławionemu i przenajświętszej Matce jego, Dziewicy Marji, tak iż w końcu nikt nie chciał i nie mógł mu służyć. Bracia byliby chętnie znosili zniewagi i krzywdy, których się względem nich dopuszczał, a to dla zwiększenia zasługi swej cierpliwości, lecz dusze ich nie mogły ścierpieć zniewag, czynionych Chrystusowi i jego Matce. Opowiedziawszy tedy o wszystkiem dokładnie świętemu Franciszkowi, który przebywał wówczas niedaleko, prosili, aby im wolno było opuścić tego chorego.

Gdy mu o tem opowiedzieli, święty Franciszek poszedł do tego złośliwego trędowatego. — Niechaj Bóg da ci pokój, mój bracie najdroższy — rzekł, przyszedłszy do niego.

— Jakiż pokój — odrzekł trędowaty — dać mi może Bóg, który zabrał mi pokój i wszelkie dobro, a ciało moje przemienił w cuchnącą zgniliznę?

— Synu mój, bądź cierpliwy — rzekł doń święty Franciszek bowiem choroby daje nam Bóg na tym świecie dla zbawienia duszy, a są one źródłem bardzo wielkich zasług, gdy je znosimy cierpliwie.

— Jakże mogę znosić cierpliwie boleści ustawiczne, dręczące mnie dniem i nocą? A nietylko choroba mnie męczy, lecz i bracia, których mi dałeś, aby mi służyli, są nieznośni i nie pielęgnują mnie tak, jak powinni.

Zrozumiał wówczas święty Franciszek, że chory ten opętany jest przez złego ducha i odszedł, by się za niego modlić.

Potem powrócił i rzekł: — Synu mój, ponieważ nie jesteś zadowolony z tamtych, ja ci służyć będę.

— Dobrze, lecz cóż możesz uczynić więcej, niż oni?

— Uczynię, co zechcesz.

— Więc chcę, abyś mnie obmył całego, bo cuchnę tak nieznośnie, iż brzydzę się sam sobą.

Wtedy święty Franciszek kazał prędko nagrzać wody z wieloma wonnemi ziołami. Potem rozebrał go i zaczął myć, a jeden z braci lał wodę. I oto boskim cudem trąd ustępował wszędzie, gdzie święty Franciszek dotknął go swemi świętemi rękoma, a ciało stało się zupełnie zdrowem. W miarę zaś, jak ciało się goiło, dusza tego nieszczęśliwego ozdrawiała także: uczuł żywy żal za grzechy swoje i zaczął gorzko płakać…

A ozdrowiawszy całkiem, na ciele i duszy, wołał z całej siły:

— Biada mi, godnemu piekła za krzywdy i zniewagi, których słowem i czynem dopuściłem się względem braci, za moją niecierpliwość i bluźnierstwa.

Pewnego dnia brat Jan, którego prostotę już poznaliśmy, a który był przydany do wyłącznego pielęgnowania pewnego trędowatego, będąc z nim na przechadzce, przyprowadził go z sobą do Porcjunkuli, jak gdyby ów nie był dotknięty chorobą zaraźliwą.

Nie szczędzono mu wyrzutów. Słysząc je, trędowaty nie mógł ukryć swego pomieszania i smutku. Wydało mu się, że po raz drugi został wygnany z. pośród ludzi. Franciszek odrazu zauważył, co się stało, i czynił sobie gorzkie wyrzuty. Sama myśl, że zasmucił chorego dobrego Boga, była mu nieznośną. Nietylko że prosił go o przebaczenie, lecz kazał podać posiłek, usiadł obok gościa i jadł z nim razem, czerpiąc z jednej miski. Z taką to wytrwałością zmierzał on do urzeczywistnienia swego ideału we wszelkich sprawach.

Wszystkie te szczegóły ruchu umbryjskiego są wedle mego rozumienia jedną z najskromniejszych prób urzeczywistnienia królestwa Bożego na ziemi, lecz jednocześnie próbą najbardziej praktyczną i szczerą. Jakże dalekim jest ten ruch od zabobonnej pospolitości, zmechanizowanej dewocji i złudnego cudotwórstwa niektórych katolików; jakże dalekim także jest on od chrześcijaństwa mieszczańskiego, zadowolonego z siebie, napastliwego i doktrynerskiego, pewnych protestantów!

Franciszek należy do rodziny mistyków, bo między Bogiem a nim żadnego niema pośrednika; lecz mistycyzm jego jest mistycyzmem Jezusa, który pociąga uczni za sobą na górę Tabor rozmyślania; gdy zaś uczniowie, przepełnieni szczęściem, chcą czynić namioty, aby pozostać na wyżynie i sycić dusze rozkoszą ekstazy, powiada im: „Niemądrzy, nie wiecie, o co prosicie”. Wtedy wskazuje uczniom tłumy, błądzące jako owce bez pasterza, i sprowadza ich na niziny, między tych, którzy cierpią, wzdychają lub bluźnią.

Im większą stawała się postać moralna Franciszka, tem większem było niebezpieczeństwo, że zrozumie go zaledwie nikła garstka ludzi i że zdradzi go otoczenie. Czytając autorów franciszkańskich, co chwila doznaje się uczucia, że promieniejące piękno wzoru szpeci niedołęstwo uczni. Inaczej być nie mogło; rozbieżność między mistrzem a uczniami ujawnia się w samych zaczątkach zakonu. Większość biografów rzuciła zasłonę niepamięci na trudności, wzniecane przez niektórych braci, jak i na trudności, piętrzone przez hierarchję kościelną, ale to milczenie, dość powszechne, mylić nas nie powinno.

Tu i ówdzie spotykamy się z pouczającemi wskazówkami, tem cenniejszemi, że niejako mimowolnemi. Brat Rufin naprzykład, ten sam, który miał się stać jednym z powierników Franciszka pod koniec jego życia, wkrótce po wstąpieniu swem do zakonu bywał opornym. Za niedorzeczne uważał postępowanie Franciszka, który miast pozostawić braciom czas na bezustanne modły, rozpraszał ich na wszystkie strony, aby służyli trędowatym. Ideałem jego było życie pustelników Tebaidy, jakie przedstawiały rozpowszechnione wówczas legendy o świętym Antonim, świętym Pawle, świętym Pachomjuszu i tylu innych. Pewnego razu, gdy spędzał wielki post w jednej z grot Carceri, święty Franciszek, który bawił tam także, kazał w wielki czwartek zwołać wszystkich braci, rozproszonych po sąsiednich grotach i chatkach, dla obchodzenia wespół z nimi pamiątki tego dnia.

Rufin oświadczył, że nie przyjdzie. — Zresztą — dodał — postanowiłem nie zważać na niego; chcę pozostać tutaj i żyć w odosobnieniu, bo w ten sposób zbawiony będę pewniej, niż przez uleganie temu człowiekowi i jego dziwactwom.

Entuzjastyczni i młodzi przeważnie bracia niezawsze skłonni bywali do oddawania się pracy nierozgłośnej. Godząc się z mistrzem w zasadzie, byliby woleli działać z większą okazałością, narzucać się uwadze ludu przez pobożność dobrze widoczną. Nie brakło i takich braci, którym nie wystarczało być świętymi; chcieli, aby świętość ich widziano.

1. Dosłownie: Do świeżej! Było to wezwanie do nabywania świeżej wody. — (Przyp. tłum.)↩

2. Patrona, pracodawcę. — (Przyp. tłum.)↩

3. Małżonków zgodność, pogoda w ich oku

Miłość i cuda i słodycz spojrzenia

Świętą budziły myśl na każdym kroku.

Dante, Raj XI, 76–78.↩

4. „O naśladowaniu Chrystusa ksiąg czworo” («Libri quatuor de imitatione Christi»). Dzieło mistyka niemieckiego, Tomasza à Kempis, ur. 1380, † 1471. — (Przyp. tłum.)↩

9 Święta Klara

Pobożny lud umbryjski ze wspomnieniem świętego Franciszka łączy zawsze pamięć świętej Klary.

Klara urodziła się w roku 1194, była więc o lat dwanaście młodszą od Franciszka. Pochodziła ze szlacheckiej rodziny Sciffich. Dorastając do lat, w których wyobraźnia młodej dziewczyny budzi się do samoistnego życia, słyszała nieraz, jak opowiadano sobie o szaleństwach syna Bernardonego. Miała właśnie lat sześnaście, gdy Święty wygłaszał pierwsze swoje kazanie w katedrze, pojawiwszy się niby anioł pokoju w mieście, szarpanem rozterkami wewnętrznemi. Wezwania jego były dla niej objawieniem. Zdawało się jej, że Franciszek przemawia do niej, że odgadł tajemne jej smutki i najskrytsze dociekania. Jak potok, gdy niespodzianie znajduje ujście, tak cały żar i zapał jej dziewczęcego serca rzucił się w kierunku, wskazanym przez niego. Dla świętych tak samo, jak dla bohaterów, uwielbienie kobiety jest ożywczym kordjałem.

Lecz tu bardziej, niż gdziekolwiek, rozstać się musimy z mniemaniem pospolitem, które nie wyobraża sobie możliwości związku mężczyzny z kobietą bez udziału popędu płciowego.

Jeśli związek płci ma w sobie coś boskiego, to tylko dlatego, iż jest obrazem i symbolem związku dusz. Miłość fizyczna jest tylko iskierką nietrwałą, mającą rozpalić w sercach płomień miłości trwalszej. Miłość ta jest dopiero przysionkiem świątyni, w której znajduje się miejsce przenajświętsze. Nieocenioną jej wartością jest właśnie to, iż u drzwi, wiodących ku przenajświętszemu, opuszcza nas nagle, jakby wzywała do przekroczenia progu.

Ku temu związkowi dusz niosą się tajemnicze dążenia natury; w nim jest ów bóg nieznany, któremu składają ofiary poganie miłości, rozpustnicy. Pieczęć świętości tego związku, nawet gdy jest starta i zbrukana wszelkim brudem, czyni to, że lubieżnik niezawsze wzbudza w nas taki wstręt, jak pijak lub zbrodniarz.

Istnieją jednak dusze — liczniejsze, niż się mniema — tak czyste, nieziemskie, że odrazu wstępują na miejsce przenajświętsze, a wszedłszy tam, nazawsze już znajdują się poza granicami samejże możliwości innego związku miłosnego.

Taką była miłość świętego Franciszka i świętej Klary.

Ale miłość taka należy do wyjątków. We wzniosłej jej czystości jest coś tajemniczego a zarazem tak górnego, że niepodobna mówić o niej bez narażenia się na niezrozumienie, lub coś gorszego.

Biografowie świętego Franciszka czuli doskonale niebezpieczeństwo wystawiania na widok pospólstwa takiego piękna, do którego rozumienia tłum nie dorasta i stąd dotkliwe dla nas braki w ich dziełach. Usiłują oni przedstawić nietyle prawdziwą fizjognomję Franciszka, ile oblicze doskonałego ministra generalnego Zakonu, jakim go sobie wyobrażano i jaki służyć miał za wzór uczniom. To też przedstawiają ten wzór upodobnionym nieco do tych, którym miał służyć przez opuszczenie tu i ówdzie wielu rysów, które przy niewłaściwem tłumaczeniu mogły były dostarczyć broni złośliwcom niezbyt skrupulatnym, lub stać się zachętą do niebezpiecznego pojmowania wolności przez uczni niedość świadomych spraw duchownych.

Stosunki świętego Franciszka z kobietami wogóle, a świętą Klarą w szczególności, zostały tedy całkiem przekształcone przez Tomasza de Celano. Nie bierzmy mu tego za złe, bo inaczej być nie mogło. Życie założyciela zakonu, przedstawiane przez zakonników, siłą rzeczy staje się zawsze jakby uzupełnieniem lub ilustracją reguły zakonnej.

Otóż, jeśli zakon posiada tysiące członków, to dzieło takie nie może być pisane dla garstki wybrańców, lecz dla ogółu najszerszego.

Dlatego to obrazy uczni przedstawiają nam Franciszka jako surowego ascetę, dla którego kobieta była jakby wcieleniem djabła. Nie brak nawet zapewnień, że święty Franciszek znał z oblicza tylko dwie kobiety. Są to przykłady jawnej przesady, a raczej zaprzeczenie rzeczywistości.

Jaką była istotna postawa proroka umbryskiego względem kobiet, o tem mówią nietylko przypuszczenia. Sam Celano dostarcza nam dość szczegółów, obalających jego własne błędy; poza tem posiadamy wiele innych dokumentów, których szczegóły uzupełniają się i zgadzają z sobą tem cudowniej, że niema w nich nic rozmyślnego. Te więc szczegóły, połączone z sobą, dają nam niemal wszystko, czego pragnąć można dla odtworzenia obcowania z sobą tych dwojga pięknych dusz.

Po kazaniach Franciszka u świętego Rufina, Klara nie wahała się długo: wyrwała się z pospolitości miłego próżniaczego życia, aby stać się służebnicą ubogich. Wysiłki jej zmierzały w kierunku postępów na królewskiej drodze miłości i ubóstwa za przykładem tego, który jej drogę tę wskazał.

Udała się do niego i otworzyła mu swe serce. Oddała się Franciszkowi z tą czystą i subtelną egzaltacją, która jest darem kobiet, a której dawałyby one swobodny i śmiały wyraz, gdyby zbyt często nie groziły im sidła podejrzliwości i niskich popędów.

Jednym z przywilejów świętych jest cierpieć żywiej od innych ludzi. W ich sercach mocniej kochających drga echo wszystkich bólów ziemi, lecz jednocześnie żyje w nich poznanie tych radości i rozkoszy, jakich ludzie zwykli nie zakosztują nigdy. Jakąż niewymowną pieśnią wesela musiało wybuchnąć serce świętego Franciszka, gdy u stóp swoich ujrzał klęczącą Klarę, wyczekującą słowa błogosławieństwa, które miało poświęcić jej życie ideałowi ewangelicznemu.

Kto wie czy to spotkanie nie natchnęło innego świętego, Fra Angelico, do przedstawienia w swem arcydziele tych dwojga wybranych, którzy opromienieni już blaskiem, bijącym z niebiańskiego Jeruzalem, wymieniają pocałunek przed przekroczeniem jego progu?

Dusze, jak kwiaty, mają swą woń, która nie myli nigdy. Jedno spojrzenie wystarczyło Franciszkowi, aby przeniknął do głębi serce Klary; było ono za dobrem, aby istniała potrzeba, poddawania go zbędnym próbom i zbyt wzniosłem było, by mogło być ostrożnem i przystosowującem się do zwyczajów wymaganej przystojności: jak przy zakładaniu Zakonu, tak i teraz radził się więc tylko samego siebie i Boga. Było to jego siłą: gdyby się był zawahał, lub gdyby się był poddał poprostu przepisom kościelnym, ileż razy byłby powstrzymany, zanim byłby coś uczynił! Powodzenie jest tak potężnym argumentem, że hagjografowie zdają się nie postrzegać, jak dalece Franciszek z rozmysłem omijał ustawy kanoniczne. On, prosty diakon, przywłaszczył sobie prawo przyjęcia ślubów Klary i jej postrzyżyn bez jakiegokolwiek nowicjatu. Czyn podobny winien był zwrócić przeciwko niemu wszystkie przepisy kościelne, lecz Franciszek był już jedną z tych potęg, którym wybacza się wiele nawet wtedy, gdy działa się w imieniu świętego Kościoła rzymskiego.

Postanowił tedy Franciszek, że nocą z Niedzieli Palmowej na poniedziałek (18–19 marca 1212) Klara opuści potajemnie zamek ojcowski i z dwiema towarzyszkami przybędzie do Porcjunkuli, gdzie będzie wyczekiwana i gdzie otrzyma od niego welon.

Przybyła istotnie w chwili, gdy bracia śpiewali jutrznię. Wyszli — jak czytamy — ze świecami w ręku na spotkanie oblubienicy, a las Porcjunkuli rozbrzmiewał echem pieśni radosnych na te gody nowe.

Potem rozpoczęła się msza, odprawiana przy tym samym ołtarzu, przy którym przed trzema laty Franciszek usłyszał ostateczne wezwanie Jezusa; klęczał w tem samem miejscu, lecz otoczony całą rodziną duchowną.

Łatwo wyobrazić sobie wzruszenie Klary. Krok, uczyniony przez nią, był istnem bohaterstwem; wiedziała, na jakie naraża się prześladowania ze strony rodziny, to zaś, co znała z życia Braci Mniejszych, mówiło jej o niedolach, na jakie wydaje się ten, kto poślubia ubóstwo. Bezwątpienia tłumaczyła sobie słowa, słyszane podczas nabożeństwa w duchu swych rozmyślań.

Wżdyć są ludem moim,

Są synami, nie sprzeniewierzą mi się;

Przetoż był ich zbawicielem.

We wszelakiem uciśnieniu ich

I on był uciśniony;

Ale Anioł oblicza jego

Wybawił ich.[1]

Franciszek odczytał potem słowa Jezusa do uczni, ona zaś przysięgła uzgodnić z niemi życie swoje. Włosy jej padły pod nożycami; wszystko było dokonane.

W kilka chwil później Franciszek odprowadził ją do pewnego klasztoru benedyktynek, oddalonego o godzinę drogi. Tam miała pozostać tymczasowo, wyczekując dalszych wydarzeń.

Nazajutrz ojciec jej, Favorino, przybiegł za nią z kilku przyjaciółmi, krzycząc, błagając, złorzecząc. Pozostała niewzruszoną i okazała tyle męstwa, że wreszcie wyrzeczono się zabierania jej przemocą.

Nie był to koniec jej udręki. Być może, że scena opisana przeraziła benedyktynki, dość, że przed upływem dwóch tygodni widzimy ją w innym klasztorze, a mianowicie w klasztorze Sant-Angelo in Panso w Asyżu. W tydzień po Wielkiejnocy, Agnieszka, jej siostra młodsza, przyszła za nią, postanawiając także służyć ubóstwu. Franciszek postrzygł ją. Gniew ich ojca był tym razem straszliwy. Z gromadą krewnych wtargnął do klasztoru, lecz ani zniewagi, ani bicie nie zdołały zachwiać tego czternastoletniego dziecka. Pomimo jej krzyku, zabrano ją przemocą. Omdlała, lecz drobne jej ciało wydało się tak ciężkiem tym, co ją porwali, że porzucili ją w polu, na oczach oraczy, będących świadkami tej smutnej sceny, a Klara, której wołania Bóg wysłuchał, przybiegła siostrze z pomocą.

Pobyt ich w tym klasztorze był bardzo krótki i zdaje się, że nie pozostawił w nich zbyt dobrego wspomnienia. Franciszek wiedział, że do tych dwóch przyjaciółek pragnie przyłączyć się wiele innych. Zaczął więc rozglądać się za schronieniem, w którem mogłyby żyć pod jego kierunkiem i oddawać się z całą swobodą przepisom ewangelicznym.

Szukał niedługo; benedyktyni góry Subasio korzystali z każdej sposobności, aby stać się popularnymi. Należeli oni do tych zgromadzeń kamedułów, któremi ludność pogardzała bodaj najbardziej; niektóre klasztory ich zostały właśnie obrabowane. Opactwo liczyło już tylko ośmiu mnichów, a ci usiłowali uratować szczątki swych bogactw i przywilejów częściowemi ofiarami; dnia 22 kwietnia 1212 ofiarowali oni gminie Asyżu pomnik, istniejący dotąd, świątynię Minerwy, mającą służyć jako dom miejski.

Franciszek, który zawdzięczał im już Porcjunkulę, zwrócił się do nich ponownie. Radzi, że nadarza się im nowa sposobność do oddania usługi temu, który był wcieleniem dążeń ludu, dali mu kaplicę świętego Damjana. Niezawodnie radzi też byli, że faworyzując nowy zakon, mogli dokuczyć biskupowi Guidonowi, który dawał im powody do niezadowolenia. W tej to samotni, tak odpowiedniej dla modlitwy i skupienia, osadził Franciszek niebawem swoje córki duchowne i w tej świątyńce, naprawionej jego własnemi rękoma, u stóp krzyża, z którego Chrystus przemówił ongi do niego, miała się odtąd modlić Klara. Był to dom Boży, lecz był też w wielkiej mierze domem Franciszka. Przekraczając jego próg, doznała Klara niezawodnie tego słodkiego, zachwycającego uczucia, jakiego doznaje kobieta, po raz pierwszy wkraczająca do domu małżonka, drżąca ze wzruszenia na oszałamiającą myśl o promiennej przyszłości.

Jeśli początki te pragniemy ocenić należycie, to nie powinniśmy zapominać o tem, z jaką szybkością wpływy zewnętrzne przekształciły początkowe zasady świętego Franciszka.

Nie dążył do założenia jakiegoś drugiego Zakonu tak samo, jak nie zamierzał zakładać pierwszego: Zabierając Klarę jej rodzicom, działał poprostu jako prawdziwy rycerz, który wyzwala kobietę uciśnioną i bierze ją pod swą opiekę. Umieszczając ją u świętego Damjana, przygotował schronisko dla tych, które ją zechcą naśladować w życiu zdała od świata i przestrzeganiu reguły ewangelicznej. Nie wątpił wszakże, że ta doskonałość, której on i jego uczniowie byli apostołami i misjonarzami, którą Klara i jej towarzyszki miały urzeczywistnić w czystości — jest możliwem na każdem stanowisku społecznem. Stąd powstało to, co niesłusznie nazwano Zakonem Trzecim, a co w pierwotnej jego myśli nie było oddzielonem od pierwszego. Trzeciego zakonu nie potrzebował on powoływać do życia w roku 1221, ponieważ istniał on od chwili, w której jedyny bodaj człowiek postanawiał iść za jego wskazaniami, choćby nie mógł pójść za nim do Porcjunkuli. Wrogiem duszy było dla niego jak i dla Jezusa, skąpstwo pojęte w najszerszem znaczeniu, to jest owo zaślepienie, które skłania człowieka do wyłącznego poświęcenia serca sprawom materjalnym, czyniąc zeń niewolnika kilku sztuk złota lub kilku morgów ziemi i znieczulając go na piękno przyrody, a zatem pozbawiając nieskończonych radości, jakich doznają jedynie wyznawcy ubóstwa i miłości.

Prawdziwym franciszkaninem był każdy, kto został wewnętrznie wyzwolony z pańszczyzny materjalnej, kto był zdecydowany żyć bez gromadzenia bogactw: każdy bogaty, pragnący pracować rękoma i rozdawać uczciwie wszystko, czego sam nie potrzebował, tworząc w ten sposób kapitał wspólny, nazwany przez Franciszka Stołem Pańskim; każdy ubogi, chcący pracować i korzystać ściśle w miarę potrzeby swej z tego stołu Pańskiego.

Było to istną rewolucją społeczną.

Nie było tedy ani jednego, tem mniej kilku zakonów: została odnaleziona Ewangelja błogosławieństw, i tak samo, jak przed dwunastu wiekami, przystosowała się do każdej sytuacji.

Niestety! Kościół, uosobiony w kardynale Ugolino miał doprowadzić ruch franciszkański jeśli nie do zupełnego spaczenia, to przynajmniej do takiego ograniczenia, że w niewiele lat później ruch ten zatracił niemal cały swój charakter pierwotny.

Jak widzieliśmy, wyraz ubóstwa oddaje bardzo niedoskonale pojęcie świętego Franciszka, ponieważ zawiera on myśl wyrzeczenia, ograniczenia, podczas gdy w jego myśli ślub ubóstwa jest ślubem wolności. Własność bywa klatką złocistą, do której biedne skowronki przywykają czasem tak dalece, że nie marzą nawet, aby wylecieć z niej w bezkres w przestworza.

Święty Damjan był na początku krańcowem przeciwieństwem tego, czem jest obecnie klasztor klarysek ścisłej obserwacji; kościółek ten jest do dzisiaj niemal taki sam, jakim widział go Franciszek. Winniśmy wdzięczność Braciom Mniejszym, że zachowali nietkniętym ten czcigodny i miły przybytek pustelniczy i że nie oszpecili go bezmyślnemi upiększeniami. Ten mały zakątek ziemi umbryjskiej będzie dla naszych potomnych jakby studnią Jakubową, u której Jezus pobył przez chwilę, będzie jednym z przysionków wybranych nabożeństwa w duchu i w prawdzie. Umieszczając tam Klarę, Franciszek wręczył jej regułę przygotowaną a podobną bezwątpienia do reguły braci z wyjątkiem przepisów, dotyczących życia misyjnego. Jednocześnie zobowiązał się wraz z braćmi dopomagać pracą i jałmużną do zaspokojenia potrzeb Klary i jej przyszłych towarzyszek. Nawzajem pracować miały i one, służąc braciom tem wszystkiem, czem służyć mogły. Widzieliśmy, z jaką gorliwością zabiegał Franciszek, aby kościoły godne były odprawianego w nich nabożeństwa; nie znosił on widoku nieczystych obrusów kościelnych. Klara zaczęła prząść, by wyrabiać obrusy na ołtarze, i komże, które bracia rozdawać mieli ubogim kościołom okolicy. W ciągu pierwszych lat pielęgnowała wreszcie chorych, których przysłał jej Franciszek i przez pewien czas święty Damjan był rodzajem szpitala.

Jeden lub dwaj bracia, których nazywano Zelatorami ubogich Pań, byli specjalnie wyznaczeni do opiekowania się siostrami i pobudowali sobie chatki przy kaplicy na wzór chatek w Porcjunkuli. Sam Franciszek także był niedaleko. Rodzaj terasy długości czterech kroków wznosi się przy pustelni; Klara urządziła tu sobie malutki ogródek i gdy wieczorem podlewała kwiaty, w oddaleniu zaledwie dwóch kilometrów widywała Porcjunkulę w aureoli zorzy zachodowej.

W ciągu kilku lat stosunki między obiema pustelniami były stałe, pełne czaru i swobody. Towarzysze Franciszkowi, przyjmujący braci, przyjmowali także siostry i niejednokrotnie, powracając ze swoich wędrówek misyjnych, przyprowadzali z sobą neofitkę do świętego Damjana.

Sytuacja taka nie mogła trwać stale. Poufałość Franciszka i Klary, proste obcowanie pierwszych braci z pierwszemi siostrami, nie mogła być wzorem obcowania obu Zakonów w czasach, gdy każdy z nich liczył setki członków.

Sam Franciszek spostrzegł to niebawem, ale widział znacznie mniej, niż jego przyjaciółka. Klara przeżyła go niemal o dwadzieścia siedem lat i miała możność dostrzeżenia upadku ideału franciszkańskiego zarówno śród braci, jak i we wszystkich niemal domach, które naśladowały zrazu regułę świętego Damjana. Siłą rzeczy zmuszona była do zaprowadzenia rygoru w swoim klasztorze, lecz jeszcze na łożu śmierci stawała w obronie prawdziwej idei franciszkańskiej z heroizmem i męstwem natarczywem a świętem zarazem, które stawiają ją w pierwszym rzędzie świadków wolności sumienia.

Czyż w dziejach religji znajdziemy postać piękniejszą od postaci tej kobiety, która w ciągu przeszło ćwierćwiecza stawała do walki z papieżami, zasiadającymi na Stolicy świętej? Kobieta ta, zawsze czcigodna i niezachwiana, postanowiła umrzeć dopiero po odniesieniu zwycięstwa.

Opowiadać o jej życiu, to znaczy opowiadać o tej walce, której liczne zawęźlenia odnajduje się śród dokumentów kurji rzymskiej. Żądając aprobaty Kościoła, Franciszek zabezpieczył swe dzieło przed wielu niebezpieczeństwami, lecz jednocześnie dał mu opiekunów niebardzo usposobionych do rezygnowania ze swoich praw. Szczególniej kardynał Ugolino, przyszły Grzegorz IX, odegrał tu rolę, którą bardzo trudno zrozumieć. W sposób rozrzutny szafuje on zapewnieniami względem Franciszka i Klary o swej dla nich przyjaźni i uwielbieniu. Zapewnienia te zdają się być szczere, lecz jednocześnie ideał franciszkański, ujawniony jako życie miłości, do którego dochodzi się po zrzuceniu z siebie wszelkiej pańszczyzny materjalnej — nie miał nigdy większego odeń wroga.

W maju 1228 Grzegorz IX przybył do Asyżu w sprawach połączonych z kanonizacją świętego Franciszka. Zanim wkroczył do miasta, zboczył nieco z drogi, aby u świętego Damjana odwiedzić Klarę, którą znał oddawna i do której pisywał listy pełne płomiennego uwielbienia i ojcowskiej miłości.

Jakże zrozumieć przytem, że w przeddzień kanonizacji (16 lipca 1228) papież mógł nakłaniać ją do sprzeniewierzenia się jej ślubom?

Przekonywał ją, że czasy są cieżkie i że trudno będzie żyć kobietom nic nie posiadającym; zaproponował jej tedy posiadłość. Gdy Klara spoglądała nań bardzo zdziwiona tą propozycją, rzekł: — Jeśli powstrzymują cię śluby, to cię od nich uwolnimy.

— Ojcze święty, odpowiedziała wówczas franciszkanka, rozgrzesz mnie z grzechów moich, lecz nie mam żadnego pragnienia być rozgrzeszoną od naśladowania Chrystusa.

Piękne i święte słowo, naiwny krzyk niezależności, którym sumienie dumnie wypowiada swoją autonomję i w którym zwierciedli się całkowicie córka duchowna Biedaczyny.

Intuicją właściwą tak wielu niewiastom, wielce entuzjastycznym i bardzo czystym, przeniknęła ona aż do głębi serce Franciszka i płonęła tym samym zapałem, co on. Pozostała mu wierną aż do końca, choć, jak widzimy, przychodziło jej to nie bez trudu.

Nie tu miejsce na dochodzenie, czy słusznie Grzegorz IX chciał, aby zgromadzenie zakonne miało posiadłości; miał prawo do własnego zdania w tej mierze; lecz, wyrażając się łagodnie, jest w tem coś rażącego, gdy widzimy, jak wynosi on Franciszka na ołtarze, a jednocześnie zdradza najdroższe jego myśli i nakłania do zdrady tych, którzy dochowali mu wierności.

Czy Klara i Franciszek przewidywali trudności, jakie napotkają? Możnaby sądzić, że tak, ponieważ już za pontyfikatu Inocentego III Klara domagała się przyznania jej przywileju ubóstwa. Papieża tak zadziwiło żądanie podobne, że własną ręką zechciał napisać początek tego breve, jakiego nigdy dotąd nie zażądano od dworu rzymskiego.

Podczas pontyfikatu jego następcy, Honorjusza III, najwybitniejszą osobistością kurji był właśnie kardynał Ugolino. W roku 1216 miał on około siedemdziesięciu lat i zwracał na siebie uwagę przedewszystkiem swoim wyglądem zewnętrznym; odznaczał się bowiem tą szczególniejszą pięknością starców niezgnębionych przez życie: pobożny, oświecony, energiczny, czuł się powołanym do spraw wielkich. Miał w sobie coś, co przypominało kardynała Lavigerie i tych prałatów, pod których suknią czerwoną więcej jest żołnierza i despoty, niż kapłana.

Ruch franciszkański napastowany był gwałtownie z różnych stron; Ugolino stanął w jego obronie i na długo przedtem, zanim stał się urzędowym protektorem Zakonu, opiekował się nim z wielką gorliwością. Dla Franciszka i Klary miał uwielbienie bezgraniczne, a ujawniał je niejednokrotnie w sposób wzruszający. Gdyby był prostym człowiekiem, byłby mógł kochać ich i naśladować. Być może, iż myślał nawet o tem. Lecz, niestety, był on księciem Kościoła i musiał myśleć o tem, coby uczynił, gdyby został powołany do kierowania łodzią Piotrowa.

Zgodnie z tem postępował: czy było to wyrachowaniem z jego strony, czy też znajdował się w stanie człowieka, który zmierzając do pewnego celu, nie przebiera w drogach i środkach? Nie wiem; lecz od chwili śmierci Inocentego III widzimy, że pod pozorem opiekowania się Klaryskami bierze kierunek ich w swoje ręce, daje im regułę i zamiast zasad świętego Franciszka, podsuwa swoje własne.

W przywileju, którego jako legat udzielił 27 lipca 1219 roku na rzecz Monticelli, ani Klara ani Franciszek nie są wymienieni i damjanistki stają się jakby zgromadzeniem benedyktynek.

Zobaczymy później, jak Franciszek gniewał się na brata Filipa, zelatora Pań Ubogich, za to, że w nieobecności jego przywilej ten przyjął. Postawa jego była tak stanowcza, że inne dokumenty podobne, narzucone przez Ugolina w tym samym okresie, zostały poświadczone przez papieża w trzy lata później.

Żarliwość kardynała w wykorzystywaniu entuzjazmu, jaki budziły wszędzie ideje franciszkańskie, była tak wielka, że w rejestrach legacji jego z roku 1221 znajdujemy rodzaj formuły, przygotowanej specjalnie dla ludzi, pragnących zakładać klasztory na wzór klasztorów Sióstr u świętego Damjana. Lecz i tu daremnie szukalibyśmy imienia Franciszka lub Klary.

A przecie starzec ten miał dla młodej opatyszy jakąś namiętność mistyczną; pisywał do niej, wyrzekając, że musi być zdala od niej, a wypowiadał się słowy, które są krzykiem miłości, szacunku i uwielbienia.

W Ugohnie było dwóch ludzi co najmniej: chrześcijanin, który wobec Klary i Franciszka korzyć się musiał, i prałat, to jest człowiek, dla którego chwała Kościoła bywała czasem ważniejszą od chwały Boga.

Franciszek, który opierał mu się prawie zawsze, zdaje się, zachował dla niego aż do końca dni swoich uczucie naiwnej wdzięczności. Klara natomiast zbyt długo musiała walczyć, aby mogła była zachować złudzenia co do postawy swego opiekuna. Od roku 1230 nie znajdujemy też żadnych śladów, któreby świadczyły o utrzymaniu stosunków między nimi.

Wszystkie wysiłki papieża, zmierzające do złagodzenia ślubów ubóstwa Klary, były daremne. Wiele innych zakonnic pragnęło zachowywać ściśle regułę świętego Franciszka, między innemi córka króla czeskiego, Otokara I, utrzymująca stałe stosunki z Klarą. Lecz Grzegorz IX, do którego się zwróciła, był nieugięty. Zasypując ją pochwałami, zalecił jej jednocześnie trzymać się przedłożonej jej reguły, to jest tej, którą ułożył, będąc kardynałem. Reguła Biedaczyny została uznana za utopję, jeśli nie za herezję.

Nie udało mu się jednak doprowadzić Klary do uległości zupełnej. Dnia pewnego zbuntowała się przeciw jego rozkazom i papież musiał ustąpić. Chciał on doprowadzić do większego niż dotąd odosobnienia braci od sióstr. Długo po śmierci świętego Franciszka trwała pewna poufałość w stosunkach między świętym Damjanem a Porcjunkulą. Klara ceniła bardzo te stosunki dobrego sąsiedztwa i często zapraszała którego z braci, aby przybył wygłosić kazanie. Papież uważał stosunki takie za niewłaściwe i zakonnikom z Porcjunkuli zakazał pod grozą surowych kar chodzić do świętego Damjana bez specjalnego zezwolenia Stolicy świętej.

Tym razem Klara się pogniewała. Zwracając się do tych kilku braci, których obowiązkiem było czuwać nad jej klasztorem, podziękowała im za ich usługi i rzekła: — Idźcie, bracia; gdy pozbawiają nas tych. którzy zaopatrują nas w chleb duchowny, nie chcemy i tych, co nam dostarczają chleba cielesnego.

Ten, który pisał, że karki królów i książąt zginają się do stóp kapłanów, musiał ugiąć się przed tą kobietą i cofnąć swe zakazy. Kościołek świętego Damjana rozbrzmiewał zbyt często śpiewami miłości i wolności świętego Franciszka, aby mógł był zapomnieć o nim tak szybko i stać się zwykłym klasztorem. Klarę otaczali nadal pierwsi towarzysze mistrza, a Egidjusz, Leon, Anioł, Jałowiec, nie przestawali być jej gośćmi stałymi. Tutaj prawi kochankowie Biedy czuli się jak u siebie i znajdowali swobodę, która gdzieindziej byłaby źle widzianą.

Zdarzyło się raz, że pewien brat, Anglik z pochodzenia, sławny teolog, na rozkaz swego ministra przybył do świętego Damjana, aby tu kazał. Nagle Egidjusz, aczkolwiek prosty laik, przerwał mu, mówiąc: — Ustąp, bracie, pozwól mnie mówić. — A mistrz teologji pochylił głowę, włożył kaptur na znak posłuszeństwa i siadł, aby słuchał brata Egidjusza.

Klara ucieszyła się tem serdecznie; zdawało jej się, iż wróciły dni świętego Franciszka. To małe kółko utrzymało się aż do jej śmierci: ostatnie tchnienie wydała w objęciach braci Leona, Anioła i Jałowca. Śród cierpień i wizji konania doznawała tej wzniosłej rozkoszy, iż otaczali ją ci, co życie swoje poświęcili ideałowi, który był i jej ideałem.

W testamencie Klary widzimy życie jej takiem, jakiem było: codzienną walką o czystość zasady franciszkańskiej. Jakże odważną i śmiałą była ta, którą przedstawiają zwykle jako wątły, nikły i bezimienny kwiat klasztorny!

Broniła ona Franciszka nietylko przed innymi, lecz także przed nim samym. W mrocznych godzinach pognębienia, które tak głęboko zmącają najpiękniejsze dusze i wyjaławiają największe wysiłki, znajdowała się przy jego boku i wskazywała mu drogę. Gdy powątpiewał o swojem posłannictwie i zamierzał uciec na góry, gdzie można modlić się w samotności i wypoczywać, ona z kolei wskazywała mu łan dojrzały, wyczekujący daremnie żeńców, ludy błądzące bez pasterza, któryby je wiódł, i zawracała go ku śladom Jezusowym i ku gromadce tych, którzy dają życie swoje w okup za wielu.

Ale ta miłość, którą czuł się otoczony u świętego Damjana, częstokroć niepokoiła Franciszka. Obawiał się, aby śmierć jego, wytwarzając zbyt wielką pustkę, nie zagroziła samegoż dzieła jego; to też tkliwie przypominał swym przyjaciółkom, że nie zawsze będzie z niemi. Pewnego razu, gdy miał kazać u świętego Damjana, zamiast wstąpić na kazalnicę, kazał podać sobie popiołu, a rozsypawszy go wokół siebie i posypawszy nim głowę swoją, zaintonował Miserere, przypominając w ten sposób siostrom, że jest tylko popiołem i że rychło w popiół się obróci.

Naogół wszakże Franciszek czuł się najlepiej u świętego Damjana. Tam właśnie, gdzie w cieniu oliwek opiekowała się nim Klara, ułożył najpiękniejsze ze swoich dzieł, to mianowicie, w którem Ernest Renan powitał najdoskonalszy wyraz współczesnego uczucia religijnego — Hymn o słońcu.

1. Izajasz 63, 8–9.↩

10 Pierwsze próby nawracania niewiernych

Jesień 1212 — lato 1215.

Pierwsi Bracia Mniejsi bardzo potrzebowali zachęty i przykładów świętego Franciszka; zawczasu tedy pomyśleli o tem, aby oznaczyć pewne okresy, w których mogliby zastać go w Porcjunkuli. Zdaje się, że zgromadzenia te stały się prawdziwemi kapitułami generalnemi dopiero około roku 1216. Zgromadzano się zrazu dwukrotnie w ciągu roku: na Zielone Świątki i na święty Michał (29 września). Zgromadzenia na Zielone świątki były najważniejsze: wszyscy bracia przybywali, aby odetchnąć w towarzystwie Franciszka i zaczerpnąć z jego serca wraz z radami i wskazówkami, szlachetnego zapału i wielkich nadziei.

Członkowie młodego zgromadzenia dzielili się wszystkiem: radością i smutkiem, wątpliwościami i zdobytem doświadczeniem. Zajmowano się przedewszystkiem regułą, zastanawiając się nad potrzebnemi w niej zmianami, a nadewszystko nad sposobami coraz doskonalszego przestrzegania jej: potem za wspólną zgodą wyznaczano braciom różne prowincje.

Jedno z najczęstszych napomnień Franciszka nakazywało braciom szacunek dla księży. Błagał braci, aby duchownym okazywali cześć szczególniejszą, aby nigdy nie ominęli kapłana bez pocałowania go w rękę.

Czuł bardzo dobrze, że bracia, wyrzekłszy się wszystkiego, byli wystawieni na niebezpieczeństwo wydawania niesprawiedliwych lub surowych sądów o bogatych i wielkich świata tego. To też starał się zabezpieczyć ich przed tą możliwością i napomnienia swoje kończył częstokroć takiem pięknem słowem: — Są ludzie, którzy dzisiaj wydają nam się sługami djabła, a którzy pewnego dnia staną się uczniami Chrystusa. — Życie nasze śród świata — mawiał jeszcze — winno być takiem, aby każdy, kto nas słyszy i widzi, czuł się pociągniętym do chwalenia Ojca niebieskiego. Głosicie pokój, miejcież go w sercach. Nie dawajcie nikomu powodu do gniewu lub zgorszenia, lecz niechaj łagodność wasza wiedzie wszystkich ku pokojowi, zgodzie i przystojności.

Gdy trzeba było uczni ożywić, pocieszyć w pokusach i od nich uwolnić, Franciszek odnosił najpiękniejsze triumfy. W największy zamęt duszy słowo jego wnosiło pokój; lecz gorliwość jego w pocieszaniu smutnych stawała się płomienną i nieustępliwą wobec opieszałości. W czasach pierwszego zapału rzadką miewał sposobność do okazywania swej surowości; częściej trzeba było miarkować braci, których pobożność prowadziła do nadmiernych umartwień i pokuty.

Po skończonych naradach, gdy każdy z braci otrzymał swą cząstkę w tej uczcie miłości, Franciszek błogosławił ich, oni zaś rozpraszali się na wszystkie strony niby cudzoziemcy i wędrowcy. Nie mieli nic, ale już dostrzegali oznaki wielkiego i ostatecznego odrodzenia. Jak wygnaniec z Patmosu, widzieli „zstępujące z nieba, od Boga zgotowane, miasto święte, Jeruzalem nowe, jako oblubienicę, ubraną małżonkowi swemu… i tron, na którym siedzi upragniony przez narody Mesjasz czasów nowych, który uczynić ma wszystkie rzeczy nowe”.[1]

Tymczasem oczy wszystkich zwrócone były ku Syrji, gdzie pewien rycerz francuski, Jean de Brienne, ogłosił się właśnie królem Jerozolimy (1210) i ku której kierowały się gromady krucjaty dziecięcej.

Nawrócenie Franciszka przy całej jego stanowczości mogło było co najwyżej zmienić kierunek jego myśli i jego woli, nie mogło wszakże zmienić podstaw jego charakteru. „W wielkiem sercu wszystko jest wielkie.” Najbardziej stanowczy nawróceniec pozostaje samym sobą. Nie zmienia się nawrócony, lecz jego środowisko; rzuca się on nagle na drogę nową, ale przebiega ją z dawnym zapałem. Franciszek pozostał rycerzem i to być może zjednało mu w tak wysokim stopniu cześć najlepszych serc wieków średnich. Żyło w nim owo dążenie ku nieznanemu, pragnienie przygód i poświęceń, które historję jego wieku czynią tak wielką i pociągającą, pomimo tylu jej stron ciemnych.

Genjusze religijne mają przywilej złudy. Nie widzą nigdy dokładnie, jak wielkim jest świat. Gdy wiara ich przeniosła górę, drżą z wielkiej radości, jak starzy bojownicy hebrajscy i zdaje się im, że widzą narodziny nowego dnia, „w którym ukaże się chwała Wiecznego i w którym wilk z jagnięciem paść się będą razem”. Dobroczynna złuda! Upaja ona jak wino szlachetne, a żołnierzy rzuca do szturmowania najpotężniejszych twierdz, w tej wierze, że po ich zdobyciu wojna się skończy.

Franciszek znalazł tyle szczęścia w swoim związku z Biedą, iż był przekonany, że dość jest być człowiekiem, aby móc dojść do takiego samego szczęścia, i że Saraceni nawracać się będą tłumnie na Ewangelję Jezusa, głoszoną im w całej jej prostocie. Wybrał się tedy z Porcjunkuli na tę nową krucjatę. Nie wiemy, w którym porcie wsiadł na statek. Było to prawdopodobnie jesienią roku 1212; gdy burza rzuciła statek na wybrzeże Slawonji, musiał się zdecydować na kilkomiesięczne przebywanie w owych stronach, lub na powrót do Włoch. Postanowił wrócić do Włoch, lecz z wielkim trudem dostał się na pokład statku, który odchodził do Ankony. Nie gniewał się przecie na marynarzy za to, że niechętnie przyjęli go na statek; gdy zabrakło żywności, dzielił się z nimi tem, czego dobrzy ludzie naznosili mu w obfitości.

Zaledwie wylądował, rozpoczął wędrówkę kaznodziejską, a na jego wołanie dusze garnęły się ku niemu jeszcze skwapliwiej, niż dotąd. Możemy przypuścić, że ze Slawonji powrócił zimą z roku 1212 na 1213 i że wiosnę po tej zimie spędził we Włoszech środkowych, głosząc tam Ewangelję. Być może, iż właśnie w poście tego roku usunął się na wyspę jeziora Trazymeńskiego, która dla jego przebywania na niej stała się później sławną w jego legendzie. Tak czy owak, dokument zupełnie pewny ukazuje nam Franciszka na początku maja 1213 w Romanji. Pewnego dnia Franciszek w towarzystwie, zdaje się, brata Leona, przybył na zamek Montefeltro, między Macerata a San Marino. Odbywała się tam wielka uroczystość jako przyjęcie nowego rycerza, lecz zgiełk i śpiewy ucztujących nie odstraszyły przybyłych; bez wahania wkroczyli na podwórze, gdzie była zgromadzona wszystka szlachta okoliczna. Wziąwszy jako tekst dwa wiersze:

Tanto e ił bene ch'aspetto

Ch'ogni pena m'è diletto.[2]

Franciszek przemówił do zebranych tak serdecznie, że wielu z pośród nich zapomniało o turnieju, na który przybyli. Jeden z nich, Orlando dei Cattani, hrabia Chiusi na Casentinie, był tak wzruszony, że pociągnął Franciszka na stronę i rzekł do niego: — Ojcze, chciałbym porozmawiać z tobą o zbawieniu swej duszy. — Chętnie służę — odparł Franciszek — lecz teraz czyń zaszczyt przyjaciołom, którzy cię zaprosili, ucztuj z nimi, a potem będziemy rozmawiali tak długo, jak zechcesz.

Tak też się stało. Hrabia powrócił i rozmowę swą z Franciszkiem zakończył tak: — Mam w Toskanie górę, nadającą się osobliwie do rozmyślań, jest ona zupełnie odosobniona i dobra byłaby dla tych, którzy chcą się kajać zdała od zgiełku świata. Gdybyś chciał, dałbym ją chętnie tobie i braciom twoim dla zbawienia duszy mojej.

Franciszek przyjął ofiarę z radością, lecz ponieważ musiał uczestniczyć w kapitule, zbierającej się na Zielone Świątki w Porcjunkuli, odłożył zwiedzenie Alwernu na chwilę odpowiedniejszą.

Nic nie świadczy przeciw temu, że prawdopodobnie podczas tejże wędrówki przechodził przez Imolę. Po swojem przybyciu tam, zawsze grzeczny, poszedł przedstawić się biskupowi i prosić o zezwolenie na wygłaszanie kazań. — Nie potrzebuję nikogo do pomocy w swej pracy — sucho odparł biskup. Franciszek skłonił się i oddalił, bardziej niż zwykle uległy i uprzejmy. Lecz po godzinie niespełna powrócił. — Czegóż to, bracie, chcesz jeszcze? — Panie, — odparł Franciszek — gdy ojciec wygania syna drzwiami, ten powraca oknem.

Biskup rozbrojony natarczywością tak zbożną, udzielił mu żądanego zezwolenia.

Celem Franciszka naonczas nie była ewangelizacja Półwyspu. Bracia jego byli po nim rozproszeni już w bardzo wielkiej liczbie; zamiarem jego było otworzyć im raczej dostęp do nowych krajów.

Nie mogąc dotrzeć do niewiernych w Syrji, postanowił szukać ich w Maroku. Na jakiś czas przedtem (w lipcu 1212) wojska Almohadów zostały beznadziejnie rozgromione na równinach Tolozy. Pobity przez sprzymierzonych królów Arogonu, Nawary i Kastylji, Mohamed-el-Naser powrócił do Maroka, aby tam umrzeć. Franciszek uważał, że to zwycięstwo oręża nie byłoby zupełnem, gdyby mu nie miało towarzyszyć pokojowe zwycięstwo ducha ewangelicznego.

Zamiarem swoim był tak przejęty, tak pilno mu było dotrzeć do celu podróży, że bardzo często zapominał o swym towarzyszu, przyśpieszając kroku i wyprzedzając go. Niestety, biografowie są bardzo zwięźli w opowiadaniu o tej wyprawie i zaznaczają tylko, że po przybyciu do Hiszpanji Franciszek rozchorował się dość ciężko, i że powrót jego do kraju był konieczny. Pomijając kilka legend lokalnych o mocno podejrzanej wartości, nie posiadamy żadnych świadectw o pracach Świętego w Hiszpanji, ani też o podróży jego bądź tam, bądź z powrotem.

Milczenie to nie powinno zadziwiać i nie powinno budzić złudzeń co do ważności tej misji. Wyprawa do Egiptu, podjęta w sześć lat później, w towarzystwie wielu braci i w chwili, gdy Zakon był już bardzo rozpowszechniony, wzmiankowana jest przez Tomasza Celano zaledwie kilkoma wierszami. Gdyby nie było świeżo odnalezionej kroniki brata Jordana de Giano i obszernych szczegółów, podanych przez Jakuba de Vitry, bylibyśmy i co do tej wyprawy pozostawieni domysłom. Legendy hiszpańskie mogą zawierać ziarno prawdy, podobnie jak i legendy, dotyczące wędrówki Franciszka przez Langwedocję i Piemont, lecz przy obecnym stanie źródeł niepodobna czynić doboru wartościowego, opierając się jednocześnie na gruncie historycznym i na wybujałościach bez wartości.

Wyprawa do Hiszpanji odbyła się niezawodnie w czasie między Zielonemi Świątkami r. 1214 a temiż świętami r. 1215; sądzę, że rok poprzedni spędził Franciszek we Włoszech. Być może, iż zwiedzał wówczas Alwerno. W tym samym czasie pociągały go zapewne zarówno Marchja Ankońska jak i dolina Rieti, a jednocześnie rozrost obu gałęzi Zakonu wymagał jego obecności w Porcjunkuli i świętym Damjanie.

Szybkość i znaczenie tych misyj nie powinny nas zadziwiać, ani też wywoływać przesadnej krytyki. Dość było kilku godzin, aby stać się członkiem bractwa, o szczerości zaś powołanych wątpić nie wolno, ponieważ bezpośrednie, zupełne wyzbycie się wszelkiej własności na rzecz ubogich było warunkiem przyjęcia do zakonu. Zaraz po swem przyjęciu ci nowi bracia zjednywali nowych i częstokroć w miejscu swego pobytu stawali się kierownikami ruchu. Sposób, w jaki ruch ten szerzy się w roku 1221 w Niemczech i w roku 1224 w Anglji, daje nam bardzo żywy obraz jego rozrostu duchowego.

Na założenie klasztoru wystarczało, aby dwóch lub trzech braci posiadało jakikolwiek przytułek, z którego mogliby oddziaływać na miasto i wsi okoliczne.

Byłoby jednakowo przesadnem uważać świętego Franciszka za człowieka, który strawił życie na zakładaniu klasztorów, jak i odrzucać w czambuł tradycje miejscowe, które przypisują mu założenie setki klasztorów. W wielu wypadkach wystarcza prosty rzut oka, aby się przekonać, czy dawne mniemania są usprawiedliwione: przed rokiem 1220 zakon posiadał tylko pustelnie w rodzaju Alwernu lub Carceri, przeznaczone wyłącznie dla braci, pragnących spędzić czas jakiś w ustroniu.

Po powrocie do Asyżu, Franciszek przyjął do Zakonu pewną ilość ludzi oświeconych, w tej liczbie zdaje się Tomasza Celano. Tomasz wyraża się istotnie, że Bóg raczył wejrzeć nań wówczas, a nieco później dodaje, zdradzając swoje naiwne zadowolenie: — Błogosławiony Franciszek miał wyjątkowo szlachetne serce i umiał oceniać ludzi; to też, kierując się mądrością, starał się usilnie o to, aby każdy otrzymał to, co mu się należało i aby stopnie godności były sprawiedliwie rozdzielane.

Nie zgadza się to z naszkicowanym przez nas charakterem Franciszka. Niepodobna wyobrazić go sobie takim, któryby w łonie zakonu utrzymywał takie różnice, jakie istnieją między stanowiskami społecznemi; natomiast pamiętać należy o jego prawej, niezmiennej grzeczności, której źródłem jest serce, a która znajduje swój wyraz w takcie i miłości. Inaczej postępować nie mógł człowiek, który w grzeczności widział jeden z przymiotów Boga.

Zbliżamy się do jednego z najmniej znanych okresów jego życia. Zdaje się, że po kapitule r. 1215 przebywał jedno z tych przesileń zniechęcenia, tak częstych u ludzi, pragnących urzeczywistniać ideał na tej ziemi. Czyżby był dostrzegał oznaki, poprzedzające ciężkie doświadczenia swej rodziny duchownej? Czy może zrozumiał, że konieczności życia zmrożą kwiaty jego marzeń? Czy w niepowodzeniu wyprawy jego do Syrji i Maroka dojrzał wskazówkę Opatrzności, że ma zmienić kierunek drogi? Nie wiemy tego. Lecz około tego czasu uczuł potrzebę zwrócenia się do Klary i brata Sylwestra z prośbą o radę w sprawie wątpliwości i wahań, które go trapiły. Odpowiedź ich przywróciła mu pokój i radość: ich usty Bóg przykazywał mu wytrwać w dziele apostolskiem.

Natychmiast udał się w kierunku Bevagni, z zapałem, jakiego nie widziano w nim dotąd. Wzywając go do wytrwania, Klara tchnęła weń część swojego zapału. Jedno jej słowo wystarczyło do przywrócenia mu męstwa, i odtąd widzimy w jego życiu jeszcze więcej poezji i miłości, niż dotąd.

Kroczył pełen radości, gdy wtem, spostrzegłszy stada ptaków, zboczył nieco z drogi, aby przejść pośród nich. Bynajmniej niewystraszone, ptaki rzuciły się ku niemu jakby z powitaniem. — Ptaszkowie, bracia moi, — rzekł do nich — zapewne bardzo kochacie i wielbicie swego Stwórcę. On was odział piórami, on dał wam skrzydła do lotu i wszystko, czego potrzebujecie. Z was uczynił najszlachetniejsze stworzenia, pozwalając wam bujać w czystem przestworzu. Nie potrzebujecie ani siać, ani żąć, a jednak On troszczy się o was, chroni Was i kieruje wami. — Wtedy ptaki po wydłużały szyjki, porozpościerały skrzydła i pootwierały dzióbki, a spoglądały nań tak, jakby mu dziękowały, podczas gdy on, przechadzając się śród nich, muskał je skrajem swej szaty. Potem pożegnał się z niemi i pobłogosławił im.

Podczas tej samej wędrówki ewangelizacyjnej, przechodząc przez Alviano, kilkakrotnie przemawiał do tłumu, lecz jaskółki napełniały powietrze tak głośnym świergotem, że przegłuszały jego mowę. — Jaskółki, siostrzyczki moje — rzekł do nich, — pozwólcież teraz mnie mówić, słuchajcie słowa Bożego, zachowajcie milczenie i bądźcież spokojne, dopóki nie skończę.

Widzimy, jak miłość Franciszka ogarniała wszystko stworzenie i jak życie utajone we wszelkiej rzeczy, pobudzało go i wzruszało. Od słońca, aż do robaczka deptanego stopą, wszystko przemawiało doń niewymownem wzdychaniem istot, które żyją, cierpią i umierają, a życiem swojem i śmiercią spełniają dzieło Boże.

Bądź pochwalony, Panie, ze wszystkiem swem stworzeniem, a najprzód z jasnym bratem naszym Słońcem, który darzy nas dniem, a Ty objawiasz nam swą światłość w nim. Piękny jest i promienny w swojej wspaniałości, Twojem, Najwyższy, jest odbiciem."

I pod tym względem odnawia Franciszek natchnienie hebrajskie i wyraz prosty a potężny proroków izraelskich: — „Chwalcie Najwyższego! — śpiewał królewski psalmista — chwalcie Najwyższego, ogień i grad, śniegi i mgły, wichry, które spełniacie jego rozkazy; góry i wszystkie pagórki; drzewa owocujące i cedry; zwierzęta i wszelkie stworzenie; płazy i ptaki skrzydlate; królowie ziemi i wszystkie narody; książęta i sędziowie ziemi; młodzieńcy i panny, starcy i dzieci! Chwalcie Najwyższego! Chwalcie Najwyższego!”

Zdarzenie z ptakami w okolicy Beyagni było jednem z najpiękniejszych wspomnień całego życia, on zaś, tak powściągliwy zazwyczaj, zawsze lubił opowiadać o niem. Ten czysty zapał, który wiązał go i poufalił rozkosznie ze wszystkiem stworzeniem, zawdzięczał Klarze; ona to wyrwała go z objęć smutków i wahań. To też zachował bezgraniczną wdzięczność dla tej, która w chwili właściwej umiała odpłacić mu miłością za miłość, natchnieniem za natchnienie.

Miłość Franciszka dla zwierząt, którą tu widzimy, nie ma nic wspólnego z ową czułostkowością tak często sztuczną, a wyłączającą wszelką miłość, jaką manifestują hałaśliwie pewne stowarzyszenia współczesne. U niego jest ona tylko wyrazem odczucia przyrody, uczuciem mistycznemu rzeklibyśmy nawet, panteistycznem, gdyby wyraz ten nie posiadał znaczenia filozoficznego, zbyt określonego i zupełnie przeciwnego myśli franciszkańskiej.

Uczucie to, które u poetów stulecia trzynastego bywa częstokroć zmanierowanem i fałszywem, u Franciszka jest nietylko szczerem, lecz żywem, zdrowem i krzepkiem zarazem. To piękno poezji przywróciło Italji utracone samopoczucie, pozwoliło jej zapomnieć o zmorze herezji katarowskiej i wyzwoliło ją z pęt pesymizmu. Dzięki niemu Franciszek stał się twórcą ruchu artystycznego, który poprzedza Odrodzenie, i źródłem natchnienia dla niezliczonych prerafaelitów, owych niezręcznych, czasem dziwacznych rysowników, do których powracamy dzisiaj z uczuciem zbożnem, znajdując w ich niezgrabnych świętych życie wewnętrzne, wyraz duszy, jakiego daremnie poszukujemy gdzie indziej.

Jeśli głos biedaczyny z Asyżu cieszył się takim posłuchem, to dlatego, że zawsze i wszędzie pozbawiony był konwencjonalizmu. Jakże dalekim jest nasz Święty od owej zdziczałej i faryzejskiej pobożności mnichów, którzy baczyli pilnie, aby do klasztorów nie zbliżały się samice zwierząt. Jego pojęcie czystości w niczem nie przypomina tej przesadnej pruderji. Razu pewnego w Sienie wyprosił dla siebie synogarlice, a trzymając je w podole tuniki, mówił do nich: — Synogarlice, siostrzyczki moje, jesteście proste, niewinne i czyste; czemu pozwoliłyście się schwytać? Obronię was przed śmiercią i zbuduję wam gniazda, abyście mogły płodzić się i mnożyć według przykazania Stwórcy.

Istotnie, pobudował im gniazda, a synogarlice zaczęły wylęgać młode pod okiem braci.

W Rieti rodzina rudzików była stałą stołowniczką klasztoru; ptaszęta uwijały się, dziobiąc ze stołu, przy którym bracia spożywali posiłek. Niedaleko stąd, w Greccio, przyniesiono Franciszkowi żywego zajączka, schwytanego w sidła. — Pójdź do mnie, bracie zajączku — rzekł święty Franciszek. A gdy biedne zwierzątko uwolnione, przytuliło się do niego, podniósł je, popieścił i wreszcie postawił na ziemi, zwracając mu wolność, lecz zajączek powracał wciąż do niego, tak, że trzeba go było zanieść do sąsiedniego lasu, aby wreszcie poczuł się wolnym.

Pewnego razu, przebywając jezioro Rieti, otrzymał od właściciela barki, którą płynął, lina niezwykłej wielkości. Franciszek przyjął go z radością, lecz ku wielkiemu zdziwieniu rybaka puścił rybę w wodę, wzywając ją, aby błogosławiła Boga.

Opowiadaniom tego rodzaju nie byłoby końca, gdybyśmy chcieli powtarzać wszystkie, bowiem jego odczuwanie przyrody było wrodzonem; stały związek z przyrodą budził w nim miłość do wszystkiego stworzenia: upajał się czarem wielkich lasów; doznawał uczucia dziecięcej trwogi, gdy samotny grążył się w modlitwie w jakiej opuszczonej kaplicy, lecz odczuwał niewymowną rozkosz, wdychając woń kwiatu lub przyglądając się czystej wodzie strumienia.

Ten doskonały kochanek Biedy tolerował jednak pewien przepych, ba, nawet zobowiązywał doń w Porcjunkuli. Był to przepych kwiatów. Brat ogrodnik miał za obowiązek uprawiać nietylko jarzyny i rośliny użytkowe, lecz musiał zachować także kącik ogródka dla braci naszych, kwiatów polnych. Franciszek przemawiał i do nich także, a raczej odpowiadał im, ponieważ tajemnicza a słodka ich mowa przenikała aż do głębi jego serca.

Stulecie trzynaste dojrzało było do zrozumienia poety umbryjskiego; kazanie do ptaków kładło kres panowaniu sztuki bizantyjskiej i myśli, której ona była wyrazem. Nadszedł był koniec dogmatyzmu i autoretytu; miejsce ich zająć miały indywidualizm i natchnienie. Nie odrazu oczywiście i nie bez walki ze złośliwą reakcją; tem niemniej mamy tu ważną datę w historji sumienia ludzkiego. Śród towarzyszy Franciszka nie brakło takich, którzy zbyt byli dziećmi swego wieku i zbyt wielkimi wyznawcami dyscypliny teologicznej i metafizycznej, aby mogli w pełni pojąć uczucie tak naiwne i głębokie. Lecz wszyscy, acz w różnym stopniu, podlegali jego czarowi. Stronice Tomasza Celano, poświęcone tej sprawie, pełne są liryzmu, jakiego nie znajdujemy w żadnej innej części jego dzieła, a kończą się obrazem Franciszka, przypominającym Pieśń nad Pieśniami: przy wzroście więcej niż średnim, Franciszek miał twarz wesołą i dobrą, oczy czarne, głos łagodny i dźwięczny. Cała jego postać była dziwnie wiotka i smukła, co ją czyniło niewymownie miłą. Wszystkie te rysy odnajdujemy w najstarszych portretach.

1. Obj. Św. Jana 21.↩

2. Szczęście, którego czekam, jest tak wielkie, że wszelka udręka przemienia mi się w radość.↩

11 Człowiek wewnętrzny i cudotwórca

Wyprawa misyjna, podjęta za zachętą świętej Klary, a tak poetycznie rozpoczęta kazaniem do ptaków w Bevagni, była, zdaje się, nieprzerwanym dla Franciszka triumfem. Legenda bierze go w niepodzielne władanie; czy chce, czy nie chce, cuda biegną śladem jego kroków; nawet bez jego wiedzy, przedmioty, któremi się posługiwał, mają własności cudowne; miasteczka wychodzą procesjonalnie na jego spotkanie, a biografowie stają się echem owych włoskich uroczystości religijnych, wesołych, popularnych, hałaśliwych i pełnych słońca, czem różnią się tak bardzo od podobnych uroczystości, troskliwie organizowanych przez ludy północne.

Z Alviano przybył Franciszek niezawodnie do Narni, jednego z najrozkoszniejszych miasteczek Umbrji, które po zdobyciu wolności komunalnej budowało właśnie katedrę. Zdaje się, że miasteczko to było mu szczególniej miłem, podobnie jak miasteczka sąsiednie.

Stamtąd udał się prawdopodobnie w dolinę Rieti, gdzie Greccio, Fonte-Colombo, San-Fabiano, Sant-Eleuthero, Poggio-Buscone przechowują więcej śladów jego pobytu, niż okolice Asyżu.

Tomasz Celano nie podaje nam żadnych wskazówek co do drogi przebytej, lecz rozwodzi się obszernie o powodzeniu Apostoła na pograniczu Ankony, a przedewszystkiem w Ascoli. Czy ludność tych okolic pamiętała jeszcze o wezwaniach, z któremi Franciszek i Egidjusz przybyli do niej przed laty sześciu (1209), czy też przypuścić należy, że była ona osobliwie przygotowana do zrozumienia nowej Ewangelji? Jakąkolwiek jest przyczyna tego, nigdzie nie ujawniono podobnego entuzjazmu; skutek kazań był taki, że trzydziestu neofitów bezpośrednio pod ich wpływem przywdziało habit.

Marchja Ankońska stać się miała prowincją franciszkańską w pełni znaczenia wyrazu. Tam są pustelnie Offida, San-Severino, Macerata, Forano, Cingoli, Fermo, Massa i wielu innych, w których ubóstwo znajdować miało w ciągu całego jednego stulecia swych głosicieli i męczenników; stamtąd-to wyszli Jan z Alwernu, Jakób z Massy, Konrad z Offidy, Anioł Clareno i legjony tych rewolucjonistów bezimiennych, marzycieli, proroków, którzy od czasu braci wyrwanych w roku 1244 przez generała Zakonu, Krescencjusza de Jesi, nie przestawali się mnożyć, a swoim dumnym oporem wobec wszelkich władz, zapisali jedną z najpiękniejszych kart historji religijnej wieków średnich.

Powodzenie to, napełniając radością duszę Franciszka, nie obudziło w nim najmniejszego odruchu pychy. Nigdy człowiek nie posiadał większej władzy nad sercami, ponieważ nigdy kaznodzieja nie mówił mniej o samym sobie. Pewnego razu brat Maciej postanowił wystawić skromność jego na próbę.

— Dlaczego ty? Dlaczego ty? Dlaczego ty? — powtarzał kilka razy, jak gdyby podrwiwał z Franciszka. — Czegóż to chcesz, bracie? — zawołał wreszcie Franciszek. — Chcę wiedzieć, dlaczego wszyscy biegają za tobą, dlaczego każdy chce cię widzieć, słyszeć, słuchać, chociaż nie jesteś ani piękny, ani uczony, ani pochodzisz ze szlachetnego rodu? Czem to się dzieje, że wszyscy chcą iść za tobą?

— Słysząc te słowa, błogosławiony Franciszek pełen radości wzniósł oczy ku niebu i przez długą chwilę trwał w zamyśleniu; potem ukląkł, chwaląc i błogosławiąc Boga z żarem nadzwyczajnym. Wreszcie zwrócił się do Macieja: — Chcesz wiedzieć, dlaczego wszyscy idą za mną? Chcesz wiedzieć? Oto dlatego, że oczy Najwyższego tak chciały: spoglądają one bezustannie na dobrych i na złych i ponieważ te najświętsze oczy nie znalazły śród grzeszników żadnego, któryby był ode mnie mniejszy, nędzniejszy i bardziej grzeszny, wybrały mnie, abym dokonał cudownego dzieła, które Bóg przedsięwziął; wybrał mnie, dlatego, iż nie znalazł człeka marniejszego, i dlatego, że postanowił zaćmić szlachectwo i wielkość, moc, piękno i mądrość świata.

Odpowiedź ta rzuca promień światła na serce Franciszka: posłannictwem jego jest przypomnieć światu jeszcze raz dobrą nowinę, zwiastowaną ubogim; celem jego jest podjęcie tego dzieła mesjanicznego, które ujrzała Dziewica z Nazaretu, gdy śpiewała swoje Magnificat, ów śpiew miłości i wolności, w którego westchnieniach przesuwa się wizja nowego porządku społecznego.

Przypomina on, że szczęście człowieka, pokój jego serca, radość życia, nie spoczywają ani w pieniądzach, ani w wiedzy, ani w mocy, lecz w woli prostej a szczerej. Pokój ludziom dobrej woli!

Rolę, jaką odegrał w Asyżu w zatargach swych współobywateli, byłby pragnął odegrać także na całej reszcie Półwyspu, bowiem nikt dotąd nie marzył o odnowie społecznej bardziej doskonałej, lecz chociaż cel jego podobny był do celu, zamierzanego przez wielu rewolucjonistów, którzy przyszli po nim, to jednak środki jego są zupełnie odmienne: jedyną jego bronią była miłość.

Wydarzenia omyliły go. Z wyjątkiem oświeconych Marchji Ankońskiej i Fraticellów Prowancji, uczniowie jego świadomie spaczyli jego myśl.

Kto wie wszakże, czy nie powstanie ktoś i nie podejmie na nowo jego dzieła? Czyż szał zwodniczej spekulacji niedość kosztował ofiar? Czyż mało jest śród nas takich, którzy widzą, że przepych jest tylko ułudą? Że życie, aczkolwiek jest walką, nie jest przecie morderczym zapasem dzikich zwierząt o zdobycz, ale walką o boskość, ukazującą się nam w postaci prawdy, piękna, miłości. Któż wie, czy ten konający wiek dziewiętnasty nie dźwignie się ze swego łoża, aby swemu następcy przekazać słowo męskiej wiary?[1]

Tak, Mesjasz się zjawi. Ten, którego przepowiedział Joachim de Flore, a który rozpocząć ma nowy okres dziejów ludzkości, przyjdzie. Nadzieja nie pohańbia nigdy. W naszych Babilonach współczesnych i w chatkach naszych wiosek zbyt wiele jest dusz wzdychających słowy hymnu wielkiej wigilji: Rorate coeli desuper et nubes pluant Justum[2], abyśmy nie mieli wierzyć, że bliski jest dzień boskiego poczęcia.

Wszelki początek jest tajemniczy, nietylko w świecie materji, lecz jeszcze bardziej w życiu świątobliwości, o tyle wyższem od innych postaci życia. W modlitwie znajdował Franciszek źródło potrzebnej siły duchowej i dlatego szukał samotności i milczenia. Acz umiał walczyć śród ludzi, aby zdobywać ich dla wiary, lubił — wyrażając się słowy Celana — wzlatać ptakiem i budować gniazdo na górze.

Dla ludzi szczerze pobożnych modlitwa mówiona usty i wyrażana słowy jest jedynie niższą postacią prawdziwej modlitwy. Nawet wtedy, gdy modlitwa jest szczerą i skupioną, a nie mechanicznem wymawianiem słów. stanowi ona dopiero przegrywkę dla dusz, których nie zabił materjalizm religijny.

Do pobożności nic nie jest podobnem tak, jak miłość. Formuły modlitewne równie niezdolne są wyrazić wzruszenia duszy, jak wzory listów miłosnych nie potrafią wypowiedzieć uniesień rozkochanego serca. Dla prawej pobożności jak dla głębokiej miłości wszelka formuła stanowi już pewien rodzaj profanacji.

Modlić się, to znaczy rozmawiać z Bogiem, wznosić się ku Niemu, aby mógł zstąpić ku nam, obcować z Nim. Jest to akt skupienia, rozmyślania, wymagający wysiłku najbardziej osobistego.

Tak pojęta modlitwa jest matką wszelkiej wolności i wyswobodzenia.

Choćby była rozmową duszy z samą sobą, rozmowa taka jest tem niemniej rdzeniem potężnych osobistości.

U świętego Franciszka, jak u Jezusa, modlitwa nosi piętno wysiłku, który czyni z niej akt moralny w najwyższem znaczeniu słowa. Aby poznać do gruntu takich ludzi, trzebaby móc towarzyszyć im, iść za Jezusem na owe wzgórza, na których spędzał noce. Trzej wybrani, Piotr, Jakub, Jan, towarzyszyli mu razu pewnego, lecz dla opisania tego, co widzieli i tego, co męskie sursum corda dorzuciło do promiennej, tajemniczej wielkości Uwielbianego, uciec się musieli do języka symbolu.

Podobnie miała się rzecz z świętym Franciszkiem. Dla niego, jak i dla jego Mistrza, modlitwa była komunją z Ojcem niebieskim, zjednoczeniem boskości z człowieczeństwem, a raczej usiłowaniem człowieka czynienia dzieła Bożego; modlitwa to nietylko bierne, zrezygnowane i bezsilne Fiat! — lecz wzniosłe a mężne oświadczenie: — Oto, Panie, gotowym czynić wolę twoją!

Są niezgłębione moce w duszy ludzkiej, ponieważ jest w niej sam Bóg. Czy Bóg jest pojęty jako transcendentny, czy jako immanentny; czy jako Jeden, Stwórca, Pierwiastek wiekuisty i niewzruszalny, lub czy jest, jak mówią uczeni z za Renu, idealną objektywacją naszego ja, bohater człowieczeństwa nad tem się nie zastanawia. Śród wrzawy bitewnej żołnierz nie filozofuje o prawdziwości lub fałszywości uczucia patrjotycznego; uzbraja się i walczy, narażając życie. Żołnierze walk duchownych podobnie skupiają swe siły w modlitwie, rozmyślaniu, kontemplacji, natchnieniu. Wszyscy: poeci, artyści, wtajemniczyciele, święci, prawodawcy, prorocy, wodzowie narodów, uczeni, filozofowie — czerpią z tego samego źródła.

Lecz nie bez trudu przychodzi duszy łączenie się z Bogiem, lub jeśli kto woli, odnajdywanie samej siebie. Modlitwa tylko wówczas jest boską komunją, gdy jednocześnie jest walką. Wiedział już o tem patrjarcha izraelski, który spał niedaleko Bethel; Bóg przechodzący ujawnia imię swoje tylko tym, którzy go zatrzymają i świętą przemocą wydrą mu Jego tajemnicę. Błogosławieństwa udziela Bóg dopiero po długiej walce.

Ewangelja przedstawia nam charakter modlitw Jezusowych słowem, nie dającem się przetłumaczyć; przyrównywa ona walkę, poprzedzającą dobrowolne ofiarowanie się Jezusa, do agonji: Factus in agonia.[3] Możemy rzec, iż życie jego było jedynem pasmem pokuszeń, walk, modlitwy, ponieważ słowa te wyrażają tylko różne stopnie napięcia ducha.

Jak Mistrz, tak też uczniowie i naśladowcy jego mogą przezwyciężyć duszę swoją tylko dzięki wytrwałości. Lecz słowa te, pozbawione treści dla różnych bractw pobożnych, w życiu genjuszów religijnych miały znaczenie tragiczne.

Pod względem historycznym niema nic bardziej fałszywego od postaci świętych, zdobiących nasze kościoły, z ich milutką postawą, smętnemi minami i tem czemś anemicznem i suchotniczem, co postaci te czyni wprost niemęskiemi. Są to raczej pobożni alumni, wychowani w duchu świętego Alfonsa Liguorego lub świętego Ludwika Gonzagi, lecz nie święci bojownicy, szturmujący bramy nieba.

Dotykamy jednej z najbardziej delikatnych stron życia Franciszka: jego stosunku do potęg djabelskich. Obyczaje i wyobrażenia uległy zmianom tak głębokim w sprawach dotyczących istnienia djabła i jego stosunków z ludźmi, że niepodobna wprost wyobrazić sobie, iż tak wiele myśli poświęconych było ongi demonom.

Najlepsze umysły wieków średnich wierzyły niezachwianie w istnienie Ducha złego, w jego bezustanne przekształcanie się, kuszenie ludzi i wikłanie ich w sidła grzechu. Jeszcze w szesnastem stuleciu Luter, który podkopał tyle wierzeń, nie przestaje wierzyć w osobiste istnienie szatana, w czary, zaklęcia i opętanie.

Dostrzegając w duszach swoich bezmiar nędzy i wielkości, słysząc odzywające się w nich czasem harmonijne echo wezwań do życia wyższego, przegłuszane wnetże rykiem zwierzęcia, przodkowie nasi nie mogli nie szukać wyjaśnienia tych walk; tłumaczyli je sobie jako boje demonów z Bogiem.

Djabeł jest księciem demonów, jak Bóg jest księciem aniołów; zdolni do wszelkiego przeobrażania się, toczą z sobą walkę, która trwać będzie aż do końca czasów, a ta walka straszliwa zakończy się zwycięstwem Boga. W przebiegu tej walki każdy człowiek przez całe swe życie jest przedmiotem zabiegów ze strony każdego z tych przeciwników, zaś o dusze najpiękniejsze toczy się, naturalnie, walka najgorętsza.

W ten to sposób święty Franciszek wraz ze swojem stuleciem tłumaczył sobie zaniepokojenie, przestrach i lęk, nawiedzające jego serce, tak też rozumiał nadzieję, pociechę i radość, tych stałych gości swej duszy. Wszędzie, gdziekolwiek odnajdujemy jego ślady, tradycja miejscowa przechowała pamięć strasznych napaści, jakiemi napastował go kusiciel.

Zdaje się, iż nie trzeba tu przypominać owego faktu elementarnego, że gdy z biegiem czasu zmieniają się obyczaje, człowiek ulega niemniej zadziwiającym przemianom. Jeśli zależnie od wykształcenia i rodzaju życia pewien zmysł osiągnąć może wrażliwość, wprawiającą w zdumienie nasze codzienne doświadczenie — np. słuch u muzyka, dotyk u ociemniałego itd. — można z tego wnioskować, jak dalece niektóre zmysły mogły być ongi bardziej wysubtelnione, niż dzisiaj. Przed kilku stuleciami dorośli ulegali takim samym złudzeniom wzrokowym, jakim dzisiaj ulegają dzieci najsamotniejszych wioszczyn. Drżący listek, powiew wiatru, niewyjaśniony szelest, wywołują ułudny obraz, w którego rzeczywistość wierzy się niezachwianie. Człowiek tworzy niepodzielną całość; przeczulenie woli wywołuje nadwrażliwość czucia; jedno uwarunkowuje drugie i dlatego ludzie, żyjący w czasach rewolucji, wyrastają nad zwykłą miarą. Byłoby śmiesznem, gdybyśmy dla pozoru prawdy chcieli mierzyć tych ludzi miarą naszych społeczeństw współczesnych, bowiem są oni naprawdę półbogami tak w dobrem jak i w złem.

Legendy bywają niezawsze niedorzecznemi. Ludzie roku 1793 są nam jeszcze zgoła bliscy, lecz całkiem słusznie stali się przedmiotem legendy. Śmiesznymi są ci, co sądzą ich niby jakichś poczciwych mieszczuchów, mających czas do rozważania każdego ranka, jak się ubrać i co spożyć na obiad, podczas gdy ludzie ci zmuszeni bywali dziesięć razy na dzień do powzięcia ważnych postanowień, od których zależało wszystko: los ich idei, a czasem nawet los ojczyzny. Przez bardzo długi czas historycy dostrzegali w nich tylko część prawdy, a to dlatego, że nie zwrócili uwagi na fakt, iż prawie każdy z tych działaczy był jednocześnie poetą, demagogiem, prorokiem, tyranem, bohaterem, męczennikiem. Pisanie historji równa się nieprzerwanemu tłumaczeniu i wyjaśnianiu. Ludzie trzynastego wieku nie byli w stanie oddzielić sprawy zewnętrznej od wewnętrznego stanu ich duszy. To, co my uważamy za wynik rozważań, im wydawało się dziełem natchnienia; zamiast naszych słów: pożądanie, popęd, namiętność, używali oni słowa: pokusa. Atoli różnica w wyrazie nie powinna mylić nas tak dalece, abyśmy lekceważyli lub uważali za błędną pewną część ich życia duchowego, oceniając ją ciasnym i zaciemniającym racjonalizmem.

Świętemu Franciszkowi wydawało się nieraz, że walczy z djabłem. Straszliwe demony piekła etruskiego błąkały się jeszcze po lasach Umbrji i Toskany, lecz podczas, gdy dla współczesnych i kilku uczni Franciszka zjawy, cuda i opętania są sprawami codziennemi, dla niego są one wyjątkiem i pozostają na dalszem tle. W ikonografji świętego Benedykta i większości świętych popularnych djabeł zajmuje miejsce wybitne; w życiu świętego Franciszka znika tak zupełnie, że w długiej serji fresków Giotta w Asyżu nie spotykamy się z nim ani razu.

Podobnież wszelka teurgja i taumaturgja zajmuje w jego życiu miejsce najpośledniejsze. W Ewangelji Jezus daje swym apostołom moc wypędzania duchów nieczystych i uzdrawiania wszelkiej choroby; słowa te, tworzące część jego reguły, Franciszek pojmował z pewnością bez wszelkiej przenośni. Sądził, że czyni cuda i czynić je usiłował, lecz jego myśl religijna była zbyt czysta, aby był uważał cud za coś innego jak środek do łagodzenia cierpień ludzkich. Ani razu nie uciekł się do cudu jako do środka, mającego uzasadnić prawdziwość jego posłannictwa lub potwierdzić jego ideję. Jego takt wskazywał mu na to, że dusze godne są tego, aby je pozyskiwano lepszemi środkami. Ten zupełny brak cudowności godzien jest tem baczniejszej uwagi, że sprzeciwiał się zupełnie dążnościom jego wieku.

Czytajcie żywot jego świętego ucznia, Antoniego Padewskiego († 1231), a przekonacie się, że jest on nudnym spisem cudów, uzdrowień, wskrzeszeń. Możnaby rzec, że jest to raczej prospekt aptekarza, który wynalazł nowy środek leczniczy, niż wezwanie do nawrócenia i życia wyższego. Może to interesować chorych i bigotów, lecz nie porwie ani serca ani sumienia.

Na usprawiedliwienie Antoniego Padewskiego możnaby przytoczyć fakt, że stosunki jego z Franciszkiem były bardzo nikłe. U uczni pierwszych czasów, którzy mieli możność przeniknięcia myśli mistrza aż do głębi, spotykamy tę samą szlachetną pogardę dla cudowności. Wiedzieli oni aż nadto dobrze, że radość prawdziwa nie polega na zdumiewaniu świata cudami, na przywracaniu wzroku ślepym, a nawet wskrzeszaniu takich, co byli martwi przez dni cztery, lecz na tej miłości, która prowadzi aż do poświęcenia siebie. Mihi absit gloriari nisi in cruce Domini.[4].

To też brat Egidjusz modlił się do Boga jako o łaskę, aby mu nie dał czynić cudów; w nich i w namiętności wiedzy widział on sidła, w które wpadają pyszni, wypaczający prawdziwe posłannictwo Zakonu.

Cuda świętego Franciszka są wszystkie czynami miłości. W czasach przewrotów krzewią się szczególniej choroby nerwowe, owe cierpienia, mające pozór tajemniczości, i takich to chorób zleczył Franciszek najwięcej. Słodycz jego spojrzenia, pełna współczucia i mocy zarazem, jak gdyby płynąca z głębi serca, pozwalała częstokroć zapomnieć o cierpieniu tym, którzy go widzieli.

Oko uroczne jest zabobonem mniej niedorzecznym, niż się pospolicie mniema. Słusznie rzekł Jezus, iż dość jest spojrzeć, aby zcudzołożyć. Są atoli inne spojrzenia, jak np. spojrzenie rozmyślającej Marji, godne wszelkiego poświęcenia, ponieważ w niem człowiek się oddaje, poświęca i ofiaruje.

Cywilizacja stępiła potęgę spojrzenia. Część wychowania światowego polega na tem, aby oczy nauczyć kłamać, uczynić je zimnemi i pozbawić blasku, lecz natury proste nie umieją wyrzec się tej mowy serca, która promieniami swemi rozdaje życie i zdrowie.

— Pewien brat — opowiada Celano — znosił nieopisane męki; często z pianą na ustach tarzał się po ziemi, uderzając się o przeszkody, a widok jego budził grozę; potem ciało jego sztywniało, a gdy poleżał chwilę wydłużony, wił się i skręcał straszliwie. Czasem nawet, leżąc na ziemi i nogami dotykając głowy, podrzucany był w górę na wysokość człowieka. — Franciszek poszedł go odwiedzić i uzdrowił go.

Lecz są to wyjątki, naogół bowiem Święty opierał się naleganiom swych towarzyszy, gdy ci żądali odeń cudu.

Jednem słowem możemy rzec, że pobożność Franciszka polega na ścisłej łączności jego duszy z boskością, osiągalnej przez modlitwę; żywość, z jaką ogląda on swój ideał, czyni zeń mistyka. Franciszek znał istotnie upojenie i wolność mistycyzmu, nie należy atoli zapominać o tem, co go od mistycyzmu dzieli, mianowicie o jego zapale apostolskim.

W pobożności jego jest kilka rysów osobliwych, na które trzeba zwrócić uwagę.

Przedewszystkiem jego swoboda względem obserwancji. Franciszek odczuwa doskonale, ile próżności i pychy mieści się naogół w pobożności. Widzi on w niej niebezpieczeństwo, ponieważ człowiek, przestrzegający ściśle przepisy religijne, naraża się na zapomnienie o najwyższym nakazie miłości. Jeśli zakonnik poddaje się postom nadmiernym i znajduje źródło uciechy w tem, że jest podziwiany przez prostaczków, wtedy dzieło pobożności staje się istnym grzechem. To też w przeciwieństwie do innych założycieli zakonów w regule swojej poszedł w kierunku złagodzenia obserwancji.

Nie można uważać tego za prosty przypadek, ponieważ musiał nawet walczyć ze swoimi uczniami, aby zapewnić zwycięstwo swej zasadzie. Otóż właśnie ci przedewszystkiem, którzy skłonni byli do uchylania się od przestrzegania ślubu ubóstwa, pragnęli na oczach ludzi wypełniać niektóre praktyki pobożne.

— Grzesznik może pościć — rzekł wówczas Franciszek — może się modlić i umartwiać się, lecz nie może być wiernym Bogu. — Piękne słowo i godne nawet tego, który głosił cześć Bożą w duchu i w prawdzie, bez świątyń, bez kapłanów, tak, aby każde ognisko domowe było ołtarzem, a każdy wierny kapłanem.

W każdej religji formalizm obrzędowy przybiera postać wymuszoną i ponurą. Faryzeusze wszystkich czasów układają twarze w taki wyraz, aby nikt nie mógł powątpiewać o ich pobożności. Franciszek nietylko że nie znosił tych grymasów, ale wesołość i radość zaliczał do obowiązków religijnych.

Jakże można być smutnym, gdy w sercu ma się niewyczerpany skarb życia i prawdy, który staje się tem bogatszym, im więcej zeń się czerpie? Jakże można się smucić, gdy pomimo niezliczonych upadków nie przestajemy posuwać się naprzód? Dusza wierząca, która rozwija się i rośnie, doznaje takiej samej radości, jaka jest udziałem dziecka, uszczęśliwionego tem, iż drobne jego członki, krzepnąc, pozwalają mu czynić coraz większe wysiłki.

To też słowo „radość” jest tem, które z pióra pisarzy franciszkańskich spływa najczęściej, mistrz ich bowiem uczynił z radości jeden z przepisów reguły.

Zbyt dobrym był wodzem, aby nie wiedział, że armja wesoła bywa zawsze zwycięską. W dziejach pierwszych misyj franciszkańskich nie brak wybuchów śmiechu, który brzmi szczerze i jasno.

Wieki średnie wyobrażamy sobie częstokroć daleko posępniejszemi, niż były w rzeczywistości. Cierpiano wtedy wiele, lecz wyobrażenie cierpienia nigdy nie było oddzielone od wyobrażenia winy. Pojmowano tedy cierpienia jako pokutę lub doświadczenie, a ból, tak rozumiany, tracił raniące ostrze. Przenikała go jasność nadziei.

Część radości swojej czerpał Franciszek z komunji. Dla sakramentu eucharystji miał on cześć, przenikającą niewymownem uczuciem całe jego jestestwo i napełniającą jego oczy łzami radości. Była to ta cześć, która niejednej z najpiękniejszych dusz śród ludzkości ułatwiała znoszenie udręk i niedoli życia. W stuleciu trzynastem litera dogmatu nie była tak skostniałą, jak obecnie, lecz całe piękno, prawda i moc utajona w wiekuistym pokarmie, ustanowionym przez Jezusa, była wtedy żywą we wszystkich sercach.

Eucharystja była naprawdę pokarmem dusz. Jak ongi wędrowcy, zmierzający do Emaus, tak też w chwilach, gdy rodzą się cienie wieczorne, gdy nieuchwytne smutki nawiedzają duszę, gdy budzące się zwidzenia nocne zdają się czaić za każdą naszą myślą, ojcowie nasi widywali boskiego tajemniczego towarzysza, przybywającego do nich; pochłaniali jego słowa, czuli moc, zstępującą w ich serca, a gdy cała ich istota gorzała wnętrznym ogniem, szeptali nanowo: „Zostań z nami, Panie, boć się ma ku wieczorowi i dzień się już nachylił”.[5]

Prośby ich bywały często wysłuchane.

1. Pierwsze wydanie tego dzieła ukazało się w roku 1893. Twierdzenie, że autor mylił się w swej nadziei, byłoby przedwczesnem. — (Przyp. tłum.)↩

2. Spuście niebiosa rosę z góry a obłoki niech kropią sprawiedliwego.
Jez. 45, 8.↩

3. Łuk. 22, 44: γενόμενος ἐν ἀγωνίᾳ…
Vulgata: factus in agonia…
Wujek: będąc w ciężkości…
Inni: będąc w boju…
Francuzi tłumaczą: étant en agonie… — (Przyp. tłum.)↩

4. Gal. 6, 14: Nie daj Boże, abym się chlubić miał jeno w krzyżu Pana.↩

5. Łuk. 24, 29.↩

12 Kapituła generalna r. 1217

Poczynając od Zielonych Świąt r. 1217 dane chronologiczne, dotyczące życia św. Franciszka, są tak liczne, że niemal wykluczają możność błędu.

Tego samego nie można, niestety, powiedzieć o osiemnastu miesiącach, poprzedzających te czasy, a mianowicie o miesiącach od jesieni roku 1215 do Zielonych Świąt r. 1217. Jesteśmy tu pozostawieni prawie wyłącznie domysłom.

Ponieważ w owym czasie Franciszek nie przedsiębrał żadnej wyprawy poza granice Włoch, przeto wydaje się prawdopodobnem, że czasu tego użył na pracę ewangelizacyjną we Włoszech środkowych i utrwalenie podstaw swego dzieła. Być może, iż podczas soboru lateraneńskiego (od 11 do 30 listopada 1215 r.) bawił w Rzymie, ale życiorysy pierwotne nic o tem nie mówią. Sobór zajmował się niezawodnie sprawą nowego zakonu, ale powtórzył tylko radę papieża z przed lat pięciu, aby Zakon wybrał dla się jedną z reguł istniejących. Bawił podówczas w Rzymie święty Dominik, który, starając się o zatwierdzenie swego zakonu, otrzymał radę podobną i zastosował się do niej natychmiast. Stolica święta byłaby chętnie przyznała Braciom Mniejszym ustawy osobliwe, gdyby ci za podstawę przyjęli byli regułę św. Benedykta. Naprzykład klaryski, z wyjątkiem przebywających u świętego Damjana, zachowując imię i niektóre zwyczaje osobliwe, stosować się musiały do reguły benedyktyńskiej.

Wbrew usilnym naleganiom, Franciszek postanowił zachować regułę własną, Można przypuścić, że dla porozumiewania się w tych sprawach bawił w Perugji w lipcu 1216 r., gdy umarł Inocenty III.

W każdym razie wtedy właśnie kapituły nabrały wielkiego znaczenia. Kościół, spoglądający na rozkwit Zakonu z uczuciami sprzecznemi, nie mógł pozostawać nadal biernym świadkiem ruchu tak potężnego; należało go wyzyskać.

Do dzieła tego Ugolino przygotowany był wspaniale. Gdy w roku 1216 zmarł Jan de Saint-Paul, czuwający nad Braćmi Mniejszymi z polecenia Inocentego III, kardynał pośpieszył ofiarować Franciszkowi swoją opiekę, która przyjęta została z wdzięcznością. Nad tą nadzwyczajną usłużnością Ugolina rozwodzą się obszernie Trzej Towarzysze. Stało się to niezawodnie w lecie r. 1216, bezpośrednio po śmierci Jana de Saint-Paul.

Bardzo możliwe, że 29 maja r. 1216 odbyła się pierwsza kapituła w obecności Ugolina. Popełniając błąd, bardzo w historji pospolity, większość autorów franciszkańskich odnosiła wiele zdarzeń różnoczesnych do jednej daty; sprawy, łączące się z kilku pierwszemi uroczystemi zgromadzeniami Zakonu, połączono z jednem, typowem, nazwanem kapitułą na matach. W rzeczywistości wszystkie zgromadzenia Braci Mniejszych, odbywane w ciągu długich lat, zasługują na tę nazwę.

Bracia zbierali się podczas największych upałów, sypiali pod gołem niebem lub w szałasach z trzciny. Nie żałujmy ich, nic bowiem nie dorówna wspaniałości jasnych nocy letnich w Umbrji. Czasem w Prowancji doznawać można ich przedsmaku, lecz jeśli w Baux, na skale des Doms lub w Sainte Baume widok jest równie wspaniały i potężny, brak mu pieszczotliwej słodyczy i tych wiewów życia, które tam zachwycają i czarują.

Mieszkańcy wsi i miasteczek okolicznych przybywali tłumnie na te zgromadzenia, aby widzieć ceremonje, asystować przy przywdziewaniu habitu przez ich krewnych lub przyjaciół, słyszeć wezwania Świętego i dostarczać Braciom potrzebnego pożywienia.

Przypomina to bardzo żywo camp meeting, tak ulubione przez Amerykan. W liczbie uczestników, podawanej przez legendy na kilka tysięcy, a potraktowanej nawet przez franciszkanina, O. Papiniego, żartami wątpliwej wartości, niema niezawodnie takiej przesady, jakby ktoś mógł mniemać.

Pierwsze te zgromadzenia, w których uczestniczyli wszyscy bracia, odbywały się pod gołem niebem, w obecności tłumów, przybyłych z bardzo daleka, a były zgoła niepodobne do późniejszych kapituł generalnych, istnych konklawe o niewielkiej liczbie mandatarjuszów, załatwiających na tajnych posiedzeniach wyłącznie sprawy Zakonu.

Za życia Franciszka cel tych zebrań był wyłącznie religijny. Udawano się na nie nie po to, aby mówić o sprawach ogólnych lub zastanawiać się nad nominacją ministra generalnego, lecz po to, aby umacniać się wzajemnie we wspólnocie radości, w przykładach i smutkach innych braci.

Cztery pierwsze lata po r. 1216 stanowią ważny etap w rozwoju ruchu umbryjskiego: w czasie tym Franciszek walczył o samorządność. Mamy tu do czynienia z odcieniami dość subtelnemi, których nie dostrzegali zarówno pisarze kościelni jak i ich przeciwnicy, bowiem jeśli Franciszek unikał pozoru buntu, to jednocześnie nie chciał kompromitować swej niezależności, doskonale przewidując, że wszelkie przywileje, jakiemi mógł był obdarzyć go dwór rzymski, nie warte były ofiary z wolności.

Niestety, musiał wreszcie zgodzić się na owe złocone kajdany, przeciw którym nie przestał protestować aż do ostatniego tchnienia. Bylibyśmy wszakże skazani na zupełne niezrozumienie jego dzieła, gdybyśmy zamknęli oczy na przemoc moralną, jakiej doznawał ze strony papiestwa.

Wystarczy rzucić okiem na zbiór buli, dotyczących franciszkanów, aby zdać sobie sprawę, z jakim żarem walczył on przeciw przywilejom, tak gorliwie poszukiwanym zwykle przez inne zakony.

W legendach odnajdujemy niezliczone rysy, świadczące niedwuznacznie o pogardzie, jaką żywił dla tych przywilejów. Nawet jego najbliżsi niezawsze rozumieli te jego skrupuły.

— Czyż nie widzisz — rzekli doń pewnego razu — że częstokroć biskupi nie pozwalają nam kazać, zmuszają nas do pozostawania całemi dniami bez dzieła, zanim wreszcie wolno nam głosić słowo Boże? Byłoby lepiej otrzymać na ten cel przywilej papieski, a byłoby to z korzyścią dla dusz.

Pokorą i szacunkiem — odrzekł z ożywieniem — pragnę nawrócić przedewszystkiem prałatów, gdy bowiem ujrzą nas kornych i pełnych czci dla siebie, sami prosić nas będą, abyśmy kazali i nawracali lud… Co do mnie, to nie proszę Boga o żaden przywilej, prócz jednego, abym nie posiadał żadnego, abym był pełen szacunku dla wszystkich ludzi i nawracał ich, jak tego żąda nasza reguła, nietyle słowy, ile przykłady naszemi.

Czy Franciszek miał, czy nie miał racji, odrzucając przywileje kurji, jest zagadnieniem nie należącem do historji. Jasnem jest, że w postawie swojej stale trwać nie mógł: Kościół zna tylko wiernych lub zbuntowanych. Lecz właśnie kompromisy tego rodzaju zatrważają serca najszlachetniejsze, które chciałyby, aby przyszłość rodziła się z przeszłości bez przesileń i wstrząśnień.

Kapituła r. 1217 zaznaczyła się zorganizowaniem ostatecznem misyj franciszkańskich: Włochy i inne kraje podzielone zostały w celu ich ewangelizacji na pewną ilość prowincyj, z których każda posiadała swego ministra prowincjonalnego. Od czasu wstąpienia na tron papieski (18 lipca 1216), Honorjusz III starał się ożywić w ludzie gorliwość dla krucjaty. Nie zadowoliły go w tej mierze kazania, więc uciekał się nawet do proroctw, zapewniając, że za jego pontyfikatu Ziemia święta zostanie odzyskana. Odnowiona na skutek tych wezwań gorliwość, która rozprzestrzeniła się nawet w Niemczech, wywarła wpływ głęboki na Braci Mniejszych. Tym razem Franciszek, przez pokorę, nie stanął na czele braci, wyznaczonych do misji w Syrji, lecz dał im za przewodnika znamienitego Eljasza, przebywającego zrazu we Florencji, gdzie miał sposobność do okazania swych wysokich przymiotów.

Brat ten, który rychło wysunie się na pierwszy plan tej historji, zajmował jedno z najniższych miejsc w zgromadzeniu.

Nie znamy czasu i okoliczności jego wstąpienia do Zakonu i to doprowadziło mnie do przypuszczenia, że jest on tym przyjacielem Franciszka, który służył mu za powiernika przed jego nawróceniem się ostatecznem. Wiemy tylko, że, będąc młodym, pracował w Asyżu, wyrabiając sienniki i ucząc czytać kilkoro dzieci; następnie spędził czas jakiś w Bolonji jako scriptori nagle spotykamy go śród Braci Mniejszych, spełniającego najtrudniejsze zadania.

Przeciwnicy jego głoszą na wyścigi, że był najtęższą głową swego stulecia; niestety, przy dzisiejszym stanie źródeł nie mamy możności wypowiedzenia się co do jego czynów. Oświecony i energiczny, żądny odgrywania pierwszorzędnej roli w sprawie naprawy religijnej, miał on już z góry ustalony plan realizowania swych zamiarów i dlatego dążył prosto do celu, napoły religijnego, napoły politycznego. Pełen uwielbienia i uznania dla Franciszka, chciał on ukarnić i utrwalić ruch odnowicielski. W kole franciszkańskiem, w którem bracia Leon, Jałowiec, Egidjusz i tylu innych reprezentowali ducha wolności, religję prostych i pokornych, słoneczną poezję Umbrji, brat Eljasz był przedstawicielem ducha uczoności i ducha kościelnego, roztropności i rozumu.

Miał on wielkie powodzenie w Syrji i przyjął do Zakonu jednego z najdroższych dla Franciszka uczni, mianowicie Cezarego ze Spiry, który później, w przeciągu niespełna dwóch lat (1221–1223) pozyskać miał dla ruchu całe Niemcy południowe i który krwią swą przypieczętował wierność dla ścisłego przestrzegania reguły, bronionej przezeń nawet przeciw samemu Eljaszowi.[1]

Cezary ze Spiry to wspaniały przykład duchów dręczonych i niepokojonych przez ideał, tak licznych w stuleciu trzynastem, i poszukujących zaspokojenia męczącego ich pragnienia najprzód w wiedzy, następnie zaś w życiu religijnem. Jako uczeń scholastyka Konrada, pragnął współdziałać w naprawie Kościoła; będąc jeszcze laikiem, głosił swoje ideje, nie bez powodzenia, ponieważ pewne grono pań w Spirze zaczęło wieść nowe życie. Gdy obudziło to gniew w ich mężach, kaznodzieja w obawie zemsty z ich strony, musiał uciec do Paryża, stąd udał się na Wschód; tam w kazaniu Braci Mniejszych odnalazł własne pragnienia i marzenia. Ten przykład poucza nas, jak powszechnym był w duszach stan wyczekiwania, gdy zaczęło się głoszenie ewangelji franciszkańskiej i jak dalece miała ona drogi wszędzie przygotowane.

Powróćmyż atoli do kapituły r. 1217. Bracia wysłani do Niemiec pod przewodem Jana z Penny, nawet w części nie mogli pochlubić się takiem powodzeniem, jakiego doznał Eljasz i jego towarzysze; nie znali oni zupełnie języka kraju, w którym mieli kazać. Być może, iż Franciszek nie zdawał sobie sprawy z tego, że jeśli język włoski mógł od biedy wystarczyć w krajach śródziemnomorskich, to inaczej miały się rzeczy w Europie środkowej.

Powodzenie grupy, wysłanej do Węgier, było nie większe. Bardzo często bracia misjonarze musieli pozbyć się całego swego przyodziewku i rozdać go chłopom i pasterzom, którzy nimi pomiatali; chcieli ich w ten sposób zjednać dla siebie. Lecz nie rozumiejąc mieszkańców i sami przez nich nierozumiani, musieli rychło pomyśleć o powrocie do Włoch. Winniśmy wdzięczność autorom franciszkańskim za przekazanie nam wiadomości o tych niepowodzeniach i za to, że nie próbowali przedstawić nam braci jako za natchnieniem Bożem posiadających nagle wszystkie języki, jak o tem później tak często opowiadano.

Ci z braci, którzy wysiani zostali do Hiszpanji, także nie uniknęli prześladowań. Kraj ten, tak samo jak południe Francji, był nawiedzony przez herezje, ale tłumiono je tam gwałtownie. Franciszkanie, podejrzani, że nie są dobrymi katolikami i prześladowani z tego powodu, znaleźli schronienie u królowej portugalskiej, Urraki, która na miejsce pobytu wyznaczała im Coimbrę, Guimarrens, Alenquer i Lizbonę.

Sam Franciszek wybierał się do Francji. Kraj ten z powodu swej gorliwości dla najświętszego Sakramentu pociągał go osobliwie. Być może, iż do kraju, od którego otrzymał był imię i rycerskie sny swej młodości, pociągało go bezwiednie wszystko to, co w życiu jego było poezją, śpiewem, muzyką, wnziosłem marzeniem.

Nieco z tych wzruszeń, jakich doznawał, przedsiębiorąc tę nową misję, przeniknęło do opowiadań biografów. Czuje się w nich drżenie pełne zarazem słodyczy i niepokoju, bicie serca śmiałego rycerza, który cały w zbroi wybiera się w drogę o pierwszem świtaniu, bada widnokrąg i doznaje zaniepokojenia wobec rzeczy nieznanych, ale zarazem pełen jest radości, bowiem wie, iż dzień ten poświęcony będzie sprawiedliwości i miłości.

Poeta włoski nazwał pielgrzymkami miłości zarówno wyprawy rycerskie jak i podróże, przedsiębrane przez marzycieli, artystów lub świętych do tych zakątków ziemi, które bezustannie olśniewają ich wyobraźnię jako ojczyzna z wyboru. Taką była wyprawa, którą przedsiębrał Franciszek.

— Idźcie — mówił do towarzyszących mu braci — i wędrujcie po dwóch, a bądźcie łagodni i pokorni, zachowując przystojne milczenie, modląc się. w sercach swoich i unikając słów próżnych i zbędnych. W podróży tej bądźcie równie skupieni, jakbyście się znajdowali zamknięci w pustelni lub w celi swojej, bowiem wszędzie, gdziekolwiek bawimy lub idziemy, niesiemy celę swoją z sobą: brat ciało jest celą naszą, a dusza jest pustelnicą, która ją zamieszkuje, aby się modlić i rozmyślać.

Przybywszy do Florencji, zastał tam kardynała Ugolino, wysłanego przez papieża jako legata do Toskany. aby głosił tu krucjatę i przedsiębrał co należy dla zapewnienia jej powodzenia.

Franciszek nie oczekiwał pewno takiego przyjęcia, jakiego doznał ze strony prałata. Ten bowiem, zamiast go zachęcić, odwodził go od powziętego zamiaru.

— Nie chcę, bracie, abyś udawał się za góry; dużo jest prałatów, którzy myślą tylko o tem, aby ci sprawiać trudności u dworu rzymskiego. Lecz ja i inni kardynałowie, którzy kochamy twój Zakon, pragniemy popierać i pomagać ci, pod warunkiem jednak, abyś nie oddalał się z tej prowincji.

— Lecz, panie, co za wstyd dla mnie, gdybym, wysyłając braci swoich w dal, miał pozostawać gnuśnie tutaj i nie dzielić z nimi wszystkich trudów, jakie ponoszą.

— Dlaczegóż tedy wysłałeś braci tak daleko, narażając ich na śmierć głodową, i na wszelkie niebezpieczeństwo?

— Sądzisz, panie, — odparł Franciszek z żarem i jakby porwany natchnieniem proroczem — że Bóg zbudził braci tylko dla tego kraju? Zaprawdę, powiadam tobie, że Bóg powołał ich do budzenia i dla zbawienia wszystkich ludzi, oni zaś zdobywać będą dusze nietylko w krajach ludzi wierzących, lecz nawet pośród niewiernych.

Podziw i uwielbienie, jakie słowa te zbudziły w Ugolinie, nie doprowadziły go jednak do zmiany poglądu. Nalegał tak bardzo, że Franciszek wybrał się z powrotem do Porcjunkuli: nie chodziło tu o sam pomysł wyprawy. Kto wie, czy radość, którą obiecywał sobie z ujrzenia Francji, nie utwierdziła go w myśli, iż winien jej się zrzec. Dusze, niepokojone potrzebą ofiary, doznają często tego rodzaju skrupułów; wyrzekają się radości najbardziej godziwych, aby ofiarować je Bogu.

Nie wiemy, czy natychmiast po tej rozmowie, czy też dopiero roku następnego, Franciszek postawił na czele misjonarzy, wysłanych do Francji, brata Pacyfika.

Będąc utalentowanym poetą, miał Pacyfik przed swojem nawróceniem tytuł księcia poezji i był uwieńczony na kapitolu przez cesarza. Pewnego razu, gdy odwiedzał jednę ze swoich krewnych, zakonnicę w San Severino, w Marchji Ankońskiej, Franciszek przybył także do tego klasztoru i kazał z tak świętą gwałtownością, że poeta uczuł się przebity mieczem, o którym mówi Pismo święte, mieczem przenikającym aż do szpiku kości, a rozeznawającym uczucia i myśli serca.[2] Nazajutrz przywdział habit i otrzymał swe imię symboliczne.

W podróży do Francji towarzyszył mu brat Anioł z Pizy, który w roku 1224 miał stanąć na czele pierwszej wyprawy do Anglji.

Wysyłając braci do Francji, nie mógł był pomyśleć Franciszek, że z kraju tego, który pociągał go tak nieprzeparcie, wyjdzie ruch sprzeniewierzający się jego marzeniu, że Paryż zgubi Asyż. A czasy te niebardzo były odległe: w niewiele lat później miał Biedaczyna ujrzeć część swej rodziny duchownej, jak idzie drogą zapomnienia o pokorze swego imienia, o swych zaczątkach i swych ślubach, aby zdobywać ułudne laury wiedzy.

Franciszkanie owych czasów mieli zwyczaj obierania siedzib w sąsiedztwie wielkich miast: Pacyfik i jego towarzysze osiedli w Saint-Denis. Nie posiadamy żadnych szczegółów o ich działalności, która była bardzo płodną, ponieważ w niewiele lat później umożliwiła wyprawę do Anglji, uwieńczoną powodzeniem zupełnem.

Rok następny (1218) spędził Franciszek na wędrówkach ewangelizacyjnych po Półwyspie. Niepodobna, oczywiście, śledzić tych jego wędrówek, których plan zależał od nagłych natchnień lub wskazówek równie fantastycznych jak ta, która, skłoniła go do udania się do Sieny. Bolonja, Alwerno, dolina Rieti, Sacro-Speco od świętego Benedykta do Subiaco, Gaeta, San Michele na górze Gargano widywały go pewnie w tym czasie, lecz wskazówki o jego pobycie w tych miejscach są zbyt rozproszone i chwiejne, aby mogły znaleźć miejsce w ramach historji.

Bardzo jest możliwe, że w tym czasie bawił także w Rzymie: stosunki jego z Ugolinem były częstsze, niż się zwykle sądzi. Opowiadania biografów nie powinny mylić nas w tym względzie: jest zgoła naturalnem, że w trzech lub czterech ważnych datach zamykamy często wszystko, co wiemy o danym człowieku. Zapominamy o całych latach życia ludzi najlepiej nam znanych i najbardziej kochanych, a wspomnienia swoje grupujemy dokoła kilku faktów uderzających, które jaśnieją tem żywiej, im zupełniejszym staje się mrok dokoła nich. Słowa Jezusowe, wypowiadane przy wielu sposobnościach, połączone zostały w jedną mowę, Kazanie na górze. Krytyka winna w takich razach być subtelną i do ciężkiej artylerji argumentacji naukowej dodawać trochę wnikliwej intuicji.

Teksty są rzeczą świętą, lecz nie należy robić z nich fetyszów. Nikt dzisiaj, wbrew świętemu Mateuszowi, nie przedstawia sobie Jezusa jako wypowiadającego jednym tchem kazanie na górze. Podobnie w opowiadaniach, przekazanych nam o stosunkach świętego Franciszka z Ugolinem, znajdujemy się co chwila w ślepej uliczce, potykamy się o wskazówki przeczące sobie, jeśli chcemy stosunki te sprowadzić do dwóch lub trzech spotkań, jakiemi przedstawiają się nam na pierwsze spojrzenie.

Gdy sprawę stawiamy prosto, trudności te znikają i każde ze sprzecznych opowiadań przedstawia fragment, który po złączeniu z innemi, tworzy całość organiczną, żywą i psychologicznie prawdziwą.

Poczynając od chwili, do której doszliśmy, trzeba będzie wyznaczyć Ugolinowi rolę jeszcze ważniejszą, niż dotąd. Zaczyna się walka ostateczna między ideałem franciszkańskim, chimerycznym być może, lecz wzniosłym, a polityką kościelną, która doprowadzi do tego, że Franciszek trochę przez pokorę, trochę przez zniechęcenie, czując zbliżającą się śmierć, zrzeknie się kierowania swoją rodziną duchowną.

Ugolino powrócił do Rzymu pod koniec r. 1217. W ciągu zimy następnej podpisywał bulle najważniejsze. Czas swój poświęcał badaniu sprawy nowych zakonów i wezwał Franciszka do siebie. Pamiętamy, z jaką otwartością oświadczył Franciszkowi we Florencji, że wielu prałatów stara się szkodzić u papieża jego Zakonowi. Jest widocznem, że powodzenie Zakonu i jego postawa, przypominająca herezję wbrew wszelkim zapewnieniom przeciwnym, niezależność Franciszka, który nie myśląc nawet starać się o potwierdzenie udzielonego mu przez Inocentego III przyzwolenia ustnego i wyłącznie tymczasowego, rozsyłał braci swoich na wszystkie cztery strony świata, — wszystko to musiało kler niepokoić.

Ugolino, który lepiej od kogokolwiek znał Umbrję, Toskanę, Emilję, Marchję Ankońską, wszystkie te krainy, w których kazanie franciszkańskie budziło echa najpotężniejsze, musiał także zdawać sobie sprawę z potęgi tego nowego ruchu i z konieczności zapanowania nad nim. Czuł on, że najlepszym środkiem do obalenia uprzedzeń, jakie papież i Święte Kollegium żywić mogli przeciw Franciszkowi, będzie przedstawienie go kurji.

Franciszka onieśmieliła zrazu myśl przemawiania do namiestnika Jezusa Chrystusa, lecz na skutek nalegań swego opiekuna zdecydował się pójść do Rzymu i dla większej pewności wyuczył się na pamięć wszystkiego, co powiedzieć zamierzał.

Ugolino nie był jednakże zupełnie pewnym skutków tego kroku. Tomasz Celano mówi, że pożerał go niepokój. Cierpiał za Franciszka, którego naiwna wymowa mogła była narazić się na bardzo wiele w salach pałacu Lateraneńskiego. W niepokoju o Franciszka było dużo niepokoju osobistego, gdyż niepowodzenie jego pupila mogło było zaszkodzić mu bardzo. Kłopot jego stał się tem większym, gdy Franciszek, przybywszy do najwyższego kapłana, zapomniał wszystko, co chciał był powiedzieć. Przyznał się do tego z wielką prostotą i idąc za głosem natchnienia, przemówił z takim naiwnym żarem, że zgromadzenie zostało pokonane.

Biografowie milczą o skutkach praktycznych tego posłuchania. Nie trzeba dziwić się temu, gdyż celem ich jedynym jest zbudowanie czytelnika. Pisali oni, gdy apoteoza ich mistrza była dokonana i uważali za niewłaściwe przypominanie trudności, napotykanych przezeń w ciągu pierwszych lat.

Stolica święta musiała czuć się mocno pomieszaną wobec tego dziwnego człowieka, który ujarzmiał swą wiarą i pokorą, lecz którego niepodobna była nakłonić do posłuszeństwa kościelnego.

Święty Dominik znajdował się w Rzymie w tym samym czasie i był zasypywany dowodami przychylności papieża. Wiemy, że gdy Inocenty III wezwał go, aby wybrał jedną z reguł już istniejących, Dominik, porozumiawszy się ze swymi braćmi, wybrał regułę św. Augustyna. To też Honorjusz nie skąpił mu przywilejów. Nie jest wykluczonem, że Ugolino starał się przezeń wpłynąć na świętego Franciszka.

Kurja zdawała sobie doskonale sprawę z tego, że Dominik, którego zakon liczył wówczas zaledwie kilka dziesiątków członków, stanowi wielką potęgę moralną swej epoki, lecz nie doznawała ona względem niego uczuć tak pomieszanych, jakie budził w niej Franciszek.

Połączyć oba zakony, rzucić na ramiona dominikanów brunatną suknię Biedaka z Asyżu i opromienić ich popularnością Braci Mniejszych; pozostawić tym ostatnim ich imię, habit, a nawet pozór reguły własnej, uzupełnionej jednakże regułą świętego Augustyna, oto pomysł, który musiał Ugolina pociągać w sposób osobliwy, a który przy uległości Franciszka miał widoki urzeczywistnienia.

Dnia pewnego, po długiem, świątobliwem naleganiu. Dominik skłonił Franciszka do dania mu swego sznurka i natychmiast opasał się nim. — Bracie — dodał — pragnąłbym gorąco, aby zakon twój połączył się z moim, tworząc w Kościele jedno zgromadzenie. — Lecz Brat Mniejszy postanowił pozostać tem, czem był i uchylił się od tej propozycji. Odczuwał on tak dobrze potrzeby wieku i Kościoła, że w niespełna trzy lata później, Dominik, ulegając nieprzepartemu prądowi, widział się zmuszonym do przekształcenia swego zakonu kanoników świętego Augustyna na zakon mnichów żebrzących, których ustawa była odbiciem franciszkańskiej.

W kilka lat później dominikanie dożyli zadośćuczynienia, że Bracia Mniejsi zmuszeni byli poczynić w swych pracach wielkie ustępstwa na rzecz wiedzy. W ten to sposób już w zaraniu swego istnienia obie rodziny zakonne współzawodniczyły z sobą, przenikały się wzajemnemi wpływami, nigdy jednakże nie zatracając zupełnie śladów swego pochodzenia. Działalność jednej streszczała się w ubóstwie i kazaniu laickiem, działalność drugiej w nauce i kazaniu klerykalnem.

1. Uwięziony na rozkaz Eliasza został pobity gdy znajdował się poza więzieniem. Skutkiem tego pobicia umarł.↩

2. Do Żydów 4, 12.↩

13 Święty Dominik i święty Franciszek

Misja egipska.
Lato 1218 — jesień 1220.

Sztuka i poezja połączyły nierozerwalnie świętego Dominika z świętym Franciszkiem. Zupełnie słusznie: sława pierwszego jest tylko odbiciem sławy drugiego i dopiero przez zbliżenie obu tych postaci można scharakteryzować najlepiej genjusz Biedaczyny.

Podczas, gdy Franciszek był człowiekiem natchnienia, Dominik, był uosobieniem posłuszeństwa i można rzec, że życie jego upłynęło na drogach do Rzymu, dokąd udawał się bezustannie po wskazówki.

To też legenda jego tworzyła się bardzo wolno, jakkolwiek nic nie przeszkadzało jej swobodnemu rozwojowi. Lecz ani gorliwość Grzegorza IX, zabiegającego o uczczenie jego pamięci, ani wiedza jego uczni nie zdołały uczynić dla Młota na heretyki tego, co miłość ludów uczyniła dla Ojca ubogich. Legenda jego ma dwa rysy, zazwyczaj szybko nużące czytelników żywotów świętych, których cześć nakazana jest przez Kościół: przeładowanie pierwiastkiem nadprzyrodzonym lichego gatunku i nierozważne zapożyczenia z legend starszych. Lud włoski, który witał w osobie Franciszka anioła wszystkich swoich nadziei, a który był przecie tak chciwy na relikwje, nie pomyślał nawet o zabraniu zwłok założyciela Zakonu Braci każących i lat dwanaście dał mu czekać na chwałę kanonizacji.

Zaznaczyliśmy już, jak Ugolino starał się o połączenie obu zakonów i jakiemi kierował się pobudkami. Udał się on na kapitułę generalną, zwołaną na Zielone Świątki (3 czerwca 1218 r.) do Porcjunkuli, dokąd przybył też święty Dominik z kilku swymi braćmi. Ceremonjał tych uroczystości był od roku 1216 niezawodnie zawsze jednaki. Bracia Mniejsi procesjonalnie udali się na spotkanie kardynała, który zsiadł natychmiast z konia, dając, tem wyraz wielkiej swej dla nich życzliwości. Przy ołtarzu, wzniesionym pod golem niebem, odprawił mszę, a Franciszek pełnił obowiązki diakona.

Łatwo wyobrazić sobie wzruszenie obecnych przy tem nabożeństwie Zielonych Świąt, najbardziej upajającem i najbardziej apokalitycznem w liturgji katolickiej, gdy pod jasnem niebem umbryjskiem rozbrzmiewała antyfona Alleluja, Alleluja, emitte Spiritum tuum et creabuntur, et renovabis faciem terrae![1] Było to wyrazem wszystkich marzeń franciszkańskich.

Dominika zdziwiła wszakże beztroska względem spraw materjalnych. Franciszek zalecił braciom, aby nie troszczyli się wcale o jadło i napój; z doświadczenia wiedział, że może polegać na miłości ludu okolicznego. Taka beztroska żywo zadziwiła Dominika, który uważał ją za przesadną. Mógł uspokoić się niebawem, gdy w chwili przyjmowania posiłku ujrzał mieszkańców okolicy, przybywających tłumnie i przynoszących pożywienia więcej, niż było potrzeba dla kilku tysięcy braci, a uważających sobie za zaszczyt, że mogą tak im służyć.

Radość franciszkanów, miłość ludu do nich, ubóstwo chatek Porcjunkuli, wszystko to wywarło na Dominika wrażenie tak głębokie, że wzruszony, w entuzjastycznym wylewie serca wyraził postanowienie poddania się ubóstwu ewangelicznemu.

Ugolino, który był także wzruszony aż do łez, nie zapomniał o swoich zamierzeniach. Zakon był już tak liczny, że nietrudno było o znalezienie w jego łonie gromadki niezadowoleńców: niektórzy bracia przed swem nawróceniem studjowali byli na uniwersytetach i ci zaczynali potępiać krańcową prostotę, do której ich zobowiązywano. Ludziom, których nie zagrzewał już entuzjazm, krótkie przepisy reguły wydawały się niewystarczającemi dla wielkiego zgromadzenia. To też z zawiścią spoglądali oni na rozległe opactwa benedyktynów, kanoników regularnych, cystersów i na dawne ustawy klasztorne. Bez trudu mogli dostrzec w Ugolinie potężnego sprzymierzeńca, do którego można było zwrócić się ze swemi życzeniami.

Ugolino, uważając chwilę za sprzyjającą jego zamierzeniom, wyraził Franciszkowi swoje poglądy: czy nie należałoby włożyć na uczni, szczególniej na wykształconych, większych obowiązków? Radzić się ich i uwzględniać ich mniemania? Korzystać z doświadczenia dawnych zakonów? Było to wszystko powiedziane jak gdyby mimochodem i z możliwą oględnością, ale Franciszek uczuł się tak żywo dotkniętym, że zamiast odpowiedzi pociągnął kardynała przed całą kapitułę.

— Bracia moi — rzekł z zapałem — Bóg powołał mnie na drogę prostoty i pokory. W nich ukazał prawdę mnie i tym, którzy chcą mi ufać i naśladować mnie. Nie mówcie mi przeto o regule świętego Benedykta, świętego Augustyna, świętego Bernarda, ani o żadnej innej, lecz jedynie o tej, którą Bóg w miłosierdziu swojem ukazać mi raczył i o której rzekł mi, że w niej zawrzeć chce ze światem nowe przymierze. Nie chciał On, abyśmy mieli jakąkolwiek inną. Lecz w wiedzy waszej i mądrości Bóg was zahańbi. Mam przecie nadzieję, że Bóg was ukarze i że radzi czy nieradzi będziecie zmuszeni opamiętać się i że czeka was tylko zawstydzenie.

Ten zapał, ujawniony przez Franciszka w obronie i podtrzymaniu swej sprawy, mocno zadziwił Ugolina, który nie rzekł już ani słowa. Dla Dominika zaś wszystko to, co widział w Porcjunkuli, było rewelacją. Czuł on dobrze, że gorliwość jego dla Kościoła nie może się spotęgować, dostrzegał wszakże jednocześnie, że przy zmianie dotychczasowej broni mógłby mu służyć daleko skuteczniej.

Oczywiście, Ugolino mógł był tylko zachęcać go do tego, Dominik zaś, zajęty nowemi myślami, udał się w kilka miesięcy później do Hiszpanji. Nie zwrócono należytej uwagi na przesilenie, jakie dokonało się w nim w owym czasie. Pisarze zakonni opowiadają obszernie o jego pobycie w grocie Segowji, lecz dostrzegają w nim tylko praktyki ascetyczne, modlitwy, wyklękiwania i nie myślą o szukaniu przyczyn tego wszystkiego. Możnaby rzec, że od tego czasu nie przestaje on kopjować świętego Franciszka, gdyby słowo to nie dźwięczało tak niemile. Po przybyciu do Seregowji założył on wzorem Braci Mniejszych pustelnię za miastem, ukrytą śród otaczających ją skał, skąd wychodził od czasu do czasu, aby wygłaszać kazania do ludu. Przemiana w sposobie jego życia była tak widoczną, że niektórzy z jego towarzyszy, oburzeni tem, postanowili nie naśladować go na tej nowej drodze.

Uczucie ludu zdaje się miewać dar intuicji. Legenda, która powstała dokoła tej groty w Segowji, opowiada, że święty Dominik otrzymał w niej stygmaty. Jest to jakby nieświadome usiłowanie wytłumaczenia za pomocą znanego obrazu tego, co naprawdę stało się w tej grocie Sierry Guaderramy.

W ten sposób święty Dominik doszedł także do ubóstwa ewangelicznego, lecz droga, którą do niej zmierzał, różniła się bardzo od drogi świętego Franciszka. Podczas gdy Franciszek osiągnął ją jednym rozmachem skrzydeł i widział w niej wyzwolenie ostateczne od spraw zohydzających życie, święty Dominik uważał ją tylko za środek; była ona dlań jedną z broni bojowników, walczących w obronie Kościoła. Nie należy tu podejrzewać pospolitego wyrachowania; uwielbienie Dominika dla wzoru, który naśladował, było szczere i głębokie, lecz trudno kopjować genjusz; tą świętą chorobą dotknięty nie był. Swoim synom duchownym przekazał zdrowie i krzepkość, dzięki czemu nie zaznali oni nigdy napadów gorączki, welotów cudownych i zwrotów nagłych, które z historji franciszkanów czynią historję zgromadzenia najbardziej udręczonego, jakie istniało kiedykolwiek na ziemi, a którego sławne kapituły mieszają się ze zdarzeniami trywjalnemi i dziwacznemi, czasem nawet prostackiemi.

Podczas kapituły r. 1218 miał Franciszek ważniejsze powody do smutku, niż szemranie gromadki niezadowolonych: misjonarze, wysłani w roku poprzednim do Niemiec i na Węgry, powrócili zupełnie zniechęceni. Opowiadania o cierpieniach, jakich ci bracia doznali, wywarły tak wielkie wrażenie, że odtąd wielu z pośród braci do modlitw swoich dodawało słowa: — Zachowaj nas, Panie, od herezji Lombardów i okrucieństwa Niemców!

To nam tłumaczy, dlaczego Ugolino zdołał ostatecznie przekonać Franciszka, że powinien dbać, aby bracia nie bywali narażani na prześladowania jako heretycy. Postanowiono, że w końcu przyszłej kapituły misjonarze zaopatrzą się w list papieski, który służyć im będzie jako legitymacja kościelna. Oto tłumaczenie tego dokumentu:

— Honorjusz, biskup, sługa sług Bożych, do arcybiskupów, biskupów, opatów, dziekanów, archidiakonów i innych przełożonych kościelnych. Pozdrowienie i błogosławieństwo apostolskie!

— Nasi kochani synowie, brat Franciszek i jego towarzysze życia i Zakonu Braci Mniejszych, wyrzekłszy się marności świata tego, wybrali rodzaj życia, godny aprobaty Kościoła rzymskiego, i udają się za przykładem Apostołów w świat, aby rozsiewali ziarno słowa Bożego. Prosimy was i wzywamy tym listem apostolskim, abyście posiadaczy niniejszego, braci wymienionego Zakonu, przyjmowali jako dobrych katolików, gdy się wam przedstawią, abyście byli dla nich przychylni, obchodząc się z nimi dobrze dla chwały Boga i szacunku dla nas.

— Dan (w Rieti) dnia 3 idów czerwcowych (11 czerwca 1219), w trzecim roku pontyfikatu naszego.

Widzimy, że wszystko w tej bulli obliczone jest na to, aby nie budziła jakichkolwiek podejrzeń we Franciszku. Trzeba porównać ją z pierwszemi listami, jakie zwykle otrzymywały inne zakony, aby przekonać się, jak dalece różni się od nich. List naprzykład, który uznawał dominikanów, był, tak samo jak inne, istnym przywilejem. Tu nie znajdujemy nic podobnego.

Zgromadzenie, otwarte w Zielone Święta r. 1219 26 maja, miało znaczenie ogromne. Wraz z niem kończyła się serja tych kapituł pierwotnych, w których natchnienie i fantazja Franciszka znajdowały swobodny wyraz. Następne, odbywane pod przewodnictwem zastępców, nie mają już ani dawnego wesela, ani czaru: jasny blask dnia stłumił wielobarwność zorzy i niewymowne piękno chwili budzenia się przyrody.

Lato r. 1219 było chwilą, przeznaczoną przez Honorjusza III na podjęcie nowych wysiłków na Wschodzie i wyprawienia wszystkich sił krzyżowych do Egiptu. Franciszek uważał, że nadeszła chwila urzeczywistnienia zamiarów, których nie mógł urzeczywistnić w r. 1212. Rzecz dziwna, Ugolino, który przed dwoma laty odwodził go od wyprawy do Francji, pozostawił mu zupełną wolność w sprawie tej nowej wyprawy. Kilku autorów mniemało, że Franciszek, znalazłszy w Ugolinie szczerego opiekuna, czuł się uspokojonym co do przyszłości Zakonu. Niezawodnie, Franciszek tak sądził, lecz historja zamieszek, powstałych po jego wyjeździe, zdumiewające opowiadanie o dobrem przyjęciu, jakiego doznało na dworze rzymskim kilku warchołów, korzystających z nieobecności Mistrza, aby zagrozić jego dziełu, pouczają nas dostatecznie, jak dalece Kościół niepokojony był przez Franciszka i jak gorąco pragnął przekształcenia jego dzieła. Nieco dalej znajdziemy szczegółowy opis tych faktów.

Zdaje się, że na tejże kapitule został mianowany prowincjałem Gaskonji brat Krzysztof, rodem z Romanji. Prowadził on życie franciszkanina pierwszych czasów, pracując na swe utrzymanie i mieszkając w szałasie, zbudowanym z gałęzi i gliny.

Egidjusz z gromadką braci udał się do Tunisu, gdzie oczekiwał go bolesny zawód. Chrześcijanie tego kraju z obawy, aby bracia przez swą gorliwość misjonarską nie skompromitowali ich w oczach władców, wpędzili wszystkich na statek i zmusili do odjazdu.

Jeśli r. 1219, jako data tych dwóch wypraw, opiera się tylko na konjunkturach, to o wyprawie braci do Hiszpanji i Maroku posiadamy dane pewniejsze. Pięciu z pośród braci poniosło śmierć męczeńską 16 stycznia 1220 r. Niedawno znaleziono sprawozdanie świadka naocznego o ich ostatnich kazaniach i ich końcu tragicznym. Dokument ten tem jest cenniejszy, że w rysach ogólnych zawiera potwierdzenie daleko obszerniejszego sprawozdania Marka z Lizbony. Nie będziemy streszczali go tutaj, gdyż tylko bardzo pośrednio dotyka życia świętego Franciszka. Należy atoli zaznaczyć, że akta te prócz swej wartości historycznej posiadają znaczenie psychologiczne, a nawet, rzec można, patologiczne. Nigdy szał pragnienia męczeństwa nie został scharakteryzowany lepiej, niż w tych długich opowiadaniach, z których widać, jak bracia wyzywali wprost Mahometan do prześladowania ich i do podania im palmy męczeństwa. Wielkoduszność, okazywana im zrazu przez Miramolina i jego współwyznawców, daje tem wyższe wyobrażenie o cywilizacji i przymiotach tych niewiernych, że uczucia przeciwne ze strony zwyciężonych na równinach Tolosy uważalibyśmy za zgoła naturalne.

Niepodobna nazwać kazaniami ten zbiór prostackich wyzwań, z któremi misjonarze zwracali się do ludzi, mających być nawracanymi: po tym paroksyzmie pragnienie męczeństwa stało się szałem samobójstwa. Nie znaczy to, aby bracia Bernard, Piotr, Adjutus, Akursjusz i Otton nie byli godni podziwu i czci, jaką ich otoczono. Czyż bowiem poświęcenie nie bywa zawsze ślepem? Aby zagon stał się urodzajnym, potrzeba krwi i łez, tych łez, które święty Augustyn nazywa krwią duszy. Ofiarne poświęcenie to wielka złuda, bo krew jednego człowieka nie może zbawić świata, ani nawet narodu. Lecz większą jeszcze jest złuda niepoświęcania się, wtedy bowiem, pozwalając ginąć innym, giniemy przedewszystkiem sami.

Bądźcież mi tedy pozdrowieni, Męczennicy marokańscy, wiem, że nie żałujecie swego szału i jeśli jaki rezonujący pedant, zabłąkany w przybytki rajskie, dowodził wam uczenie, że lepiej było pozostać w kraju i dać początek rodowi cnotliwych oraczy, to wyobrażam sobie, że Miramolin, stawszy się w niebie najlepszym waszym przyjacielem, stanął w waszej obronie.

Byliście szaleńcami, lecz wasz szał budzi we mnie zawiść, bowiem poznaliście byli, że istotę szczęścia tworzy nie służenie takiemu czy innemu ideałowi, lecz oddanie całej duszy temu, który się wybrało.

Gdy po kilku miesiącach wiadomość o ich końcu chwalebnym dotarła do Asyżu, Franciszek spostrzegł u swych towarzyszy odruch dumy, co wyrzucał im żywo. On, który byłby tak chętnie podzielił los męczenników, czuł się upokorzonym, że Bóg nie uznał go za godnego takiej ofiary. Ponieważ w sprawozdaniu znajdowało się kilka zdań pochwały dla założyciela Zakonu, Franciszek zakazał jego odczytywanie.

Nazajutrz po kapitule sam przedsięwziął wyprawę, podobną do tej, jaką powierzył braciom, wysłanym do Maroku, lecz postępował w sposób zgoła odmienny. Niema w nim tej gorliwości ślepej, biegnącej w objęcia śmierci z zapałem, zapominającym o wszystkiem innem. Być może, iż czuł już wówczas, że bezustanny wysiłek w doskonaleniu się, stałe poświęcanie się prawdzie, jest męczeństwem silnych.

Wyprawa ta, która trwała przeszło rok, wzmiankowana jest przez biografów zaledwie kilku wierszami. Na szczęście posiadamy o niej bardzo wiele sprawozdań; milczenie biografów jest dowodem szczerości pierwotnych autorów franciszkańskich: gdyby chcieli byli rozwlec opowieść, czyż byliby znaleźli temat łatwiejszy i cudowniejszy? Franciszek opuścił Porcjunkulę w połowie czerwca i udał się do Ankony, skąd krzyżowcy udać się mieli do Egiptu w dzień świętego Jana (24 czerwca). Wielu braci przyłączyło się do niego, co wytwarzało trudności w podróży morzem, gdzie trzeba było zdawać się na łaskę właścicieli statków i miłosierdzie towarzyszy podróży.

Pojmujemy zakłopotanie Franciszka, gdy po przybyciu do Ankony zmuszony był opuścić część tych, którzy tak gorąco pragnęli mu towarzyszyć. Bartłomiej z Pizy przytacza pewien szczegół o tem, który wolelibyśmy zaczerpnąć ze źródła dawniejszego, ale który odpowiada duchowi Franciszka. Zaprowadził przyjaciół swoich do portu i przedstawił im trudności: — Ludzie ze statku nie chcą przyjąć nas wszystkich, ja zaś nie mam odwagi wybierania z pośród was, abyście nie myśleli, że nie kocham wszystkich jednakowo. Spróbujmyż przeto poznać, jaką jest wola Boża. — Natychmiast przywołał dziecko, bawiące się w pobliżu, ono zaś chętnie podjęło się wyznaczonej mu roli opatrznościowej i palcem wskazało tych jedenastu braci, którzy mieli towarzyszyć Franciszkowi.

Nie znamy drogi, przebytej przez nich. Jedno tylko wspomnienie tej podróży zostało nam przekazane, mianowicie o tem, jak brat Barbaro na wyspie Cyprze dopuścił się obmowy, którą Franciszek brzydził się nadewszystko, i jak został za to ukarany. Franciszek był nieprzejednanym przeciwnikiem obmówców, tak licznych śród ludzi pobożnych i tak często zakłócających pokój klasztorów, czyniąc z nich wbrew pozorom istne piekło. Swawola braciszka wydała mu się tym razem tem godniejszą potępienia, że dopuszczono się jej w obecności cudzoziemca, pewnego rycerza cypryjskiego. Rycerz ów zdumiał się, słysząc Franciszka, rozkazującego winowajcy, aby podniósł leżący na ziemi kał osła i zjadł go. — Usta, które tryskają jadem nienawiści przeciw bratu, muszą jeść łajno — dodał Franciszek. Zarówno oburzenie Świętego jak i posłuszeństwo nieszczęśnika wzbudziły w rycerzu podziw.

Jest bardzo prawdopodobnem, że jak przypuszczał Wadding, misjonarze wylądowali w Akko, dokąd przybyli około połowy lipca. W okolicy tego miasta niezawodnie osiadł był przed dwoma laty brat Eljasz. Franciszek oddzielił się tu od kilku braci, których wysłał w różne strony, aby kazali, sam zaś w kilka dni później udał się do Egiptu, gdzie siły krzyżowców gromadziły się dokoła Damietty.

Odrazu dotknął go boleśnie moralny stan armji chrześcijańskiej. Pomimo obecności licznych prałatów i legata papieskiego, armja ta była zdezorganizowana brakiem dyscypliny. Był tem tak zaniepokojony, że gdy mówiono o bitwie, widział się zmuszonym do odradzania walki, zapowiadając, że chrześcijanie zostaną niechybnie zwyciężeni. Pokpiwano z niego, a dnia 29 sierpnia atakujący krzyżowcy zostali przez Saracenów straszliwie pobici.

Przepowiednie jego miały cudowny skutek. Trzeba dodać, że grunt pod posiew nowego ziarna był przygotowany wyjątkowo. Nie dlatego, oczywiście, aby pobożność śród wojsk była zbyt żywą, bowiem w tem zbiegowisku ludzi, pochodzących ze wszystkich stron świata, niezadowoleńcy, jasnowidze, oświeceni, łaknący prawdy i sprawiedliwości, znajdowali się tuż obok oszustów, awanturników, dybiących na cudze złoto i mienie. Ludzie ci równie zdolni do czynienia dobra i zła, zależnie od chwilowych pobudek, oderwani od rodzin, własności i przyzwyczajeń, ujarzmiających zazwyczaj wolę i niedopuszczających do zupełnej zmiany życia, mieli śród siebie dość takich, co przybywszy tutaj ze szlachetnemi ułudami, przez szczerość serca byli wprost przeznaczeni do zwiększenia pokojowej armji Braci Mniejszych. W misji tej Franciszek pozyskał współpracowników, którzy zapewnić mieli powodzenie jego dziełu w krajach północnej Europy.

Francuz Jakób de Vitry w liście, napisanym do przyjaciół, tak opowiada wrażenie, jakie wywarł na nim Franciszek:

Donoszę wam, że mistrz Reynier, przeor od świętego Michała, wstąpił do Zakonu Braci Mniejszych. Zakon ten wzmaga się wszędzie, ponieważ naśladuje Kościół pierwotny i czyni wszystko za przykładem apostołów. Mistrzowi tych Braci na imię Franciszek; jest on tak uprzejmy, że wszyscy go uwielbiają. Przybywszy do naszej armji, przez gorliwość dla wiary ważył się udać do armji nieprzyjacielskiej. W ciągu wielu dni zwiastował Saracenom słowo Boże, lecz z niewielkiem powodzeniem. Sudan, król Egiptu, wezwał go wówczas potajemnie, aby prosił Boga, iżby objawił mu jakim cudem, która religja jest najlepsza. Colin, Anglik, nasz kleryk, wstąpił do tegoż Zakonu, podobnie jak i dwóch innych naszych towarzyszy, Michał i Dom Mateusz, któremu powierzyłem probostwo świętej kaplicy. Tak samo uczynili Cantor i Henryk i wielu innych, których imiona zapomniałem.

Długi i pełen entuzjazmu rozdział tegoż autora, poświęcony Braciom Mniejszym w jego wielkiem dziele o Zachodzie, dla rozmiarów swoich nie może tu być przytoczony. Jest to żywy i dokładny obraz pierwszych czasów Zakonu, w którym kazanie Franciszka przed Sudanem opowiedziane jest ponownie. Obraz ten został naszkicowany w czasach, gdy Bracia nie mieli jeszcze ani kościołów, ani klasztorów i kiedy to kapituły odbywały się raz lub dwa razy do roku. Odnosi się to do czasów wcześniejszych, niż rok 1223, a nawet 1221. Mamy tu więc potwierdzenie opowiadania Tomasza Celano i Trzech Towarzyszy niemal dosłowne.

Co do spotkania Franciszka z Sudanem, to ostrożność nakazuje trzymać się tego, co podają Jakób de Virty i kontynuator Wilhelma z Tyru. Jakkolwiek ten ostatni pisał w czasach względnie późnych (między rokiem 1275 a 1295), to jednak postępował jak historyk, opierając się na źródłach autentycznych. Otóż tak samo jak Jakób de Vitry, nie wie on nic o propozycji Franciszka przejścia przez ogień dla udowodnienia tym cudem wyższości chrześcijaństwa, jeśli duchowni mahometańscy zgodzą się uczynić tak samo dla religji swojej.

Widzieliśmy, jak to odwoływanie się do cudów mało odpowiada charakterowi Franciszka. Być może, iż ta opowieść Bonawentury polega na nieporozumieniu. Sudan, niby nowy Faraon, mógł oczywiście zażądać od obcego kaznodziei, aby prawdziwości swego posłannictwa dowiódł cudem. Tak, czy owak, Franciszek i jego towarzysze byli przez niego bardzo dobrze traktowani, co jest tem dziwniejszem, iż walki toczyły się z całą zaciekłością.

Po powrocie do obozu krzyżowców bracia pozostali tam aż do wzięcia Damietty (5 listopada 1219). Tym razem chrześcijanie odnieśli zwycięstwo, lecz serce człowieka ewangelicznego było niezawodnie bardziej zasmucone tem zwycięstwem, niż porażką 29 sierpnia. Straszliwy wygląd miasta, w którem zwycięzcy znaleźli gromady zwłok, spory przy podziale łupów, sprzedawanie nieszczęśliwych, których oszczędził pomór, wszystkie te sceny okropne, pełne okrucieństwa i chciwości, budziły w nim obrzydzenie głębokie. Zwierzę ludzkie było rozpętane, głos apostoła nie mógł przygłuszyć tego ryku dziczy, jak głos ratownika nie może przygłuszyć łoskotu fal szalejącego oceanu.

Udał się do Syrji i do miejsc świętych. Jaka szkoda, że nawet w myśli nie możemy pójść za nim śladem jego kroków w tej pielgrzymce do Judei, Galilei, Betlejem. Nazaretu, na Getsemane! Cóż powiedziała mu stajenka, w której narodził się Syn Marji, pracownia, w której się trudził, gaj oliwny, w którym się ofiarował? Niestety, dokumenty milkną nagle zupełnie. Opuściwszy Damiettę w niewiele dni po upadku miasta (5 listopada 1219), łatwo mógł dotrzeć do Betlejem na Boże Narodzenie. Nie wiemy jednak nic, zupełnie nic, prócz tego, że pobyt jego przeciągnął się tam dłużej, niż się tego spodziewano.

Bracia, którzy w Porcjunkuli byli obecni na kapitule generalnej w roku 1220 (Zielone Świątki, 17 maja), przybywszy do Syrji, jeszcze zastali tam Franciszka, chociaż podróż ich musiała trwać co najmniej do końca czerwca. Cóż robił w ciągu tych ośmiu miesięcy? Dlaczego nie pośpieszył przewodniczyć kapitule? Byłże chory? Czy wstrzymała go jaka misja? Wiadomości, jakie posiadamy w tej mierze, są tak nikłe, że nie pozwalają nawet na konjunktury.

Anioł Clareno opowiada, że Sudan, wzruszony jego kazaniem, rozkazał, aby on i wszyscy jego bracia mieli swobodny dostęp do świętego Grobu bez jakiejkolwiek opłaty.

Bartłomiej z Pizy opowiada przygodnie, że gdy Franciszek kazał w Antjochji i okolicach, benedyktyni opactwa Czarnej Góry, oddalonej o cztery mile od tego miasta, prosili o gremjalne przyjęcie do Zakonu i wszystkie swe posiadłości oddali Patrjarsze.

Widzimy, że te dwie wskazówki są bardzo nikłe i odosobnione. Ta druga wzmianka może być nadto przyjęta tylko z dobrodziejstwem inwentarza. Posiadamy natomiast szczegółowe wiadomości o tem, co się działo we Włoszech podczas nieobecności Franciszka. Kronika brata Jordana, odnaleziona i wydana niedawno, rzuca pożądane jasne światło na spisek, uknuty właśnie przez tych, którzy mieli zastąpić Mistrza w Porcjunkuli, i to przy pobłażaniu Rzymu i kardynała-opiekuna, a w każdym razie bez oporu z ich strony. Zawęźlenia te doskonale opowiedziane są przez Anioła Clareno, lecz nieukrywane oburzenie, przenikające wszystkie jego pisma oraz ich nieścisłość, wystarczyły ostrożnym krytykom do pozostawienia ich na uboczu. Jakże przypuścić, że wybrani przez Franciszka zastępcy jeszcze za jego życia skorzystają z nieobecności mistrza, aby szkodzić jego dziełu? Czyż papież, który w owych czasach bawił w Rieti, potem w Viterbo, czyż Ugolino, który był jeszcze bliżej, w Perugji, nie nakazali milczenia agitatorom?

Dzisiaj wszystkie te wydarzenia przekazane są nam nie w formie oratorskiej i namiętnej opowieści, lecz jako datowane, krótkie, ścisłe i wyraziste notaty, jakby robione z dnia na dzień. Trzeba więc liczyć się z niemi.

Mamyż więc potępić głośno Ugolina i papieża? Nie sądzę. Postępowanie ich nie przynosi im zaszczytu, lecz intencje mieli niewątpliwie jak najlepsze. Jeśli głośny aforyzm, że cel uświęca środki, jest zbrodniczym, o ile chodzi o ocenę własnego postępowania, to przy ocenie cudzego obowiązuje stanowczo. A oto wydarzenia, o których mowa.

Dnia 25 lipca, w miesiąc mniej więcej po wyjeździe Franciszka do Syrji, Ugolino, który był w Perugji, narzucił klaryskom w Manticelli (Florencji), Sienie, Perugji i Lucce, to, przed czem z takim uporem bronił się. Franciszek, o ile chodziło o Braci, mianowicie regułę benedyktyńską.

W tym samym czasie święty Dominik, powróciwszy z Hiszpanji i po pobycie w grocie Segowji, pełen nowego zapału w postanowieniu przyjęcia dla swego Zakonu reguły ubóstwa, znalazł żywą ku temu zachętę i został zasypany dowodami życzliwości. Honorjusz III widział w nim opatrznościowego człowieka chwili, powołanego do zreformowania życia klasztornego. Miał też dla niego wyrazy niebywałej, uprzedzającej grzeczności i posunął się tak daleko, że przydzielił Dominikowi grupę mnichów, należących do różnych zakonów, a przeznaczonych na to, aby byli niejako jego namiestnikami w wędrówkach kaznodziejskich, jakie Dominik uważał za konieczne. Mnisi ci pod jego kierunkiem mieli uczyć się kaznodziejstwa ludowego.

Że Ugolino był inspiratorem tego wszystkiego, o tem świadczą bulle. Kierowanie obu nowemi zakonami zajmowało go wówczas tak wyłącznie, że wpłynęło nawet na wybór miejsca zamieszkania; znajduje się stale w Perugji, to jest o trzy mile od Porcjunkuli, lub w Bolonji, twierdzy dominikanów.

Staje się obecnie jasnem, że jeśli bractwo, założone przez Franciszka, było owocem prawdziwym jego ducha i ciałem z jego ciała, to Zakon Braci Każących wywodzi się z papiestwa, a święty Dominik jest tylko jego ojcem domniemanym. Charakter tego zakonu został należycie określony słowem jednego z annalistów współczesnych, najbardziej powołanych, Burcharda z Urspergu († 1226). Papież — powiada on — założył i potwierdził Zakon Kaznodziejów.

Udając się na Wschód, Franciszek wziął z sobą brata, z którym nie spotykaliśmy się dotąd, Piotra z Catany, czy dei Cattani. Czy brat ten pochodził z Catany, o tem nic nam nie mówi w sposób niedwuznaczny. Zdaje się być prawdopodobnem, że należał on do szlacheckiego rodu dei Cattani, dobrze już Franciszkowi znanego, bowiem Orlando, hrabia Chiusi w Casentinie, który podarował mu Alverno, był członkiem tego rodu. W każdym razie nie należy mieszać go z bratem Piotrem, który przywdział habit w kwietniu r. 1209, w tym samym czasie co Bernard de Quintavalle, i który zmarł niebawem. Tradycja, czyniąc z obu tych ludzi jedną osobę, kierowała się nietylko podobieństwem imion, lecz także skłonnością naturalną podniesienia znaczenia człowieka, który od r. 1220 do 1221 miał odegrać poważną rolę w kierowaniu Zakonem.

Przed udaniem się na Wschód, Franciszek pozostawił miast siebie dwóch zastępców: brata Mateusza z Narni i Grzegorza z Neapolu. Pierwszy był specjalnie zobowiązany do pozostawania w Porcjunkuli dla przyjmowania postulantów. Grzegorz z Neapolu miał natomiast przebiegać Włochy i pocieszać braci.

Obaj ci zastępcy zaczęli natychmiast wichrzyć. Niepodobna zrozumieć, jak ludzie, znajdujący się jeszcze pod wrażeniem swego pierwszego zapału dla reguły, którą przestrzegać przyrzekli, mogli byli pomyśleć o wprowadzaniu nowinek, jeśli nie nakłoniono ich do tego z góry.

Złagodzenie ślubu ubóstwa i pomnożenie obserwancji, oto cel wszystkich ich wysiłków.

Pozornie było to małoznaczącą inowacją, w rzeczywistości sprawa była ważną jako pierwsza próba walki ducha dawnego z duchem nowym. Był to wysiłek ludzi czyniących, może nieświadomie, z religji żywej sprawę obserwancji i rytuału, miast widzieć w niej, tak jak widział Franciszek, zdobycie owej wolności, która oswabadza od wszystkiego i uniezależnia od wszystkich, i która zmusza każdą duszę do ulegania temu czemuś boskiemu i tajemniczemu, co uwielbiają kwiaty polne, co błogosławią ptaki niebieskie, co chwali symfonja gwiazd i co Jezus z Nazaretu nazywał: Abba, to jest Ojcze.

Pierwsza reguła była ogromnie prosta, o ile chodziło o posty. Bracia mieli zachowywać post w środy i piątki, a za osobliwem zezwoleniem Franciszka mogli pościć też w poniedziałki i soboty. Zastępcy i ich zwolennicy powikłali tę sprawę w sposób dziwny. W kapitule generalnej, odbywanej podczas nieobecności Franciszka (17 maja 1220), postanowili oni, że w dni niepostne bracia nie będą starali się o otrzymanie mięsa, lecz spożyją je, jeśli zostanie im ono ofiarowane samorzutnie, że prócz środy i soboty wszyscy pościć będą w poniedziałki, że w poniedziałki i soboty wszyscy wstrzymają się od nabiału, chyba, że wierni dadzą im pożywienie z nabiałem.

Próby te, świadczące o usiłowaniach naśladowania zakonów dawnych, nie były pozbawione pewnych nadziei i pragnień podporządkowania się tym zakonom. Brat Jordan przekazał nam tylko to postanowienie kapituły r. 1220, lecz sposób, w jaki się o niem wyraża, świadczy, że nie było ono jedynem i że niezadowoleńcy chcieli podobnie, jak na kapitałach w Citta lub w Monte-Cassino, ustanawiać istne konstytucje.

Te zmiany w regule wywołały jednakże oburzenie w części kapituły. Pewien brat świecki, wzburzony takiem postępowaniem, udał się na Wschód, aby błagać Franciszka o jak najszybszy powrót i przedsięwzięcie środków, nakazanych przez okoliczności.

Były i inne powody do zaniepokojenia. Brat Filip, zelator klarysek, pokwapił się wezwać Ugolina do narzucenia im przywilejów, o których była już mowa.

Pewien brat, Jan z Conpello, zgromadził wielką liczbę trędowatych płci obojga i napisał dla nich regułę, zakładając z nimi nowy zakon. Potem w towarzystwie gromadki tych nieszczęśliwych przedstawił się najwyższemu kapłanowi, dla otrzymania zatwierdzenia.

Ujawniło się też wiele innych smutnych spraw, których brat Jordan nie wymienia. Rozeszła się nawet wieść o śmierci Franciszka, tak że cały Zakon popadł w zamęt i rozdwojenie, co groziło mu wielkiem niebezpieczeństwem. Smutne przeczucia, jakie, zdaje się, nawiedzały Franciszka, rzeczywistość usprawiedliwiła aż nadto. Zwiastun tych smutnych wieści zastał go w Syrji, prawdopodobnie w Akko. Franciszek udał się natychmiast w drogę powrotną z Eljaszem, Piotrem z Catany, Cezarym ze Spiry i kilku innymi, korzystając ze statku, płynącego do Wenecji, dokąd mógł był łatwo przybyć pod koniec lipca.

1. Wylej ducha swego, a wszystko będzie stworzone i odnowisz oblicze ziemi!↩

14 Przesilenie w Zakonie

Jesień 1220.

Po przybyciu do Wenecji, Franciszek dowiedział się jeszcze dokładniej o wszystkiem co zaszło i zwołał kapitułę generalną do Porciunkuli na święty Michał (29 września 1220 r.).

Pierwszą jego troską było uspokojenie przyjaciółki u świętego Damjana. Krótki fragment listu, jaki się przechował, świadczy o tych smutnych myślach, które go niepokoiły.

— Ja, brat Franciszek, pragnę naśladować życie i ubóstwo Jezusa Chrystusa, najwyższego Pana naszego i jego Matki najświętszej, trwając w niem aż do końca. Błagam was wszystkie i wzywam, abyście wytrwały w tem najświętszem życiu i ubóstwie. Baczcie dobrze, byście nie dały odwieść się od niego ani radami, ani wskazówkami czyjemikolwiek.

Okrzyk wesela przebiegł całe Włochy, gdy dowiedziano się o jego powrocie. Wielu z pośród gorliwych braci ogarnęło było zwątpienie, bo w wielu prowincjach zaczęto ich już prześladować. To też, gdy dowiedzieli się, że ich ojciec duchowny żyje, ogarnęła ich ogromna radość. W drodze tej jeszcze raz zaznaczyła się jego przenikliwa i subtelna dobroć. Wyczerpany wzruszeniami bardziej, niż trudami podróży, zmuszony był dnia pewnego dosiąść osła. Jechał tedy na ośle, a brat Leonard z Asyżu szedł obok niego pieszo, gdy wtem spojrzenie Franciszka spoczęło na tym bracie i zdradziło mu, co się dzieje w sercu Leonarda.

— Rodzice moi — myślał ów — byliby unikali zetknięcia się z Bernardonem, a ja oto zmuszony jestem kroczyć pieszo za jego jadącym synem.

Można wyobrazić sobie jego zdziwienie, gdy Franciszek zeskoczył żywo z osła i rzekł: — Dalej, bracie, zajmij moje miejsce, bowiem bardzo niewłaściwą jest rzeczą, abyś ty, pochodzący ze szlachetnego i potężnego rodu, szedł obok mnie pieszo. — Biedny Leonard, bardzo zmieszany, rzucił mu się do nóg, prosząc o przebaczenie.

Zaraz po przybyciu do Bolońji musiał Franciszek wystąpić przeciw sprzeniewiercom. Pamiętamy o tem, że Zakonowi nie wolno było nic posiadać, ani pośrednio, ani bezpośrednio. Klasztory, oddane braciom, nie stały się ich własnością i na każde żądanie właścicieli miały być oddane bez najmniejszego oporu. Otóż, zbliżając się do Bolonji, Franciszek zasłyszał o zbudowaniu domu, który nazywano już domem braci. Rozkazał natychmiast opuścić ten dom, nie czyniąc wyjątku nawet dla chorych, znajdujących się w nim. Bracia udali się wówczas do Ugolina, który znajdował się właśnie w tem mieście dla poświęcenia kościoła Matki Boskiej z Rheno. Ugolino obszernie tłumaczył Franciszkowi, że dom ten nie jest własnością Zakonu, aktem publicznym wykazał się sam jako właściciel tegoż i przekonał go wreszcie.

Pobożni Bolończycy zgotowali Franciszkowi entuzjastyczne przyjęcie, którego echo dotarło aż do nas.

— Studjowałem w Bolonji, ja Tomasz ze Spalato, archidjakon kościoła katedralnego tego miasta, gdy w roku 1220, w dzień Wniebowzięcia Marji Panny, ujrzałem Franciszka, każącego na placu Małego Pałacu, przed wszystkimi niemal mieszkańcami miasta. Temat jego mowy był następujący: aniołowie, ludzie, demoni. Mówił tak słusznie i wymownie, że wielu z pośród oświeconych ludzi, którzy go słuchali, ogarnęło uczucie uwielbienia dla słów człowieka tak prostego. Nie przemawiał jednakże jak kaznodzieje, lecz tak, jakby prowadził rozmowę. Celem jego mowy było przekonać słuchaczy o potrzebie usunięcia nienawiści i konieczności zawarcia pokojowych przymierzy. Ubiór jego był ubogi, w osobie jego nic nie rzucało się w oczy, twarz jego nie była piękna, lecz słowa jego czynił Bóg tak przekonywającemi, że wielu szlachty, których dziki gniew doprowadził nawet do rozlewu krwi, pogodziło się z sobą. Powzięto dla niego tak wielką cześć, że mężczyźni i kobiety biegali za nim tłumnie, a ten, komu udało się dotknąć jego szaty, uważał się za szczęśliwego.

Wówczas to zapewne, acz nie wiemy tego z pewnością — sławny Akursjusz Glossator, głowa owej sławnej dynastji prawników, co przez całe trzynaste stulecie jaśniała na uniwersytecie Bolońskim, przyjął Braci Mniejszych w swej willi Ricardina, położonej niedaleko miasta.

Zdaje się, że inny profesor, Mikołaj dei Pepoli, wstąpił także do Zakonu. Uczniowie, rzecz prosta, nie pozostali za mistrzami, i niektórzy z nich poprosili o habit. Wszystko to stanowiło jednak pewne niebezpieczeństwo: to miasto, które we Włoszech było jakby ołtarzem, poświęconym nauce prawa, miało wywrzeć na zakon taki sam wpływ, jaki wywarł Paryż; Bracia Mniejsi nie mogli uniknąć go tak samo, jak nie można uniknąć otaczającego powietrza.

Tym razem Franciszek zabawił w tem mieście bardzo krótko. Stara tradycja, której biografowie nie zaznaczyli wprawdzie, lecz która wydaje się zupełnie prawdopodobną, opowiada, że Ugolino zaprowadził go do kamedułów, aby miesiąc czasu spędził w ustroniu, zamieszkiwanem ongi przez świętego Romualda, śród lasów Casentinu, należących do najpiękniejszych w Europie, o kilka godzin drogi od Alwernu, którego grzbiet wznosi się ponad całą okolicą.

Widzieliśmy, jak bardzo Franciszek potrzebował wypoczynku; bezwątpienia pragnął także skupienia, aby ustalić sposób zachowania się w sprawach, które spowodowały jego powrót.

Tymczasem zamiar zapewnienia mu spokoju był dla Ugolina celem tylko ubocznym. Sądził on, że chwila działania stanowczego nadeszła. Łatwo wyobrazić sobie, jakich odpowiedzi udzielał Franciszkowi na jego skargi. Czyż nie nalegano nań, aby skorzystał ze wskazówek przeszłości, z doświadczeń tych założycieli zakonów, którzy byli nietylko świętymi, lecz doświadczonymi kierownikami ludzi? Sam Ugolino, czyliż nie był jego najlepszym przyjacielem, jego obrońcą, a jednak mógłże wywierać taki wpływ, do jakiego miał prawo przez swą miłość dla braci, swe stanowisko w kościele i swój wiek wysoki? Niestety, trzeba było zostawić mu wolność, aby uczni swoich narażał na wszelkie złe przygody w misjach równie niebezpiecznych jak daremnych. I dlaczegóż to wszystko? Dla najbardziej błahego powodu, ponieważ Bracia Mniejsi nie chcieli posiąść najskromniejszego przywileju. Nie będąc heretykami, zakłócali pokój Kościoła, jak heretycy. Ileż to razy przypominano im, że wielkie zgromadzenie, aby istnieć, musi posiadać przepisy ścisłe i szczegółowe! Wszystko to było trudem daremnym! Oczywiście, pokora jego nie budziła w nikim żadnych wątpliwości, lecz czemuż nie okazać jej nietylko w szacie, lecz we wszystkich swych czynach? Mniemał być posłusznym Bogu, broniąc swych natchnień, lecz czyż Kościół nie przemawia w imieniu Boga? Słowa jego przedstawicieli czyż nie są słowami Jezusa, przechowywanemi na ziemi? Pragnął być człowiekiem ewangelicznym, apostolskim, lecz najlepszym środkiem, aby stać się takim, czyż nie jest posłuszeństwo względem najwyższego kapłana rzymskiego, następcy Piotra? — Przez nadmiar życzliwości pozwolono mu na wszystko i oto wynikiem tego jest najsmutniejsze doświadczenie. Położenie nie jest wszakże beznadziejnem; jeszcze czas na naprawę. Wystarczy pójść i rzucić się do stóp papieża, prosząc o błogosławieństwo i światło jego rad.

Podobne wyrzuty, przeplatane wylewami uczuć miłości i podziwu tego prałata, który w mierze niezwykłej posiadał patetyczny dar łez, musiały do głębi zaniepokoić subtelne serce Franciszka.

Sumienie jego zapewniało go o słuszności jego poczynań, lecz w skromności swej, która jest przymiotem dusz wielkich, niedalekim był mniemania, że popełnił wiele błędów.

Tutaj zapewne należałoby doszukiwać się tajemnicy przyjaźni między tymi ludźmi, będącej tak dziwną z wielu względów. Jak mogła ona istnieć bez cienia aż do śmierci Franciszka, gdy przecie, jak wiemy, Ugolino zawsze był inspiratorem tej gromadki, która sprzeniewierzała się ideałowi franciszkańskiemu. Odpowiedź na to pytanie jest niemożliwa. Takie samo zagadnienie powstaje względem brata Eljasza, lecz i tu daremnie szukamy odpowiedzi zadawalniającej. Ludzie o sercu bardzo kochającem nie posiadają zdania zupełnie jasnego. Olśniewają ich częstokroć ludzie, zgoła do nich niepodobni, w których nie dostrzegają swojej kobiecej chwiejności, swych dziwacznych snów, niemal chorobliwej litości dla istot i rzeczy, i swego mistycznego pragnienia bólu, będącego zarazem ich szczęściem i udręką.

Pobyt u kamedułów przeciągnął się aż do połowy września i doprowadził do zupełnego zadowolenia kardynała. Franciszek postanowił pójść wprost do papieża, bawiącego wówczas w Orvieto i prosić go, aby dał mu Ugolina na opiekuna urzędowego, który kierowałby Zakonem.

Przypomniał mu się sen, śniony kiedyś: widział był we śnie czarną kurkę, która pomimo wysiłków nie mogła ukryć pod skrzydłami piskląt swoich. Biedną kurką był on, pisklętami byli bracia. Sen ten był wskazówką opatrznościową, nakazującą mu, aby szukał dla nich matki, pod której skrzydłami pomieściliby się wszyscy i która zabezpieczyłaby ich przed drapieżnikami. Tak sądził przynajmniej.

Udał się do Orneto, omijając Asyż, gdzie byłby musiał przedsięwziąć pewne kroki względem tych, co wszczęli zamieszki, podczas gdy trzeba było zdać się w tem zupełnie i bezwzględnie na papieża.

Czy głęboka pokora i uczucie winy, zbudzone w nim przez Ugolina, daje dostateczne wyjaśnienie jego postawy wobec papieża, czy też miał może niejasne uczucie, że abdykuje? Kto wie, czy sumienie nie czyniło mu wyrzutów i czy nie ukazało mu całej nicości wszystkich tych sofizmatów, któremi go spętano.

— Nie śmiejąc stanąć na pokojach tak wielkiego księcia, pozostał przed drzwiami, czekając cierpliwie, aż papież wyjdzie. Gdy wyszedł, święty Franciszek pokłonił się mu i rzekł: — Ojcze Papieżu, niech Bóg da ci pokój. — Niechaj Bóg cię błogosławi, mój synu — odrzekł papież. — Panie — rzekł wówczas święty Franciszek — jesteś wielki i pochłonięty często ważnemi sprawami; biedni bracia nie mogą przychodzić do ciebie tak często, jakby tego potrzebowali, aby ci przedkładać sprawy swoje, dałeś mi wielu ojców, daj mi jednego, do którego mógłbym zwracać się w razie potrzeby, i któryby miast ciebie wysłuchiwał i załatwiał sprawy moje i mego zakonu. — Kogóż byś chciał, abym dał ci, mój synu? — Biskupa Ostji. — I papież dał mu go.

Konferencje z Ugolinem rozpoczęły się tedy na nowo. Uczynił on natychmiast zadość kilku żądaniom Franciszka: przywilej, narzucony klaryskom, został cofnięty; Janowi z Conpello oświadczono, że nie może niczego spodziewać się od kurji; wreszcie pozostawiono Franciszkowi wolność samodzielnego ułożenia reguły dla swego zakonu. Naturalnie nie oszczędzono mu pod tym względem rad odpowiednich i położono nacisk na pewien punkt, wymagający zastosowania natychmiastowego, mianowicie zobowiązanie postulantów do jednorocznego nowicjatu.

W tym samym czasie wydana została bulla, której celem było nietylko opublikowanie tego rozkazu, lecz przedewszystkiem zaznaczenie w sposób uroczysty początku nowej ery w stosunkach między Kościołem a franciszkanami. Bractwo Pokutników umbryjskich stawało się zakonem w najściślejszem znaczeniu słowa.

— Honorjusz Biskup, sługa sług bożych, do brata Franciszka i innych przeorów lub kustoszów Braci Mniejszych. Pozdrowienie i błogosławieństwo apostolskie!

— We wszystkich, niemal zakonach było przezornie nakazane, aby ci, którzy zapragną przestrzegać reguły zakonnej, poddali się próbie na czas pewien, w ciągu którego i oni też byliby próbowani, iżby nie mogło potem być mowy o kroku nierozważnym. Z tego powodu rozkazujemy wam niniejszem, abyście nie dopuszczali nikogo do ślubów zakonnych przed upłynięciem roku nowicjatu. Zakazujemy, aby żaden z braci po ślubach nie mógł wystąpić z Zakonu i aby ktokolwiek mógł powstrzymywać tego, któryby zeń występował. Zakazujemy też, aby habit wasz miał upoważniać do przenoszenia się z miejsca na miejsce bez ulegania przełożonym, i aby kalano czystość waszego ubóstwa. Gdyby który z braci ważył się na to, macie poddać go karom kościelnym, póki się nie opamięta.

Zaiste, byłoby to eufemizmem bardzo wyraźnym, gdyby się bullę podobną uważać chciało za przywilej, ale w istocie papiestwo kładło tu rękę na Braciach Mniejszych.

Odtąd siłą rzeczy utrzymywanie się Franciszka na stanowisku ministra generalnego stawało się niemożliwem. Odczuwał to sam. Pomimo cierpień duszy i serca byłby wbrew wszystkiemu znajdował w potędze swej miłości owe słowa i spojrzenia, które ongi zastępowały regułę i ustawy, a dawały pierwszym jego towarzyszom intuicyjne odgadywanie tego, co czynić należy i siłę spełniania obowiązku poznanego. Lecz obecnie na czele tego zgromadzenia, tak zmienionego w porównaniu z tem, jakiem ono było przed laty kilku, trzeba było postawić administratora, on zaś sam ze smutkiem poznawał, iż żadną miarą być nim nie może.

O, w głębi własnej duszy czuł aż nadto dobrze, że dawny ideał był prawdziwym i dobrym, lecz myśli takie odpędzał jako pokusę pychy. Wydarzenia ostatnie nie pozostawiły jego istoty moralnej nietkniętej. Nasłuchał się tyle o posłuszeństwie, uległości, pokorze, że wszystko to przyćmiło jego jasną duszę; natchnienie nie dawało mu już takiej samej pewności, jak dawniej. Prorok zaczynał się wahać i niemal wątpić o samym sobie i swem posłannictwie. Badał, czy w miłowaniu jego nie ukrywała się próżność miłości własnej. Przedstawiał sobie kapitułę, mającą się odbyć, napaści i krytyki, których będzie przedmiotem i wmawiał w siebie, że jeśli nie zniesie ich z radością, to nie będzie prawym Bratem Mniejszym. Najpiękniejsze cnoty podlegają skrupułom, a doskonała pokora bardziej od innych stąd pochodzi, że ludzie najlepsi, dla uniknięcia cienia próżności, świątobliwie zdradzają swe przekonania. Postanowił tedy złożyć kierownictwo Zakonu w ręce Piotra z Catany. Postanowienie to nie było odruchowem, zaś fakt, że brat Piotr, doktor praw, należał do szlachty, zaznacza jaskrawo, jakie przemiany zaszły w dziele franciszkańskiem.

Nie wiemy, czy Ugolino uczestniczył w kapitule, odbytej dnia 29 września 1220 r., lecz jeśli nie uczestniczył osobiście, to na pewno kazał się zastąpić któremu z prałatów, mającemu czuwać nad rozprawami. Bulla, wydana na osiem dni przedtem, została zakomunikowana braciom, którym Franciszek zapowiedział, że opracuje regułę nową. Odbywały się w tej sprawie narady, w których zabierali głos niezawodnie sami tylko ministrowie. Ustalono w zasadzie punkty istotne nowej reguły, pozostawiając Franciszkowi pracę przyobleczenia ich w formę odpowiednią. Nic nie ujawnia lepiej stanu upadku, do jakiego doszedł, jak decyzja opuszczenia jednego z ustępów podstawowych reguły dawnej, jednego z tych trzech fragmentów zasadniczych, zaczynającego się od słów: Niczego z sobą nie bierzcie.

W jaki sposób wydarto Franciszkowi to ustępstwo, które tak niedawno jeszcze byłby uważał za zaparcie się, za odmowę przyjęcia w całości posłannictwa, które powierzał mu Jezus? Jest to tajemnicą historji, lecz można przypuścić, że w owym czasie szalała w nim jedna z tych burz moralnych, które najmocniejszym odbierają wszystkie ich zdolności, pozostawiając w sercu zranionem niewypowiedzianą boleść.

Nieco z tego bólu przeniknęło do wzruszającej opowieści, jaką biografowie przekazali nam o jego abdykacji.

— Odtąd — rzekł do braci — jestem dla was umarłym, lecz oto Piotr z Catany, którego wy i ja słuchać będziemy. A padłszy przed nim, przyrzekł mu posłuszeństwo i uległość. Bracia nie mogli powstrzymać się od łez i jęków, widząc, iż stali się jako sierotami, lecz Franciszek powstał, a złożywszy ręce i wzniósłszy oczy ku niebu, modlił się: — Panie, oddaję ci tę rodzinę, którą mi powierzyłeś. Wiesz, najsłodszy Jezu, że teraz nie mam sił i zdolności do opiekowania się nią nadal; powierzam ją tedy ministrom. Niechaj odpowiedzą przed tobą w dzień sądu, gdyby który z braci przez ich opieszałość, zły przykład lub nadmiar surowości miał pobłądzić.

Czynności swoje miał Piotr z Catany pełnić tylko przez czas krótki; zmarł on 10 marca 1221 r.

O tym okresie kilkomiesięcznym posiadamy dużo wiadomości. Nic naturalniejszego, bo Franciszek bawił w Porcjunkuli dla wywiązania się z zadania, którego się był podjął, a mieszkał tam w otoczeniu braci, którzy przypominali sobie wszystko, czego byli świadkami. Niektórzy mówią nam o walkach, jakie toczyły się w jego duszy. Pragnąc okazać się uległym, dręczony był żądzą stargania wszystkich pęt i wzniesienia się wzwyż jak ongi, aby oddychać wolnością Boga. Oto wspomnienie dość naiwne, ale warte, aby znano je lepiej.

— Dnia pewnego jeden nowiejusz, który umiał, acz nie bez trudu, czytać psałterz, otrzymał od ministra generalnego, to jest od następcy świętego Franciszka, zezwolenie na posiadanie psałterza. Wiedząc, że święty Franciszek pragnął, aby bracia nie pożądali ani wiedzy, ani książek, chciał zatrzymać psałterz tylko za jego przyzwoleniem. Otóż, gdy święty Franciszek przybył do klasztoru, w którym znajdował się nowicjusz, został przezeń zagadnięty: — Ojcze mój, byłoby dla mnie wielką radością posiadać psałterz, lecz chociaż minister generalny upoważnił mnie do posiadania tegoż, nie chciałbym mieć go bez twej wiedzy. — Spojrzyj na cesarza Karola — odpowiedział święty Franciszek z żarem, na Rolanda, Oliwiera i wszystkich paladynów, mężnych bohaterów i walecznych rycerzy, jako, walcząc z niewiernymi, cierpiąc i pracując aż do śmierci, odnosili sławne swe zwycięstwa! Święci męczennicy podobnież umrzeć chcieli dla wiary Chrystusa w ogniu wałki. A oto teraz namnożyło się ludzi, którzy prostem opowiadaniem o ich męstwie zasługiwać chcą na cześć i chwałę. Tak i pośród nas dużo jest takich, którzy, opowiadając i każąc dzieła świętych, mniemają zasługiwać na cześć i chwałę, jak gdyby sami dzieł tych dokonali.

…W kilka dni później Franciszek siedział przy ogniu, a nowicjusz poszedł doń, aby ponownie mówić mu o swym psałterzu. — Gdy posiędziesz psałterz — rzekł święty Franciszek — zapragniesz brewiarza, a gdy już będziesz miał brewiarzy rozsiądziesz się w krześle niby wielki prałat i kiwniesz na towarzysza: — Podaj mi mój brewiarz! — Święty Franciszek powiedział to z wielką żywością, a nabrawszy popiołu, posypał nim głowę nowicjusza, powtarzając: Oto brewiarz, oto brewiarz…

W kilka dni później święty Franciszek bawił w Porcjunkuli i przechadzał się wpobliżu swej celi niedaleko domu na skraju drogi, gdy ten sam brat przyszedł doń znowu, aby rozmawiać z nim o psałterzu. — Dobrze więc — odpowiedział mu Franciszek — czyń tedy to, co ci każe twój minister. — Po tych słowach nowicjusz oddalił się, lecz Franciszek zaczął rozmyślać o tem, co był powiedział i nagle, przywołując brata, zawołał: — Poczekaj na mnie! Poczekaj! — A gdy zbliżył się do niego, dodał: — Proszę cię, powróćmy nieco. Gdzież to byłem, gdym ci mówił, abyś w sprawie psałterza postąpił tak, jak ci każe twój minister? — A wtedy ukląkł na miejscu wskazanem przez brata, pochylił się do jego nóg i mówił: — Przebacz mi, bracie, przebacz mi! Bowiem ten, co chce być Bratem Mniejszym, nie powinien mieć nic prócz szaty.

Długie to opowiadanie jest cenne nietylko dlatego, że ujawnia nam do nadrobniejszych szczegółów konflikt, jaki istniał między Franciszkiem pierwszych lat, podległym tylko Bogu i swemu sumieniu, a Franciszkiem r. 1220, będącym mnichem, uległym w zakonie, aprobowanym przez Kościół rzymski, lecz także dlatego, że jest to jedna z tych rzadkich stronic, w których styl jego wyznacza się naiwnym realizmem. Te aluzje do romansów rycerskich i ta swoboda wyrazu, które stanowiły część jego powodzenia u mas ludowych, zostały niewiarogodnie szybko usunięte z jego legendy. Jego synowie duchowni nie wstydzili się zapewne za swego ojca pod tym względem, lecz przywiązywali tyle wagi do przedstawienia innych jego rysów, że zapomnieli prawie zupełnie poetę, trubadura, grajka Bożego.

Fragmenty, spisane później niż w sto lat po Tomaszu Celano, a podające rysy tego rodzaju, już dla tego samego noszą znamię autentyczności.

Trudno zdać sobie sprawę, w jakim stopniu uczestniczył jeszcze Franciszek w kierowaniu Zakonem. Piotr z Catany, a później brat Eljasz, nazywani są to ministrami generalnymi, to następcami; często obie nazwy łącza się z sobą, jak w opowiadaniu poprzedzającem. Być może, że to pomieszanie nazw odpowiada pomieszaniu w czynnościach; nie jest też wykluczonem, iż było ono rozmyślne. Po kapitule we wrześniu r. 1220 sprawy Zakonu przeszły w ręce tego, którego Franciszek zamianował ministrem generalnym, podczas gdy bracia, podobnie jak papież, tytułowali go tylko następcą. Dla popularności Braci Mniejszych ważnem było, aby Franciszek zachował przynajmniej pozór władzy, lecz rządy istotne należały już nie do niego.

Myśl, którą nosił w sobie aż do r. 1209, a która zrodziła się w takich boleściach, ruszyła swobodnie w świat, zapominając o swej kolebce, niby syn naszych lędźwi, którego widzimy nagle oddalającego się od nas, a nie możemy go powstrzymać, ponieważ samo życie wkracza tu w swe prawa i rozrywa boleśnie to, co było połączone. Mater dolorosa! Ach, powrócą te dzieci, aby z pobożnem uczuciem usiąść przy ognisku ojcowskiem, być może, iż przywiedzie ich do nas godzina udręki moralnej i przytuli, jak ongi do łona matki, lecz te powroty przemijające, gorączkowe, rozjątrzą tylko ranę biednych rodziców, gdy patrzeć będą na tych odchodzących, którzy, nosząc ich imię, nie należą już do nich.

15 Reguła z roku 1221

Zimą roku 1220–1221 pracował Franciszek przedewszystkiem nad utrwaleniem myśli swej na piśmie. Dotychczas był on za bardzo człowiekiem czynu, aby mógł był myśleć o posługiwaniu się czem innem, niż słowem żywem, lecz obecnie jego siły wyczerpane nie pozwalały mu na wyprawy ewangelizacyjne i zmuszały go do poszukiwania innych środków dla czynienia zadość potrzebie zdobywania dusz. Kapituła z 29 września r. 1220 oraz bulla Cum secundum przesądzały z góry pewną ilość punktów. Co do reszty, pozostawiano mu wolność zupełną, nie dając jednak prawa ostatecznej i niewzruszonej redakcji; mógł czynić jedynie propozycje. Istotna władza ustawodawcza przeszła w ręce ministrów.

To, co nazywamy regułą z r. 1221, jest tylko rodzajem projektu ustawy, przedłożonej przez rząd przedstawicielski swemu sejmowi. Gdy dnia pewnego głowa rządu podaje ją do wiadomości publicznej, bywa ona tak zmieniona i spaczona, że podpis pod tą ustawą świadczy tylko ubocznie i pośrednio o zamierzeniach podpisanego.

Nikt chyba nie był mniej od Franciszka zdolnym do pisania reguły. Istotnie, reguła z roku 1210 i reguła, którą papież zatwierdził uroczyście dnia 29 listopada 1223, nie mają z sobą nic wspólnego, prócz nazwy.

Pierwsza jest pełna życia, wolna, bezpośrednia; stanowi punkt wyjścia, jest wyrazem natchnienia; streszcza się w dwóch zdaniach: w wezwaniu Jezusa do człowieka: „Pójdź, naśladuj mnie” — i w czynie człowieka: „Opuścił wszystko i poszedł za nim”. Na słowo miłości Bożej człowiek odpowiada radosnem oddaniem się, i to w sposób zgoła naturalny, idąc za popędem serca. Na tym stopniu mistyki wszelka reglementacja jest nietylko zbędna, lecz jest niemal profanacją, co najmniej zaś objawem powątpiewania. Podobnie w miłości ziemskiej, gdy ludzie kochają się szczerze, nie żądają od siebie niczego i nic sobie nie przyrzekają.

Przeciwnie, reguła z r. 1223 jest umową wzajemnie zobowiązującą: wezwanie Boga staje się rozkazem, serdeczny popęd miłości człowieka staje się czynem uległości, którym wysłużyć się ma życie wieczne.

Zachodzi tu przeciwieństwo między prawem a miłością. Będąc pod prawem, jesteśmy najemnikami Boga, zobowiązanymi do ciężkiej pracy, wynagradzanej stokrotnie, lecz według ustawy.

Kierując się miłością, jesteśmy synami Boga i jego współpracownikami; oddajemy się mu bez wyrachowania, bez liczenia na cokolwiek. Idziemy za Jezusem nie dlatego, że to dobrze, lecz dlatego, że nie możemy postąpić inaczej, poczuliśmy, że nas kocha i że my kochamy go także. Płomień wewnętrzny pociąga nas niepowstrzymanie ku niemu. Et Spiritus et Sponsa dicunt: Veni.[1]

Trzeba było koniecznie zastanowić się nad obiema temi regułami: reguła z r. 1210 jest jedyną prawdziwie franciszkańską. Reguła z roku 1223 jest pośrednio dziełem Kościoła, który usiłuje przyswoić sobie nowy ten ruch, a jednocześnie przekształca go i paczy zupełnie.

Reguła z roku 1221 jest etapem pośrednim. Jest to zetknięcie się dwóch zasad, a raczej dwóch duchów: zbliżają się, stykają z sobą, lecz się nie łączą. Pierwiastki mieszają się tu z sobą, lecz się nie stapiają, tak, że bez trudu można oddzielić jedne od drugich. To zetknięcie jest wyrazistym obrazem tego, co się działo w duszy Franciszka i w szybko rozwijającym się Zakonie.

Do pomocy w swej pracy powołał brata Cezarego ze Spiry, który miał mu służyć przedewszystkiem głęboką znajomością tekstów świętych.

W regule z r. 1221 uderza nas przedewszystkiem jej długość nadzwyczajna: liczy ona dziesięć stronic in folio, podczas gdy reguła z r. 1223 mieć będzie tylko trzy. Gdy usuniemy z niej ustępy, pochodzące od papiestwa i te, które ustalone zostały na kapitule poprzedniej przez zgromadzonych ministrów, zmniejszy się ona do rozmiarów jednej kolumny, a będzie już nie regułą, ale serją wezwań serdecznych, w których słychać głos ojca, pragnącego nie rozkazywać, lecz przekonywać, wzruszać, budzić w głębi serc swych dzieci uczucia miłości.

Wszystko to jest chaotyczne, nawet pozbawione porządku, wybuchy radości mieszają się z bolesnem łkaniem, nadzieję przesłania żal. Są to stance, w których dusza przechodzi wszystkie gamy, przebiega wszystkie tony szczęścia i niedoli, od dziecięcych śnień aż do męskiej myśli, od wezwań radosnych, pociągających jak dźwięk trąbki aż do wygłosów niepokojących i przytłumionych, niby wołanie z za grobu.

— Przez świętą miłość, którą jest Bóg, proszę wszystkich braci, tak ministrów jako i innych, aby, odłożywszy na stronę wszystkie przeszkody, troski i myśli, poświęcić się mogli całkowicie służeniu, miłowaniu i chwaleniu Pana Boga sercem czystem, intencją szczerą, czego żąda On przedewszystkiem. Miejmyż w sobie zawsze przybytek i mieszkanie dla. Tego, który jest Panem Bogiem wszechmogącym, Ojcem, Synem i Duchem świętym, a który powiada: „Czuwajcie i módlcie się każdej chwili, abyście byli znalezieni godnymi uniknięcia wszystkich tych rzeczy, które przyjdą, i abyście mogli ukazać się przed Synem Człowieczym”.

Trzymajmyż się tedy prawej drogi życia i prawdy i świętej Ewangelji Tego, który dla nas raczył opuścić Ojca, aby objawił nam imię Jego, mówiąc: „Ojcze, objawiłem imię twoje ludziom, któreś mi dał, a słowa, któreś mi dał, dałem im; a oni je przyjęli i poznali prawdziwie, iżem od ciebie wyszedł, a uwierzyli, żeś ty mię posłał. Jać za nimi proszę, nie za światem proszę, ale za tymi, któreś mi dał, aby wszyscy byli jedno, jako i my. Mówię te słowa, będąc na świecie, aby w nich radość mieli. Jam im dał słowo twoje, a świat ich nienawidził, bo nie są z świata. Nie proszę, abyś je wziął z świata, ale byś je zachował ode złego. Poświęćże je w prawdzie twojej; słowo twoje jest prawdą. Jakoś ty mię posiał na świat, tak i ja posłałem je na świat. A ja poświęcam samego siebie za nie, aby i oni poświęceni byli w prawdzie. A nietylko za tymi proszę, lecz i za onymi, którzy przez słowo ich. uwierzą w mię, aby wszyscy byli jedno i aby cały świat uwierzył, żeś ty mię posłał, a żeś je umiłował, jakoś i mię umiłował. I uczyniłem im znajome imię twoje, aby miłość, którąś mię umiłował, w nich była, a ja w nich.” (Jan XVII.)

Modlitwa.

Boże wszechmogący, najwyższy i wielki, Ojcze święty, Panie sprawiedliwy, Królu nieba i ziemi, dziękujemy Ci dla Ciebie samego, za to, że przez świętą wolę swoją i przez Syna swego jedynego i Ducha świętego stworzyłeś wszystkie rzeczy duchowne i cielesne i że, stworzywszy nas na obraz i podobieństwo Swoje, osadziłeś nas w raju, który utraciliśmy przez grzech swój. Dziękujemy Ci za to, że, stworzywszy nas przez Syna swego, przez tę miłość, która jest Twoją i którą masz dla nas, uczyniłeś, aby narodził się prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek z godnej chwały i błogosławionej Marji, zawsze Dziewicy, i za to, że przez krzyż Jego, krew i śmierć raczyłeś odkupić nas biednych niewolników. Dziękujemy Ci też za to, że Syn twój przyjść ma w chwale majestatu, aby posłać do ognia wiecznego przeklętych, co się nie kajali i nie znali Ciebie i aby rzec do tych, którzy Cię znali i wielbili, służąc Ci w pokucie: „Pójdźcie błogosławieni Ojca. mego, otrzymajcie królestwo, zgotowane wam od założenia świata”. A ponieważ nędzni my grzesznicy nie godni jesteśmy wzywać Cię, prosimy pokornie Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twego umiłowanego, w którym Ci się upodobało, aby dziękował Ci za wszystko, jako i Ducha świętego, Parakleta, jak Tobie podobać się będzie i jak Im podobać się będzie; Jego błagamy, który wszystko otrzymać może od Ciebie i przez którego uczyniłeś dla nas rzeczy tak wielkie. Alleluja.

Prosimy też godną chwały Matkę, błogosławioną Marję, zawsze Dziewicę, świętego Michała, Gabrjela, Kafaela i wszystkie chóry duchów błogosławionych, Serafinów, Cherubinów, Trony, Panowania, Księstwa i Moce. Cnoty i Aniołów, Archaniołów, Jana Chrzciciela, Jana Ewangelistę, Piotra, Pawła i wszystkich patrjarchów, proroków, świętych młodzianków, apostołów, ewangelistów, uczni, męczenników, wyznawców, dziewice, błogosławionych Eljasza i Enocha i wszystkich świętych, którzy byli; będą i są, prosimy ich pokornie przez miłość Twoją, aby Ci dziękowali, jako Ci się podoba, za te rzeczy, Tobie Bogu wielkiemu, prawemu, wiecznemu i żywemu, jako i Synowi Twemu, naszemu świętemu Panu, Jezusowi Chrystusowi i Duchowi świętemu, Pocieszycielowi, od wieków po wieki. Amen. Alleluja.

I błagamy wszystkich, którzy chcą służyć Panu Bogu w łonie Kościoła katolickiego i apostolskiego, wszystkich księży, djakonów, subdjakonów, akolitów i egzorcystów, lektorów odźwiernych, wszystkich kleryków, wszystkich zakonników i zakonnice; wszystkie dzieci i maluczkie, ubogich i wygnańców, królów i książęta, robotników i oraczy, sługi i panów; dziewice, powściągli wych i małżonków, laików, mężów i kobiety, wszystkie dzieci, wszystką młodzież, młodych i starych, chorych i zdrowych, małych i wielkich, ludy wszystkich plemion, języków i narodowości, wszystkich ludzi którejkolwiek części ziemi, którzy są i którzy będą, prosimy ich i błagamy my, Bracia Mniejsi, słudzy niegodni, abyśmy razem, we wspólnej zgodzie. wytrwali w prawej wierze i pokucie, albowiem poza nią nikt zbawiony być nie może.

Kochajmy wszyscy z całego serca, z całej duszy, ze wszystkiej myśli, z całej mocy, całem rozumieniem i potęgą, wszelkim wysiłkiem, każdą skłonnością, wszystkiemi wnętrznościami, wszystkiemi pragnieniami i wszystką wolą, Pana Boga, który dał nam całe ciało swoje, całą duszę, całe życie i daje dotąd wszystkim dnia każdego. On nas stworzył, On nas zbawił przez samo miłosierdzie swoje; On był i jest jeszcze pełen dobroci dla nas, złych i niegodnych, zepsutych i cuchnących, niewdzięcznych, ciemnych, złych. Nie pragnijmy tedy nic innego, nie żądajmy niczego i niechaj nic innego nie podoba się nam i nie pociąga nas, prócz Stworzyciela, Zbawcy, jedynego i prawego Boga, który pełen jest dobra, który cały jest dobrem, który jest prawdziwem i najwyższem dobrem, który jedynie jest dobrym, miłosiernym i dobrotliwym, przyjemnym i słodkim, który sam. jest świętym, sprawiedliwym, prawdziwym, prawym, który jedyny ma łaskawość, niewinność i czystość, od którego, przez którego i w którym jest wszelkie przebaczenie, wszelka łaska, wszelka chwała wszystkich czyniących pokutę, wszystkich sprawiedliwych i świętych, którzy radują się w niebie.

Niechaj tedy nic już nie przeszkadza, nic już nas nie dzieli, nic nie powstrzymuje, abyśmy wszyscy tak jak jesteśmy, na wszelkiem miejscu, wszelkiej godziny, każdego czasu, każdego dnia i zawsze wierzyli prawdziwie i w pokorze. Miejmyż w sercu, kochajmy, uwielbiajmy, służmy, chwalmy, błogosławmy, wywyższajmy, uwielmażniajmy, dziękujmy Bogu najwyższemu, wielkiemu, wiekuistemu, Trójcy i Jedyności, Ojcu i Synowi i Duchowi świętemu, Stworzycielowi wszystkich tych, którzy wierzą i ufają w Niego, i tych, którzy Go miłują. On jest bez początku i końca, niezmienny i niewidzialny, niewypowiedzialny i niewymowny, niepojęty, nieuchwytny, błogosławiony, pochwalony, sławiony, wywyższony, wzniosły, najwyższy, przyjemny, miły, darzący rozkoszą i zawsze godny pożądania nadewszystko po wszystkie wieki wieków. Amen.

W naiwnych tych powtarzaniach jest jakiś czar tajemny, przenikający aż do głębi serca. Jest w nich jakoby sakrament, którego słowa wypowiedzieć nie są w stanie. Franciszek ucieka się do Boga, tak jak dziecko tuli się do łona matki, wypowiadając jej w nieporadnem gaworzeniu wszystkie słowa, jakie umie wymówić, a słowy temi wypowiada owo wiekuiste uczucie miłości i wiary: „Jestem twoim”.

Jest w nich też coś, co przypomina nietylko przez cytaty, lecz przez samo natchnienie myśli, kapłańską modlitwę Chrystusa. Apostoł ubóstwa wydaje nam się jakby dźwignięty nad ziemię samą mocą swej miłości i staje się poświęconym poświęcicielem nowego kultu przez namaszczenie wewnętrzne a przemożne Ducha. Nie składa on ofiary, jak to czynili kapłani przeszłości, lecz ofiarowuje się sam, a w sercu swem nosi wszystkie bole człowieczeństwa.

O ile pięknemi są jego słowa dla serca mistyka, o tyle mało odpowiadają temu, czego oczekuje się od reguły. Brak w nich ścisłości i form krótkich a rozkazujących. Przekształcenia, jakim miały ulec, aby stać się kodeksem z r. 1223, były fatalnemi i stanowią interwencję ostateczną Kościoła rzymskiego, zagarniającego kierunek ruchu franciszkańskiego.

Jest prawdopodobnem, że projekt reguły, jaki posiadamy dzisiaj, to ten sam, który rozdawano podczas kapituły w Zielone Świątki r. 1221. Odmiany, czasem bardzo znaczne, z jakiemi spotykamy się w różnych tekstach, są zapewne tylko śladem poprawek, proponowanych przez ministrów prowincjalnych. Przypuściwszy, że dokument ten jest projektem, zaczynamy zaraz wnioskować, że uległ on już pierwszej pobieżnej rewizji, jakby okrojeniu przez autorytet Kościoła, który usunął zeń wszystko, co stawało w jaskrawej sprzeczności z jego zamiarami względem Zakonu.

Na pytanie, kto mógł był dokonać takiego okrojenia, nasuwa się natychmiast imię Ugolina. Poddawał on krytyce zbyt wielkie rozmiary projektu, jego brak jednolitości i ścisłości. W czasach późniejszych opowiadano, że Franciszek widział we śnie gromady zgłodniałych braci, przychodzących do niego, a nie miał możności nasycenia ich, ponieważ dokoła siebie znajdował tylko niezliczone okruchy chleba, rozsypujące mu się między palcami. Wówczas głos z nieba rzekł do niego: — Franciszku, ze wszystkich tych okruchów uczyń hostję, którą nakarmisz głodnych.

Przypuszczenie, że mamy tu wyraziste echo narad ówczesnych Franciszka z kardynałem, nie jest zbyt ryzykownem. Kardynał starał się niezawodnie przekonać Franciszka przy pomocy tego podobieństwa o zasadniczych brakach jego projektu. Wszystko to stało się pewno podczas pobytu Franciszka w Rzymie w roku 1221.

Rzućmy okiem na podobieństwa natchnienia a nawet stylu, które regułą z r. 1221 przypominają inne z dzieł Franciszka, mianowicie jego Napomnienia. Jest to zbiór wskazówek duchownych, dotyczących życia zakonnego. Zarówno treść jak i forma zespala oba te dzieła bardzo ściśle z sobą. Ton Napomnień tak dalece przypomina w najdrobniejszych szczegółach omawiany projekt, że budzi się pokusa, aby je uważać za cząstki projektu pierwotnego, za skrawki tego, co odrzucono jako przydługie i nie odpowiadające zadaniu reguły.

W każdym razie w Napomnieniach spotykamy się z temi samemi myślami, jakie dręczyły duszę Franciszka w owej godzinie, pełnej niepewności i niepokoju. Niektóre z tych wskazówek podobne są do wyjątków z intymnego dziennika. Naiwność jego doskonałej pokory szuka uzasadnień posłuszeństwa, wyrzeczenia się własnych myśli, chociaż nie udaje mu się to w mierze upragnionej. Samemu sobie powtarza wezwania, z któremi zwracano się do niego; wysila się, aby zrozumieć i podziwiać mnicha doskonałego, jakiego Ugolino i Kościół za wzór mu dawali.

— Pan powiada w Ewangelji: „Kto nie opuści wszystkiego, co posiada, nie może być moim uczniem. A kto zachowa duszę swoją, straci ją.” — Wyrzekamy się wszystkiego, co mamy i tracimy życie, oddając się całkowicie w ręce przełożonego, aby go słuchać. A jeśli podwładny dostrzega rzeczy, które by lepsze były od tego, czego żąda od niego przełożony, niech ze swej woli uczyni ofiarę Bogu.

Przy czytaniu tych słów nasuwa się mniemanie, że Franciszek staje w rzędzie ludzi, dla których uległość względem władzy kościelnej jest istotą religji. Ale tak nie jest; nawet tutaj prawdziwe jego uczucie pozostaje tem, czem jest: słowa swoje przeplata Franciszek zastrzeżeniami bardzo nieśmiałemi, lecz i ta ich nieśmiałość nie może przesłonić jego myśli podstawowej, że sędzią najwyższym jest sumienie jednostki.

Wszystko to mówi nam aż nadto o drogach, któremi zraniona jego dusza zmierzała ku uległości biernej, zawartej w formule perinde ac cadaver, niezawodnie znacznie starszej od Towarzystwa Jezusowego. Nawiedzały Franciszka chwile słabości, w których natchnienie zamilkało.

— Pewnego razu, siedząc ze swymi towarzyszami, zaczął narzekać, mówiąc: — Na całej ziemi niema chyba zakonnika, który byłby doskonale posłusznym swemu przełożonemu.

Towarzysze jego, bardzo zdziwieni, rzekli: — Poucz nas tedy, ojcze, jakiem jest doskonale i najwyższe posłuszeństwo. — Wówczas przyrównywając posłusznego do trupa, mówił: — Weźcie martwe ciało i połóżcie je gdzie chcecie, opierać się nie będzie; leżąc kędyś, nie będzie szemrało; gdy je usuniecie, nie poskarży się; usadówcie je na krześle, nie będzie spoglądało ku górze, lecz na dół; owińcie je w purpurę, zblednie jeszcze bardziej.

To wzdychanie za trupiem posłuszeństwem świadczy wymownie, jak bezradną była jego dusza; przypomina ono wzywanie śmierci przy wielkich cierpieniach ciała.

Głos ten jest zresztą zupełnie odosobniony. Wszędzie indziej posłuszeństwo franciszkańskie jest żywem, czynnem, radosnem.

Na drodze tej posuwał się do ostateczności i za święte poczytał bunty, nakazane przez sumienie. Pewnego dnia w ostatnich latach życia, odwiedził go jakiś brat z Niemiec i po długiej z nim rozmowie o doskonałem posłuszeństwie, rzekł:

— Proszę cię o łaskę. Gdyby bracia przestali żyć podług reguły, pozwól mi, abym sam lub z innymi mógł odłączyć się od nich i przestrzegać jej w całej pełni. Słowa te uradowały Franciszka bardzo. — Wiedz — odpowiedział — że Chrystus pozwala na to, czego żądasz, tak jak i ja. — A kładąc mu rękę na głowie, dodał: — Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchisedechowego.[2]

Jeszcze bardziej wzruszającym dowodem jego troski o zachowanie niezawisłości duchownej śród uczni jest liścik, napisany przezeń do brata Leona. Brat ten, zaniepokojony nowym duchem, jaki zapanował w Zakonie, zwierzył się za swego niepokoju Franciszkowi, prosząc go o to samo, o co prosił go brat z Niemiec. Po długiej rozmowie, w której Franciszek odpowiedział pytającemu, nazwanemu przez się owieczką Bożą, pecorella di Dio, nie chcąc pozostawić w nim jakiejkolwiek wątpliwości lub wahania, napisał do niego:

— Bracie Leonie, twój brat Franciszek życzy ci pokoju i szczęścia. Tak, odpowiadam ci, mój synu, jako matka odpowiada swemu dziecku. W słowie tem mieści się wszystko, o czem mówiliśmy w drodze, jako też rady moje. Jeśli będziesz potrzebował udać się do mnie po radę, uczyń to. Jakiemkolwiek będzie twoje usiłowanie podobania się Panu Bogu, kroczenia jego śladem i życia w ubóstwie, czyńcie to, Bóg was pobłogosławi, a. ja wam zezwalam.[3] Jeśli zaś dla duszy twojej lub pociechy będzie trzeba, abyś mnie odwiedził, lub jeśli zapragniesz tego, tedy przyjdź mój Leonie.

Twój w Chrystusie.

Jakże daleko jesteśmy tutaj od dopiero co wzmiankowanego trupiego posłuszeństwa!

Byłoby zbędnem zastanawiać się nad innemi napomnieniami. Są to przeważnie uwagi, podyktowane okolicznościami. Wzywanie do pokory powtarza się w nich często, a świadczy ono zarówno o myślach, jakie ożywiały autora, jako też o konieczności przypominania braciom o dawnej istocie ich ślubów.

Podczas pobytu świętego Franciszka w Rzymie, dokąd udał się w pierwszych miesiącach r. 1221, aby projekt swój przedstawić Ugolinowi, ten ostatni jeszcze raz próbował zbliżyć go do świętego Dominika.

Kardynał znajdował się wówczas u szczytu swego powodzenia. Wszystko mu się udawało. Głos jego był wszechmocnym nietylko w sprawach Kościoła, lecz także w sprawach cesarstwa. Fryderyk II, który do celów swoich szukał własnej drogi, myślał o reformie religji i o oddaniu swej potęgi na usługi prawdy. Ugolina traktował jak przyjaciela i odzywał się o nim z uwielbieniem bezgranicznein.

Szukając sposobów zaradzenia złu, gnębiącemu chrześcijaństwo, kardynał wpadł na myśl, że najskuteczniejszym środkiem naprawy byłoby wprowadzenie biskupów, powołanych z obu nowych zakonów, do episkopatu feodalnego, tworzonego prawie wyłącznie z osób, należących do pewnych rodów, w których godności kościelne były, rzec można, dziedzicznemi. Biskupom takim brakło zazwyczaj dwóch przymiotów istotnych, jakie Ugolinowi wydawały się koniecznemi u dobrych prałatów, a mianowicie: gorliwości religijnej i gorliwości kościelnej.

Mniemał tedy, że Bracia Każący i Bracia Mniejsi nietylko wyróżniali się cnotami, których brakło innym, lecz że w ręku papiestwa tworzyliby hierarchję mocno zcentralizowaną, prawdziwie katolicką, oddaną całkowicie naczelnym interesom Kościoła. Trudności, przewidywane ze strony kapituł, które wybierały biskupów, jako też ze strony wysokiego kleru świeckiego, miały zostać zrównoważone przez entuzjazm ludu dla pasterzy, których ubóstwo przypominało Kościół pierwotny.

Pod koniec narad, odbytych z Franciszkiem i Dominikiem, podzielił się z nimi niektóremi ze swoich myśli i poprosił o zdanie co do wyniesienia ich braci do godności prałatów.

Każdy z obu świętych pozostawiał pierwszeństwo odpowiedzi drugiemu. Wreszcie Dominik oświadczył w sposób prosty, iż wolałby, aby jego towarzysze pozostali tem, czem byli. Gdy przyszła kolej na Franciszka, wskazał on na to, że sama nazwa jego zakonu wyklucza możliwość realizacji zamiaru Ugolina: — Jeśli bracia moi zostali nazwani Minores — rzekł, — to nie po to, aby stać się mieli Majores. Jeśli chcecie, aby byli pożytecznymi Kościołowi Bożemu, pozostawcie ich i utrzymajcie w tym stanie, do jakiego powołał ich Bóg. Proszę cię, mój ojcze, nie dopuść, aby ubóstwo stało się dla nich pobudką do pychy i nie podnoś ich do godności prałatów, któraby wynosiła jednych nad drugich.

To zdanie obu założycieli zakonów zostało przez kościelną politykę papieży zlekceważone w zupełności.

Franciszek i Dominik rozstali się, aby już nigdy nie spotkać się z sobą. Mistrz Braci Każących udał się niebawem w podróż do Bolonji, gdzie zmarł dnia 6 sierpnia roku następnego, a Franciszek powrócił do Porcjunkuli, gdzie Piotr z Catany umarł był właśnie (10 marca 1221). Zmarłego kierownika zakonu zastąpił Franciszek przez brata Eljasza. Do tego wyboru przyczynił się bezwątpienia Ugolino.

Zajęty sprawami, połączonemi z jego urzędem legata, nie mógł był udać się na kapitułę w Zielone Świątki (30 maja 1221 r.). Zastępował go na niej kardynał Reynerio, który przybył z kilku biskupami i mnichami różnych zakonów. W kapitule uczestniczyło około trzech tysięcy braci, lecz lud okoliczny pośpieszył dostarczyć tyle żywności, że po naradach, trwających dni siedem, trzeba było przedłużyć je jeszcze o dwa, aby wszystko zostało spożyte. Obradom przewodniczył brat Eljasz, Franciszek siedział u jego stóp i pociągał go za tunikę, gdy chciał go prosić, aby braciom to lub owo powiedział.

Brat Jordan z Giano, jeden z uczestników kapituły, przekazał nam wszystkie te szczegóły razem z wiadomością o podróży gromadki braci do Niemiec. Zostali oddani pod kierownictwo Cezarego ze Spiry, którego misja miała powodzenie ponad wszelkie oczekiwanie. Gdy w półtora roku później, pożerany pragnieniem ujrzenia Franciszka, powrócił do Włoch, to miasto Wuerzburg, Moguncja, Wormacja, Spira, Strasburg, Kolonja, Salzburg, Ratysbona były już ośrodkami ruchu franciszkańskiego, a z nich nowe myśli rozchodziły się po całych Niemczech południowych.

Do roku 1221 odnosi się też zwykle założenie Zakonu Trzeciego, nazywanego w najstarszych dokumentach Bractwem pokutniczem. Wyżej wykazaliśmy już, że ta data musi być znacznie wcześniejsza, a raczej, że niema tu do ustalania żadnej daty, ponieważ to, co później dość samowolnie nazwano Zakonem Trzecim, powstało jednocześnie z pierwszym.

Franciszek i jego towarzysze chcieli być apostołami swoich czasów, lecz tak samo, jako apostołowie Jezusa, nie pragnęli, aby wszyscy ludzie wstępowali do ich koła, z konieczności nieco ograniczonego. Według słowa Ewangelji mieli być solą ziemi dla reszty ludzkości.[4] To też życie ich było życiem apostolskiem w ścisłem znaczeniu słowa, lecz ideałem przez nich głoszonym było życie ewangeliczne, jakie głosił Jezus.

Tak samo jak Jezus, Franciszek nie potępiał związków rodzinnych lub własności; widział on w nich poprostu te więzy, od których apostoł, ale tylko apostoł, winien być wolny.

Jeśli niebawem umysły chorobliwe uważały za właściwe tłumaczyć myśl jego w tem znaczeniu, że związek płci jest złem, a wszelka praca fizyczna upadkiem; jeśli ci, co unikali spełniania jakichkolwiek obowiązków, zasłaniali się jego imieniem; jeśli małżonkowie poddawali się śmiesznemu męczeństwu czystości łoża małżeńskiego, zaiste, nie jego w tem wina.

Te nienaturalne rysy ascezy, to wpływ dualistycznych idei katorowskich, lecz nie ducha Poety, który opiewał naturę i jej płodność, który gołębiom wił gniazda, wzywając je, aby mnożyły się pod okiem Bożem i który pracę rąk nakazywał braciom jako święty obowiązek.

Podstawy zrzeszenia Braci i Sióstr pokutujących były bardzo proste: Franciszek nie dawał światu nowej doktryny; nowość jego posłannictwa polegała całkowicie na miłości, — na bezpośredniości jego wezwania do życia ewangelicznego, do ideału wielkiej siły moralnej, do pracy i miłowania.

Niebawem, oczywiście, znalazło się dosyć ludzi, którzy nie zrozumieli tego prawdziwego i prostego piękna; zaprowadzili praktyki i nabożność, któremi naśladowali zewnętrznie życie w klasztorach, nie mogąc do nich wstąpić dla tej lub owej przyczyny; nie należy atoli wyobrażać sobie Braci pokutujących na ich podobieństwo.

Czy otrzymali regułę od świętego Franciszka? Nie wiemy. Ta, która została im dana w roku 1289 przez papieża Mikołaja IV, jest poprostu przeróbką i zlepkiem wszystkich reguł bractw świeckich, jakie istniały w końcu trzynastego stulecia. Przypisanie tego dokumentu świętemu Franciszkowi jest tylko jakby wbudowaniem kilku czcigodnych kamieni z budowli dawnej do nowej. Jest to sprawa ze wnętrzności i ornamentacji i nic ponadto.

Pomimo braku reguły, pochodzącej od samegoż Franciszka, widzimy jasno, czem w zamiarach jego miało być to zrzeszenie. Ewangelja ze swemi radami i przykładami miała być dlań jedyną regułą. Wielką nowością Zakonu Trzeciego było krzewienie zgody: bractwo to było związkiem pokoju, przynoszącem zdumiałej Europie nowy Pokój Boży. Że bezwzględny zakaz noszenia broni był ideałem zgoła ułudnym i nieziszczalnym, na to nie brak dowodów, lecz fakt, że znalazła się siła, która ideał ten zdołała podtrzymać przez lat kilka, godzien jest bacznej uwagi.

Drugim podstawowym obowiązkiem Braci pokutujących było niezawodnie ograniczenie potrzeb osobistych do możliwych granic, a przy zachowywaniu majętności rozdawanie regularne ubogim tej części dochodów, które zbywały po zaspokojeniu potrzeb koniecznych.

Radosne spełnianie powinności swego stanu; święta gorliwość i wykonywanie najdrobniejszych prac; dostrzeganie w najmniejszem z istnień, choćby pozornie najbardziej banalnem, cząstki dzieła Bożego; unikanie wszelkich myśli kalających; korzystanie z różnych rzeczy, jakby się ich nie posiadało, wzorem sług z przypowieści, mających niebawem zdać rachunek z powierzonych im talentów; zamykanie serca dla nienawiści, a otwieranie go szeroko dla ubogich, chorych, opuszczonych, — oto dalsze obowiązki podstawowe Braci i Sióstr pokutujących.

Aby ich pobudzić do kroczenia królewską drogą wolności, miłości, odpowiedzialności, Franciszek wskazywał czasem na okropności piekła i radości raju, lecz miłość jego była tak bezinteresowną, że rozważania te i tym podobne zajmują bardzo niewiele miejsca zarówno na stronicach pism jego, jak i jego biografów.

Życie ewangeliczne jest dlań życiem przyrodzonem duszy. Kto je pozna, ten mu się odda, o poznać je równie łatwo, jak powietrze i światło. Trzeba tylko wyprowadzić na nie wszelkich więźni, aby stracili raz na zawsze ochotę powrócenia do lochów skąpstwa, nienawiści lub próżności.

Franciszek i jego prawi uczniowie wspinają się tedy stromą drogą wzwyż, zmuszani do tego jedynie, lecz nieprzeparcie, głosem wewnętrznym. Jedyną pomocą z zewnątrz, jaką przyjmują, jest pamięć o Jezusie, który wyprzedził ich na tej drodze, a który w ich oczach mistycznie ożywa w sakramencie Eucharystji.

List do wszystkich chrześcijan, w którym pełno myśli podobnych, stanowi żywą pamiątkę przemówień świętego Franciszka do Tercjarzy.

Aby przedstawić sobie w postaci konkretnej tych ostatnich, możemy uciec się do legendy B. Lucchesio, z którego tradycja uczyniła pierwszego Brata pokutującego.

Pochodząc z małego miasta Toskany, opuścił je, chcąc znaleźć się zdała od waśni politycznych, i osiadł w Poggibonsi, niedaleko Sieny, gdzie w dalszym ciągu handlował zbożem. Jako człowiek już bogaty, bez trudu gromadził zboże, aby w czasach nieurodzaju sprzedawać je z ogromnemi zyskami. Lecz niebawem, zaniepokojony kazaniami Franciszka, zaczął rozmyślać nad sobą, rozdał nadmiar swego mienia ubogim i zachował tylko dom z małym ogrodem, i osła.

Odtąd oddawał się uprawie kawałka swej ziemi, a jego dom stał się jakby zajazdem, pełnym ubogich i chorych, których nietylko przyjmował, lecz nawet poszukiwał w Maremnach, trapionych przez malarję, skąd niejednokrotnie na własnych barkach przynosił chorego, poganiając przed sobą osła, dźwigającego podobne brzemię. Dochody z ogrodu były oczywiście bardzo ograniczone i gdy ich nie wystarczało, Lucchesio brał torbę i żebrał, chodząc od drzwi do drzwi, co jednakże najczęściej bywało niepotrzebnem, gdyż ubodzy, widząc jego zabiegliwość i dobroć, przekładali chude jarzyny, spożywane z nim razem, nad najlepsze potrawy. Wobec swego dobroczyńcy, tak pogodnego przy całem jego ubóstwie, zapominali o swej nędzy i zwykle szemrania tych nieszczęśliwych zamieniały się w słowa uwielbienia i wdzięczności.

Przez nawrócenie swoje nie stargał pęt rodzinnych: Bona Donna, jego żona, stała się najlepszą jego współpracownicą, a gdy w roku 1260 widział, jak gasła powoli, ból jego był zbyt wielki, aby mógł był go znieść. — Wiesz, droga towarzyszko — rzekł do niej w chwili, gdy przyjęła była ostatnie sakramenta — jak kochaliśmy się od czasu, gdy razem służyliśmy Bogu; dlaczegóż nie mielibyśmy odejść razem ku radościom niewymownym? Poczekaj na mnie. I ja także przyjmę sakramenty, aby razem z tobą pójść do nieba.

Rzekłszy to, przywołał kapłana, który przygotował go na śmierć. Potem, ująwszy dłoń konającej towarzyszki, krzepił ją tkliwemi słowy, a widząc, że dusza jej uleciała, uczynił nad nią znak krzyża, położył się i wzywając z miłością Jezusa, Marję i świętego Franciszka, zasnął snem wiecznym.

1. A Duch i Oblubienica mówią: przyjdź! — Obj. św. Jana 22, 17.↩

2. Psalm 110, 4.↩

3. Ten zwrot w liczbie mnogiej świadczy, że brat Leon przemawiał w imieniu gromadki braci.↩

4. Mat. 5. 13.↩

16 Bracia Mniejsi a wiedza

Od jesieni 1221 — do grudnia 1223.

Od kapituły w r. 1221 sprawy Zakonu rozwijały się z szybkością, której nic już przeciwstawić się nie było w stanie.

Ustanowienie ministrów było krokiem ogromnej doniosłości. Przedewszystkiem okazało się koniecznem, aby mieli rezydencje, następnie, gdy się rozkazuje, chce się mieć podwładnych pod ręką, wiedzieć każdej chwili, gdzie oni się znajdują, nie mogli więc Bracia obywać się nadal bez klasztorów właściwych. Zmiany te musiały doprowadzić do wielu innych: dotychczas nie mieli Bracia kościołów, a bez nich byli tylko kaznodziejami, zaś cel ich mógł być tylko szczerze bezinteresowny, czyli, jak tego pragnął Franciszek, byli dobrowolnymi pomocnikami kleru. Wraz z posiadaniem kościołów zrodzić się miała fatalna dążność do kazania, przedewszystkiem w nich, i przyciągania do nich tłumów, a następnie do rywalizowania niemi z kościołami parafjalnemi.

Bulla z 22 marca 1222 r. świadczy, że papiestwo ze wszystkich sił popierało te przemiany. Najwyższy kapłan udziela Franciszkowi i innym braciom przywileju sprawowania w ich kościołach świętych Tajemnic w czasie interdyktu, oczywiście pod warunkiem niedzwonienia, zamykania drzwi i uprzedniego usuwania z nich ludzi, dotkniętych klątwą.

Przez swą zadziwiającą niekonsekwencję bulla świadczy wymownie, jak była zbędną, przynajmniej w chwili, gdy została wydana. Głosi ona: „Udzielamy wam prawa odprawiania nabożeństw w czasie interdyktu w kościołach waszych, jeśli je mieć będziecie”. Oto nowy dowód, że Zakon jeszcze w r. 1222 nie posiadał wcale kościołów, lecz właśnie w tym dokumencie bez trudu dostrzega się wezwanie, naglące do zmiany postępowania i nie pozostawiania tego przywileju bezprzedmiotowym.

Inny dokument z tej samej epoki ujawnia dążności analogiczne, ale w dziedzinie zgoła innej. Bullą Ex parte z 29 marca 1222 r. Honorjusz III powierzył przeorom Braci Kaznodziejów i Braci Mniejszych w Lizbonie wspólną misję, osobliwie delikatną, a mianowicie udzielił im pełnomocnictwa do działania przeciw biskupowi i klerowi tego miasta, którzy żądali, aby wierni zapisywali im w testamencie trzecią część swego mienia, odmawiając opornym pogrzebu kościelnego.

Fakt, że papież upoważnił Braci do postępowania wedle własnego uznania, świadczy, jak bardzo starał się Rzym o to, aby oni zapomnieli o celu swego powołania i stali się przedstawicielami spraw Stolicy świętej.

Nie trzeba zaznaczać, że imię Franciszka w nagłówku pierwszej z obu tych buli jest bez znaczenia. Niepodobna przecie wyobrazić sobie Biedaczyny, zabiegającego o przywilej dla kościołów, które jeszcze nie istniały! Odgadujemy tu wpływ Ugolina, który w osobie Eljasza znalazł Brata Mniejszego według swego serca.

Cóż w owym czasie czynił Franciszek? Nie wiemy, lecz sam brak wiadomości — tak licznych dla okresu poprzedzającego i następującego — świadczy, że opuścił Porcjunkulę, aby zażywać samotności w jednej z tych pustelni umbryjskich, które zawsze tak mocno pociągały go ku sobie. Niema bodaj wzgórka we Włoszech środkowych, któryby nie był upamiętniony jego wędrówkami.

Między Florencją a Rzymem niepodobna wędrować pół dnia w górach, aby na ich szczytach nie napotkać chat, noszących imię jego lub jednego z jego uczni.

Chaty te bywały zamieszkane i w nich to bracia Egidjusz, Maciej, Bernard, Sylwester, Jałowiec i wielu innych, których imiona historja przemilcza, bywali odwiedzani przez swego ojca duchownego, przybywającego do nich ze słowami pociechy.

Odpłacali mu miłością za miłość i pociechą za pociechę. Biedna jego dusza potrzebowała jej bardzo, ponieważ w długie noce bezsenne budziły się w niej myśli bardzo dziwne; opanowany przez znużenie i żale, spoglądał wstecz i zaczynał powątpiewać o samym sobie, o swej Pani Biedzie i o wszystkiem.

Pomiędzy Chiusi a Radicofani, o godzinę drogi od miasteczka Sartiano, kilku braci stworzyło sobie schronisko, służące im za pustelnię i zbudowało opodal chatkę, przeznaczoną dla Franciszka. W tej-to chatce spędził jedną z nocy najboleśniejszych w swem życiu. Napastowany przez myśl, że przesadził w umartwieniach i niedość polegał na dobroci Bożej, zaczął nagle żałować użytku, jaki zrobił z życia. Oczom jego pokazało się, czem mógł być; obraz życia rodzinnego, spokojnego i szczęśliwego przedstawił się mu w barwach tak żywych, iż uczuł, że słabnie. Daremnie biczował się postronkiem aż do krwi, obraz nie znikał.

Była zima: gruba powłoka śniegu przykrywała ziemię; wybiegł na dwór bez odzieży i, biorąc śnieg pełnemi rękoma, zaczął zeń robić szereg postaci. — Spojrzyj — mówił do siebie — oto żona twoja, za nią zasię idą dwaj synowie i dwie córki, a za nimi służący i służąca niosą toboły.

Ten naiwny obraz tyranji trosk materjalnych, których uniknął, zmógł wreszcie pokusę.

Zdaje się, że do tego samego czasu odnieść można inny rys legendy, której widownią było także Sartiano. Razu pewnego brat niektóry, zapytany skąd przychodzi, odpowiedział: — Z twojej celi. — Dla gorliwego kochanka Biedy dość było tej odpowiedzi, aby mu obrzydzić celę. — Liszki mają nory — lubił powtarzać — a ptaki niebieskie mają gniazda, lecz Syn Człowieczy nie ma, gdzieby głowę skłonił. Gdy Pan udawał się na pustynię, aby modlić się i pościć przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy, nie kazał budować sobie celi ani domu, lecz znajdował schron pod załomem skały.

Nie należy tedy sądzić, jak to się czyni, że z biegiem czasu Franciszek zmienił poglądy. Kilku pisarzy kościelnych mniemało, że ponieważ chciał rozmnożenia swego Zakonu, więc tem samem godził się na jego przekształcenie.

Myśl ta zdaje się być słuszną, ale na jej poparcie mamy tylko domysły, niemal wszystko, co się dzieje w Zakonie od roku 1221, dzieje się bądź bez jego wiedzy, bądź wbrew jego intencjom. Gdyby można było wątpić o tem. wystarczyłby jeden rzut oka na najbardziej uroczysty i najbardziej jasny wyraz jego myśli, jaki mamy w Testamencie.

W nim otrząsa się on z wszelkich wpływów, które paczyły jego myśli, mężnie przypomina ideał pierwotny i opiera się ustępstwom, wydartym jego słabości.

Testament nie jest uzupełnieniem reguły z r. 1223, lecz stanowi raczej jej zaprzeczenie. Nie należy wszakże uważać go za pierwszą próbę oporu. Ostatnie pięć lat jego życia są jednym wielkim wysiłkiem protestu w słowach i czynach.

W roku 1222 zwrócił się do braci w Bolonji z listem pełnym najsmutniejszych przeczuć. W mieście tem, gdzie dominikanie, obsypywani przywilejami, stwarzali dla siebie wybitne stanowisko w nauce, Bracia Mniejsi bardziej niż gdziekolwiek indziej ulegali pokusie opuszczenia drogi prostoty i ubóstwa.

Napomnienia Franciszka przybrane były w barwy tak ciemne i groźne, że po rozgłośnem trzęsieniu ziemi 23 grudnia 1222, które przeraziło całe Włochy północne, nikt nie wątpił, iż przepowiedział on tę katastrofę. Przepowiedział inną, moralną, lecz niemniej straszliwą, której wizja wyrwała z ust jego złorzeczenia pełne goryczy.

Panie Jezu, ty wybrałeś ongi dwunastu apostołów, a gdy jeden z nich cię zdradził, inni, trwając przy tobie i jednym wiedzeni duchem, głosili świętą Ewangelję. A teraz oto, wspominając dni dawne, zbudziłeś Religję Braci dla podtrzymania wiary i spełnienia tajemnicy swej Ewangelji. Któż ich zastąpi, jeśli zamiast spełniać swe posłannictwo i być dla wszystkich świetlanym przykładem, oddają się czynieniu dzieł ciemności? O, niech przez ciebie, Panie, przez cały dwór niebieski i przeze mnie niegodnego sługę twego, przeklęci będą ci, którzy złym przykładem swoim obalają i niszczą to, co uczyniłeś na początku i czego nie przestajesz czynić przez świętych braci tego Zakonu.

Ustęp ten, zaczerpnięty z dzieła Tomasza Celano, to jest najbardziej umiarkowanego z biografów, poucza nas, na jakie tony potężnego oburzenia zdobywał się cichy Franciszek.

Pomimo bardzo zrozumiałych wysiłków, zmierzających do rzucenia dyskretnej zasłony na niepokój założyciela o przyszłość jego rodziny duchownej, ślady tego niepokoju spotykamy na każdym kroku. — Przyjdzie czas — rzekł razu pewnego, — że Zakon nasz utraci tak dalece dobrą swoją sławę, że członkowie jego będą się wstydzili pokazywać w jasny dzień.

We śnie widział posąg, którego głowa była ze złota, pierś i ramiona ze srebra, brzuch z kryształu a nogi z żelaza. Mniemał, iż jest to przepowiednia przyszłości, jaka czeka jego dzieło.

Widział on, że synowie jego sprzeniewierzają się jednocześnie ubóstwu i pokorze, lecz zdaje się, iż za groźniejszego dla nich uważał demona wiedzy, niż pokusę bogactwa.

Jak Franciszek zapatrywał się na wiedzę? Prawdopodobnie nie zastanawiał się on nad tą sprawą z punktu widzenia ogólnego, lecz widział, że uniwersytetom nigdy nie brakuje uczni i że jeśli nauka jest czcią oddawaną Bogu, to czcicieli tego rodzaju zawsze będzie dosyć; rozglądając się wszakże na wszystkie strony, nie widział nikogo, ktoby spełniał posłannictwo pokory i miłości, gdyby bracia jego Zakonu posłannictwu temu sprzeniewierzyć się mieli.

To też w niepokoju jego widzimy coś więcej, niż boleść zawiedzionych nadziei. Klęska armji jest niczem w porównaniu z klęską idei, w nim zaś wcieliła się idea pokoju i szczęściach ludzkości przez miłość i wyzwolenie się z pęt materialnych.

Przez niewypowiedzianą tajemnicę czuł się człowiekiem swego wieku, w którego sercu ogniskowały się wysiłki, pragnienia, dążności ludów. Z nim, w nim, przez niego, ludzkość chciała odnowić się, czyli, mówiąc słowy Ewangelji, odrodzić.

W tem jest piękno prawdziwe. Przez to bardziej, niż przez próżne i sztuczne podobieństwa zewnętrzne, jest on chrześcijaninem.

I on także dźwiga bóle świata, a jeśli duszę jego chce się przeniknąć aż do głębi, to bóle jego tak jak Jezusowe, pojmować trzeba w najszerszem znaczeniu słowa. Litość ich dźwigała fizyczne cierpienia ludzkości, lecz przygnębiały ich boleści zgoła innego rodzaju: boleści boskiego poczęcia. Cierpią oni, gdyż w nich słowo ciałem się staje, a na Getsemane jak i pod oliwkami Greccio krwawią się serca, „ponieważ swoi nie przyjęli ich”.

Tak, święty Franciszek czuł bezustanne dzieło przemiany, dokonywujące się w łonie ludzkości, zdążającej ku boskim przeznaczeniom i niby żywa hostja ofiarował się, aby w nim dokonała się tajemnica nowych narodzin.

Rozumiemyż teraz jego boleść? Cierpi on dla tajemnicy Ewangelji. Ból jego jest podobny do spazmu życia, dostrzegającego śmierć, a ból ten jest tem większy, że chodzi tu o życie moralne.

To tłumaczy nam, dlaczego człowiek, biegający za zbójcami, aby z nich czynić swych uczni, mógł być tak nieubłaganym dla swoich uczni, niewątpliwie pełnych najlepszych intencyj, lecz przez niewłaściwą gorliwość i zapomnienie o swern powołaniu, mogących przemienić Zakon na instytucję naukową.

Pod pozorem powołania nauki do służenia Bogu i religji, Kościół rozpętał najgorszy z występków, pychę. Według niektórych jest to jego chwałą, lecz stało się hańbą największą.

Czyż — powiada Kościół — mamy zrzec się odebrania broni nauki wrogom wiary? Lecz czy możemy wyobrazić sobie Jezusa, udającego się do szkoły rabinów pod pozorem nauczenia się dawania im odpowiedzi, zamęczającego się subtelnościami ich dialektyki i fantasmagoriami ich egzegezy? Byłby może stał się z niego wielki doktór, lecz nie Zbawiciel świata. To jasne.

Gdy się słyszy kaznodziejów, popadających w zachwyt nad cudownem rozprzestrzenieniem się Ewangelji, głoszonej przez dwunastu biednych rybaków galilejskich, chciałoby się zrobić im uwagę, że cud ten jest jednocześnie i bardziej i mniej zadziwiającym, niż powiadają. Bardziej — ponieważ z tych dwunastu kilku powróciło nad urocze jezioro i zapomniało o sieciach mistycznych, a jeśli przypomniało sobie Jezusa, to na to, aby żałować, że go niema, nie zaś, aby go wskrzeszać, rozszerzając wieść o jego dziele na cztery strony świata; mniej — ponieważ nawet dzisiaj na rozgraniczu wieków, gdyby kaznodzieje, upojeni miłością, rozeszli się po świecie, gotowi do poświęcenia się za wszystkich i za każdego, cud ponowiłby się.

Niestety, teologja zabiła religję. Duchowni powtarzają aż do przesytu, co od czego odróżniać należy, chociaż w życiu wszyscy są jednacy i niczem nie różnią się między sobą.

Nigdy wiedza nie była przedmiotem tak żywych pożądań, jak w stuleciu trzynastem. Cesarstwo i Kościół z niepokojem wyczekiwały od niej argumentów na obronę swych wzajemnych pretensyj. Inocenty III posyła uniwersytetowi w Bolonji zbiór swoich dekretów i zasypuje go dowodami życzliwości. Fryderyk II zakłada uniwersytet w Neapolu, a nawet Patarinowie z Toskany i Lombardji posyłają synów swoich na studja do Paryża.

Przypominamy sobie powodzenie kazania Franciszkowego w Bolonji, w sierpniu r. 1220; w tym samym czasie zgromił ostro Piotra Stacia, ministra prowincjalnego, który był doktorem praw, nietylko za to, że umieścił Braci w domu, który zaczynali uważać za swoją własność, lecz zganił go przedewszystkiem za to, że w domu tym zorganizował rodzaj kolegjum.

Zdaje się, że minister nie wziął do serca tych zarzutów. Gdy Franciszek dowiedział się o jego zatwardziałości, przeklął go ze straszliwą siłą. Oburzenie jego było tak wielkie, że gdy później, w czasie poprzedzającym śmierć Franciszka, liczni przyjaciele Piotra Stacia błagali go, aby cofnął swoje przekleństwo, wszystkie ich wysiłki pozostały daremnemi.

Wobec takiej postawy założyciela trudno uważać za autentyczny bilet, który miał być napisany przez Franciszka do Antoniego Padewskiego.

Ukochanemu bratu Antoniemu od brata Franciszka pozdrowienie w Chrystusie.

Bardzo mnie cieszy, że wykładasz braciom święte pisma i teolog ję, w ten jednakże sposób (zgodnie z regułą naszą), że ani w tobie, ani w innych nie zamiera duch świętej modlitwy, czego pragnę żywo. Pozdrowienie.

Czyż można widzieć w tem coś więcej, niż pobożne oszustwo, mające na celu złagodzenie tak licznych i jasnych oświadczeń Franciszka przeciwko wiedzy?

Trudno wyobrazić sobie współzawodnictwo, jakie istniało w owym czasie między dominikanami a franciszkanami przy pozyskiwaniu dla swych zakonów mistrzów najsławniejszych. Tworzyły się drobne intrygi, w których pobożni odgrywali pewną rolę, a które miały na celu skłonienie tego lub owego sławnego doktora do przywdziania habitu. Gdyby święty Franciszek miał był na celu wiedzę, byłby mógł tylko pochwalić usiłowania braci bolońskich, paryskich i oksfordzkich.

Prąd naukowy był tak silny, że pociągnął nawet stare zakony niejako wbrew ich woli. W dwa dziesiątki lat później także cystersi zapragnęli stać się prawoznawcami, teologami, dekretalistami i tam dalej.

Być może, iż Franciszek nie dostrzegał narazie powagi niebezpieczeństwa, lecz dostrzegłszy je, okazał się stanowczym i nieprzejednanym. Ci, co później przekręcili jego myśl, papieże i większość pierwszych ministrów generalnych, musieli się uciec do wykrętnych sztuczek egzegetycznych, które nie przynoszą im zaszczytu. — Przypuśćcie — mawiał Franciszek, — że macie dość zdolności do posięścia wszelkiej wiedzy, że poznacie wszystkie języki, drogi gwiazd i wszystko inne. Czyż będziecie mieli czem się pysznić? Jeden szatan wie daleko więcej, niż wszyscy ludzie całej ziemi razem. Jest jednakże coś, czego szatan uczynić nie może i co jest chwałą człowieka: być wiernym Bogu.

Nie posiadamy wiadomości dokładnych o kapitułach z roku 1222 i 1223. Zmiany, wprowadzone do projektu reguły z roku 1221, były wtedy rozstrząsane przez ministrów i ustalone ostatecznie przez kardynała Ugolina. Odbywał on w tej sprawie długie narady z Franciszkiem i sam przekazał nam pamięć tych narad. Ich wynikiem była reguła z r. 1223. Dokoła powstania tego dokumentu utworzyło się niebawem mnóstwo opowieści cudownych, których rozbiór szczegółowy jest zbędny. Godnem zaznaczenia jest tylko to, że są one świadectwem walk, staczanych przez Franciszka z ministrami o czystość jego ideału.

Zanim udał się był do Rzymu z prośbą o zatwierdzenie ostateczne, skupiał się przez czas długi w pustelni Monte-Colombo, niedaleko Rieti. Wzgórze to zaczęto niebawem uważać za drugi Synaj, na którym wedle opowieści uczni, mistrz ich z rąk samego Jezusa otrzymać miał nowe Dziesięcioro.

Anioł Clareno, jeden z pisarzy najprzychylniejszych dla tej tradycji, sam ukazuje nam małą jej wartość: przedstawia on Honorjusza III, jak w ostatniej chwili dokonywa zmiany podstawowego ustępu projektu. Scharakteryzowałem już dość dokładnie tę regułę i nie potrzebuję do niej powracać.

Została zatwierdzona 25 listopada 1223 r. Zdaje się, że liczne wzmianki odnieść wypada do tej ostatniej podróży Franciszka do Rzymu. Dnia pewnego Ugolino, który gościł Franciszka u siebie, dziwił się bardzo wraz z gośćmi swymi, że Franciszka nie było, gdy wszyscy siadali do stołu, lecz natychmiast ujrzeli go wchodzącego i przynoszącego sporo kawałków suchego chleba, który z wielką radością rozdzielił między szlachetne zgromadzenie. Gospodarz jego, nieco zmieszany, próbował robić mu uwagi, lecz Franciszek odpowiedział, że dla bogato zastawionego stołu nie może zapominać o chlebie jałmużny, żywiącym go co dzień i że chciał też pouczyć braci swoich, iż dla ubogich duchem najbogatszy stół nie dorówna Stołowi Pańskiemu.

Zaznaczyłem już, że w pierwszych latach Bracia Mniejsi zwykli byli zarabiać na chleb, wynajmując się jako służący. Niektórzy, acz nieliczni, czynili tak dalej. Powoli i pod tym względem zmieniło się wszystko. Pod pozorem służenia bracia wstępowali do najwyższych osób dworu papieskiego i stawali się ludźmi ich zaufania: zamiast być niższymi od innych, jak tego żądała reguła z roku 1221, stawali się wyższymi od wszystkich.

Straciwszy z oczu przykład życia apostolskiego, stawali się dworzanami osobliwego rodzaju; charakter ich, napoły laicki i napoły kościelny, pozwalał im spełniać mnóstwo misyj delikatnych i odgrywać pewną rolę w intrygach przeróżnych, których nie brakło nigdy w życiu większości prałatów rzymskich. Dla zaprotestowania przeciw temu, Franciszek posiadał jedną tylko broń, swój przykład.

— Dnia pewnego — opowiada Speculum[1] — błogosławiony Franciszek przybył do Rzymu, aby odwiedzić biskupa Ostji (Ugolina), a gdy pobył u niego przez czas pewien, odwiedził także biskupa Leona, który miał wielką cześć dla niego.

Było to w zimie; zimno, wiatr, deszcz, czyniły wszelką podróż niemożliwą i dlatego kardynał prosił go, aby przez czas niejaki zabawił w jego domu, przyjmując odeń pożywienie jako i inni ubodzy, przychodzący po posiłek… „Dam ci — dodał — dobre, ustronne schronienie, gdzie będziesz mógł, gdy zechcesz modlić się i jadać”. Wówczas brat Anioł, jeden z dwunastu pierwszych uczni, bawiący u kardynała, rzekł do Franciszka: „Niedaleko stąd znajduje się wielka wieża ustronna, w której będzie ci tak dobrze, jak w pustelni”. Franciszek zwiedził ją, a ponieważ podobała mu się, przeto, powróciwszy do kardynała, rzekł: „Panie, możliwe jest, iż przez dni kilka zostanę u ciebie”. Ów ucieszył się bardzo, a brat Anioł udał się na wieżę, aby przygotował ją dla Franciszka i jego towarzysza.

Lecz już w pierwszej nocy, gdy chciał spać, szatani przyszli niepokoić go. Wezwał tedy swego towarzysza i rzekł doń: „Bracie, szatani przyszli, aby uderzać na mnie gwałtownie; pozostań przy mnie, albowiem boję się być tutaj sam”.

Drżał na całemi ciele jak człowiek, mający febrę. Obaj spędzili noc bezsennie. „Bóg każe szatanom karać ludzkie występki; jak podesta posyła swego kata, aby karał przestępcę, tak Bóg posyła szatanów, którzy w tych sprawach są jego ministrami… Dlaczego posłał szatanów do mnie? Oto powód możliwy: kardynał chciał okazać mi swą dobroć, a ja istotnie potrzebuję spoczynku, lecz bracia, którzy wędrują po świecie, znosząc głód i tysiące udręk, jako i inni, znajdujący się w pustelniach lub w domach ubogich, dowiedziawszy się, że przebywam u kardynała, mieliby powód do szemrania: »My znosimy wszelkie udręki — mogliby rzec — podczas gdy on ma wszystko, czego zapragnie«; muszę przeto służyć im dobrym przykładem; oto moje prawdziwe posłannictwo…”

Wczesnym rankiem porzucił przeto wieżę, a opowiedziawszy kardynałowi o wszystkiem, pożegnał się z nim i wrócił do pustelni Monte-Colombo niedaleko Rieti. „Uważają mnie za człowieka świętego — rzekł do kardynała, — a oto trzeba było szatanów, aby wygnali mnie z więzienia.”

Pomimo jakiegoś obcego zabarwienia opowiadanie to wskazuje, jak potężnym był jego instynkt niezależności. Gościnę u kardynała przyrównywa do więzienia! Nawet nie przypuszczał może, jak tem jednem słowem trafnie scharakteryzował historję stosunków między Kościołem a Zakonem swoim.

Skowronek nie umarł; wbrew chłodowi i wichrom z weselem ulatał ku dolinie Rieti.

Było to w połowie grudnia. Franciszka ogarnęło żywe pragnienie obchodzenia pamiątki Bożego Narodzenia na łonie przyrody. Zwierzył się z tem jednemu ze swoich przyjaciół, Janowi z Greccio, który zobowiązał się wszystko przygotować.

Naśladowanie Jezusa było po wszystkie czasy jądrem życia chrześcijańskiego; lecz trzeba być wysoce uduchowionym, aby zadowolić się naśladowaniem wewnętrznem. Dla większości ludzi naśladowanie wewnętrzne musi poprzedzać i towarzyszyć mu naśladowanie zewnętrzne. Prawda, że duch ożywia; lecz chyba tylko w krainie aniołów ciało poczytane jest za nic.

Dla wieków średnich uroczystość religijna była przedewszystkiem przedstawieniem mniej lub więcej wiernem tego, co przypominała: stąd santony[2] prowanckie, procesje z osiełkiem Niedzieli Palmowej, wieczerze Wielkoczwartkowe, drogi krzyżowe w Wielki Piątek, dramat Zmartwychwstania w Wielką Niedzielę i palenie pakuł w Zielone Świątki.

Franciszek zbyt był Włochem, by nie miał lubić tych uroczystości, w których wszystko, co się widzi, mówi o Bogu i jego miłości.

Została tedy zwołana ludność z okolic Greccio oraz bracia z klasztorów sąsiednich. Wieczorem w wigilję Bożego Narodzenia na wszystkich ścieżkach, wiodących ku pustelni, widziano nadciągających wiernych, którzy z pochodniami w ręku budzili echa leśne swemi wesołemi śpiewami.

Wszyscy się radowali, a Franciszek bardziej od innych: rycerz zrobił żłobek, napełniony słomą i przyprowadził wołu i osła na pamiątkę tych zwierząt, które oddechem ogrzewały biedne Dzieciątko, drżące z zimna. Na ten widok oczy Świętego zalały się łzami litości; serce jego było nie w Greccio, lecz w Betlejem.

Wreszcie śpiewano jutrznię, a po tem zaczęła się msza, podczas której Franciszek, jako diakon, czytał Ewangelję. Samo odczytywanie świętej legendy głosem łagodnym a pełnym żaru rozrzewniało serca, lecz gdy zaczął kazać, wzruszenie jego udzieliło się wszystkim słuchaczom: głos jego był niewymownie tkliwy i tak porywał słuchaczy, że, zapominając o wszystkiem, przeżywali wraz z nim uczucia pasterzy judzkich, witających ongi Boga, który stał się człowiekiem i narodził się w stajence.

Na schyłku trzynastego stulecia autor Stabat Mater dolorosa, Jacopone de Todi, ów genjalny franciszkanin, który część swego życia spędził w więzieniach, natchniony wspomnieniem uroczystości w Greccio, ułożył pieśń radości, Stabat Mater speciosa. Hymn ten o Marji nad żłobkiem jest niemniej piękny od hymnu o Marji pod krzyżem. Ożywia go uczucie jeszcze tkliwsze i zapomnienie o nim można sobie wytłumaczyć tylko jako niesprawiedliwy kaprys losu.

Stabat Mater speciosa,

Juxta foenum gaudiosa,

Dum jacebat parvulus.

Quae gaudebat et ridebat

Exsultabat cum videbat

Nati partum inclyti.

Fac me vere congaudere

Jesulino cohaerere

Donec ego vixero.[3]

1. Speculum Vitae S. Francisci et sociorum ejus (Zwierciadło życia św. Franciszka i towarzyszy jego). Jedno z najstarszych źródeł ruchu franiszkańskiego. Wydanie I, 1504 r.↩

2. Santon od santo — święty, święte.
Lokalna uroczystość religijna w Prowancji. — (Przyp. tłum.)↩

3. Stała Matka pełna chwały,

Kędy w żłobie Pan jej mały

Leżał, wziąwszy człecze ciało.

Jakże wtedy nieskończenie

Rajskich sfer uweselenie

Głąb jej duszy przejmowało!

Matko Boża, zdarz to, proszę,

Niech wkupieni w twe rozkosze,

Wiecznie z Tobą pozostaniem!

Swobodne tłumaczenie Felicjana Faleńskiego.↩

17 Stygmaty

Rok 1224.

Dolina górnego biegu Arno tworzy w samym środku Włoch krainę osobliwą, Casentino, która w ciągu całych stuleci żyła swojem własnem życiem, będąc niby wyspą pośród Oceanu.

Arno płynie stąd ku południowi przez wąski przesmyk, a Apeniny okalają całą krainę pasmem niedostępnych gór.[1]

Równina ta, mająca około czterdziestu kilometrów średnicy, usiana jest wesołemi miasteczkami, pięknie położonemi na wzgórzach, śród których wije się Arno. Oto Bibbiena, Poppi, starożytna Romena, opiewana przez Dantego, Camaldoli, a dalej na wysokim grzbiecie górskim Chiusi, niegdyś stolica kraju, z ruiną zamku hrabiego Orlanda.

Ludność jest miła i uprzejma: góry osłaniały ją przed wojnami, wszędzie przeto, gdzie rzucić okiem, dostrzega się tylko ślady pracy, dostatku i miłego wesela. Co chwila powstaje złudzenie, że jest się w jednej z dolin Vivarais lub Prowancji. Roślinność nad brzegami Arna jest wybitnie południowa, drzewa oliwne i morwowe oplata winorośl. Na najniższych zboczach gór przeplatają się pola zbożowe z łąkami, wyżej rosną kasztany i dęby, a jeszcze wyżej sosny, świerki, modrzewie, nad któremi wznoszą się nagie skały.

Wśród wszystkich szczytów jeden osobliwie zwraca na się uwagę; podczas gdy inne są krągłe i jakby stłoczone, ten wznosi się osobno, smukły i dumny: to Alwerno.[2]

Zdawałoby się, że to wielki kamień, spadły z nieba. Jest to istotnie głaz błędny, umieszczony na szczycie, niby skamieniała arka Noego na górze Ararat. Olbrzymi stóg bazaltu dźwiga na płaszczyźnie swego wierzchołka wysokie świerki i rozłożyste buki, a wąska ścieżyna jest jedyną do nich drogą.

Taka-to była ta samotnia, ofiarowana Franciszkowi przez Orlanda, i niejednokrotnie odwiedzana przez obdarowanego, który szukał na niej wypoczynku i skupienia.

Siedząc na jednym z kamieni Penny[3], mógł słyszeć już tylko wiatr szumiący w drzewach, lecz w blaskach wschodu lub zachodu mógł widzieć większość okolic, w których rozsiewał ziarno Ewangelji: Romanję i Marchję Ankońską, znikające na widnokręgu w falach Adrjatyku; Umbrję, a nieco dalej Toskanę, gubiące się w wodach morza Śródziemnego.

Wrażenie na tej górze nie jest przygnębiające jak w Alpach: wędrowca otacza tu niewymowna słodycz i spokój; jest się dość wysoko, aby spoglądać na ludzi z góry, lecz niedość, aby zapomnieć o ich istnieniu.

Prócz rozległego widnokręgu miał tu Franciszek wiele innych przedmiotów zachwytu. W lesie tym, jednym z najpiękniejszych w Europie, gnieżdżą się legjony ptactwa, które nie płoszone przez nikogo, jest dziwnie poufałe. Subtelne wonie płyną od ziemi, okrytej borakami i liszajowcami, śród których krzewi się fantastyczne mnóstwo subtelnych, wiotkich cyklamenów.

Franciszek zapragnął powrócić tutaj po kapitule r. 1224. Zgromadzenie to, odbyte na początku czerwca, było ostatniem, w którem uczestniczył. Nowa reguła została na niem przekazana ministrom, a misja do Anglji postanowiona.

W pierwszych dniach sierpnia Franciszk był w drodze ku Alwerno. Szło z nim tylko kilku braci, Maciej, Anioł i Leon. Pierwszy z nich miał za obowiązek prowadzić małą tę gromadkę i starać się, aby nie musiała myśleć o niczem prócz modlitwy.

Po dwóch dniach podróży trzeba było postarać się o osła dla Franciszka, który był tak osłabiony, że nie mógł podróżować pieszo.

Starając się o tę przysługę, bracia nie zatajali, oczywiście, imienia mistrza swego, to też wieśniak, do którego zwrócono się, uważał, że powinien sam poprowadzić osła. Przebywszy kawałek drogi, zapytał: — Czy to prawda, że jesteś bratem Franciszkiem z Asyżu? Radzę ci tedy, — dodał po otrzymaniu odpowiedzi twierdzącej — abyś się starał być tak dobrym, za jakiego cię ludzie uważają, iżby nie zostali zawiedzeni w swych oczekiwaniach. — Franciszek zsiadł natychmiast z osła i padłszy przed wieśniakiem, dziękował mu z wielką serdecznością.

Tymczasem nadeszła najgorętsza pora dnia. Wieśniak, wyczerpany wędrówką, zapominał powoli o radości z niespodziewanego spotkania. Bowiem spiekota słoneczna budzi udrękę pragnienia nawet wtedy, gdy się kroczy po boku świętego. Zaczynał już żałować swej usłużności, gdy Franciszek palcem wskazał mu źródło dotąd nieznane i nie odnalezione później.

Stanęli wreszcie u stóp ostatniego urwiska. Zanim jęli wspinać się na nie, zatrzymali się pod wielkim dębem dla wypoczynku, i wnetże gromady ptactwa zleciały się, okazując swą radość łopotem skrzydeł i śpiewaniem. Poskakując dokoła Franciszka, siadały mu na głowie, barkach i ramionach. — Widzę — rzekł uradowany do swych towarzyszy, — iż Pan nasz Jezus Chrystus chce, abyśmy zamieszkali na tej górze samotnej, ponieważ bracia i siostry ptaki okazują tak wielką radość z naszego przybycia.

Góra ta stała się dla niego Taborem i Kalwarją zarazem, nie należy przeto dziwić się, że zakwitały tu legendy jeszcze liczniejsze, niż w całem poprzedniem jego życiu. Większość tych legend oddycha czarem kwiatuszków różowych i pachnących, przytulonych wstydliwie do stóp jodeł Alwernu.

Wieczory letnie są tutaj niezrównanie piękne; przyroda, jakby duszona żarem dnia, ożywa wieczorem na nowo. W drzewach, załomach skał, w murawie, budzą się tysięczne głosy i dostrajają harmonijnie do poszumu wielkich lasów, lecz śród tych wszystkich głosów żaden się nie wyróżnia, żaden nie zakłóca melodji, kołyszącej do marzeń. Oko błądzi po horyzoncie, płonącjon hieratycznemi barwami w ciągu długich godzin po zachodzie słońca, a szczyty Apeninów, tęczujące blaskami, budzą w duszy to, co poeta franciszkański nazwał tęsknotą za wiecznemi wzgórzami.

Franciszek odczuwał ją żywiej od kogokolwiek. Już pierwszego wieczoru po przybyciu, siedząc w kole braci na wzgórku, zalecał im pobyt na tem miejscu.

Zaduma natury budziła w sercach smutek, a głos mistrza zestrajał się z tkliwością ostatnich blasków dnia. Mówił braciom o swej bliskiej śmierci z żalem robotnika, zaskoczonego mrokiem nocy przed dokończeniem dzieła, z westchnieniami ojca, drżącego o przyszłość swych dzieci.

Sam on pragnął przygotować się na śmierć modlitwą i rozmyślaniem, prosił ich więc, aby go chronili przed natrętami. Orlando, który już udał się był do nich, aby ich powitać i ofiarować im swoje usługi, kazał na życzenie Franciszka zbudować dlań naprędce chatkę z gałęzi pod rozłożystym bukiem. Tutaj postanowił przebywać w odległości rzutu kamieniem od cel, zamieszkanych przez towarzyszy. Brat Leon miał obowiązek dostarczać mu co dzień wszystkiego potrzebnego.

Po tej pamiętnej rozmowie usunął się natychmiast do swej chatki, lecz w kilka dni później, niepokojony zapewne przez pobożną ciekawość braci, usunął się dalej w głąb lasu i rozpoczął w dniu Wniebowzięcia Marji Panny post na cześć świętego Michała Archanioła i wojska niebieskiego.

Genjusz ma wstydliwość miłującego serca. Poeta, artysta, święty, potrzebują samotności, gdy nawiedza ich Duch. Wszelki wysiłek myśli, wyobraźni, woli, jest modlitwą, a modlący się szuka ustronia.

Biada człowiekowi, który w głębi serca nie posiada żadnej z tych tajemnic, ukrywanych przed wszystkimi, ponieważ niepodobna wyrazić ich słowem, a wyrażone, zostają niezrozumiałemi. Secretum meum mihi![4] Jezus odczuwał to dobrze: upojenia Taboru są krótkotrwałe; nie powinno się o nich opowiadać.

Wobec tych tajemnic duszy materjaliści i dewoci zachowują się częstokroć jednakowo, domagając się ścisłości w sprawach, w których ona najmniej jest możliwą.

Wierzący zapytuje, w którym zakątku Alwernu otrzymał Franciszek stygmaty, czy serafin, który mu się ukazał, był to Jezus czy duch niebiański i co mówił, wyciskając mu owe znamiona? I nie rozumie już owej godziny, w której Franciszek uginał się po nadmiarem bólu i miłości, jak nie rozumie jej materjalista, chcący widzieć i dotykać ziejącej rany.

Spróbujmy uniknąć takiej przesady. Posłuchajmy, co mówią dokumenty i nie zadawajmy im gwałtu, aby wydrzeć im to, o czem nie mówią i o czem mówić nie mogą.

Przedstawiają nam one Franciszka, dręczonego niepokojem o przyszłość Zakonu i bezmiernem pragnieniem czynienia nowych postępów duchownych.

Pożerany był żarliwością świętych, potrzebą ofiary, która wydarła świętej Teresie jej okrzyk namiętny: „Cierpieć, lub umrzeć!” Gorzko wyrzucał sobie, iż okazał się niegodnym męczeństwa i że nie mógł oddać się za Tego. który oddał się za nas.

Dotykamy tutaj jednego z pierwiastków najpotężniejszych i najbardziej tajemniczych życia chrześcijańskiego. Można go nie rozumieć, ale nie należy zaprzeczać jego istnienia. Jest on korzeniem prawdziwego mistycyzmu. Wielką nowiną, przyniesioną światu przez Jezusa, było to, że, czując się doskonale zjednoczonym z Ojcem niebieskim, wzywał wszystkich ludzi do połączenia się z nim, a przezeń z Bogiem. „Jam jest winna macica, wyście latorośle. Kto mieszka we mnie, a ja w nim, ten wiele owocu przynosi, bo beze mnie nic czynić nie możecie”.[5]

Chrystus nietylko wzywał do tej jedności, ale dał jej odczucie. Wieczorem w przeddzień swej śmierci ustanowił jej sakrament, a niema bodaj sekty, któraby nie wyznawała, że komunja jest symbolem, podstawą i celem życia religijnego zarazem. Od dziewiętnastu stuleci chrześcijanie, różniący się we wszystkich innych sprawach, nie przestawali spoglądać ku temu, który ustanowił obrzęd czasów nowych.

W przededniu zgonu wziął chleb, a łamiąc go, rozdawał uczniom i mówił: „Bierzcie i jedzcie, bo to jest ciało moje”.

Przedstawiając jedność z sobą, jako podstawę życia nowego, Jezus pragnął pouczyć braci swoich, że jedność ta polega na uczestnictwie w jego pracach, walkach i cierpieniach: „Kto chce być uczniem moim, niechaj weźmie krzyż swój i naśladuje mnie”.

Święty Paweł przeniknął pod tym względem tak dobrze myśl Mistrza, że w kilka lat później mógł był wydać okrzyk mistycyzmu, do jakiego nikt po nim nie dotarł: „Z Chrystusem jestem ukrzyżowany, a żyję nie ja, ale żyje we mnie Chrystus!” Okrzyk ten nie jest u niego słowem odosobnionem, jest on samym ośrodkiem jego świadomości religijnej; ba, mówi on jeszcze więcej, narażając się na to, że zgorszy niejednego chrześcijanina: „Dopełniam ostatków ucisków Chrystusowych na ciele mojem za ciało jego, które jest Kościół.”[6]

Sądzę, że nie było zbędnem przytoczenie tych szczegółów dla ukazania, jak dalece Franciszek, odnawiający w ciele swojem mękę Chrystusa, zbliża się do tradycji apostolskiej.

W pustelniach Alwernu, jak ongi u świętego Damjana, Jezus ukazywał się mu w postaci Ukrzyżowanego, Męża boleści.

Że wylewy jego uczuć zostały nam przekazane w formie poetyckiej i niedokładnej, nie powinno nas zadziwiać; byłoby dziwnem, gdyby było inaczej. W porywach miłości Bożej są ineffabilia, które nietylko że nie mogą być opowiedziane i zrozumiane, lecz nawet przypomniane przez tego, kto ich doznawał.

Na górze Alwerno Franciszka pożerało bardziej, niż kiedykolwiek, gorące pragnienie cierpienia dla Jezusa i z Jezusem. Dni jego upływały na pobożnych ćwiczeniach w skromnej kapliczce, zbudowanej na górze, i na rozmyślaniach w głębi lasów. Zdarzało mu się nawet, że, zapominając o kaplicy, całe dni trawił samotny w jakiemś skalnem ustroniu i w sercu swem przeżywał pamiątkę Golgoty. Innym razem całe godziny spędzał u stóp ołtarza, rozczytując się w Ewangelji i prosząc Boga, aby ukazał mu drogę, którąby iść miał.

Księga otwierała się prawie zawsze w miejscu, opowiadającem o męce Pańskiej, a ta prosta zbieżność, dość zresztą zrozumiała, wywoływała w nim zaniepokojenie.

Wizja Ukrzyżowanego opanowywała tem bardziej wszystkie jego myśli, że zbliżało się święto Podwyższenia Krzyża świętego (14 września), święto dzisiaj podrzędne, lecz w trzynastem stuleciu obchodzone z gorliwym zapałem jako uroczystość, patronująca krucjatom.

Franciszek podwoił surowość postów i żar modlitw, całkowicie przemieniony w Jezusa przez miłość i litość — powiada jedna z legend. Noc poprzedzającą święto spędził samotny na modlitwie, niedaleko pustelni.

Gdy nadszedł ranek, miał widzenie. W ciepłych promieniach wschodzącego słońca, które po chłodzie nocy ożywiło jego ciało, dostrzegł nagle dziwną postać.

Serafin na rozpostartych skrzydłach leciał ku niemu z przestworza i napełniał go rozkoszą niewymowną. Pośrodku widzenia ukazał się krzyż, a serafin był doń przybity. Gdy wizja zniknęła, Franciszek po rozkoszy pierwszej chwili uczuł ostry ból. Zmieszany aż do głębi swej istoty, zastanawiał się nad znaczeniem tego wszystkiego, gdy w tem ujrzał na ciele swojem stygmaty Ukrzyżowanego.

1. Przesmyki, wiodące do Casentina, znajdują się wszystkie na wysokości około 1000 metrów. Jeszcze w latach ostatnich nie było tam żadnej drogi, zasługującej na to miano.↩

2. Góra ta ma 1 269 metrów wysokości. Po włosku nazywa się la Verna, po łacinie Alvernus. Etymologia na której ostrzył się dowcip uczonych jest dość prosta, słowo vernare, używane przez Dantego znaczy ziębić, marznąć.↩

3. Nazwa najwyższego punktu szczytowej płaszczyzny. Oddalona zaledwie o trzy kwadranse drogi od klasztoru a nie o dwie i pół godziny jak to mniemają zacni mnisi. Informacją tą służymy turystom… i pielgrzymom.↩

4. Tajemnica moja do mnie należy.↩

5. Jan 15, 5.↩

6. Do Kolos. I, 24.↩

18 Pieśń o słońcu

Jesień 1224 — jesień 1225.

Nazajutrz po świętym Michale (30 września 1224), Franciszek opuścił Alwerno, aby udać się do Porcjunkuli. Zbyt był wyczerpany, aby mógł był odbyć podróż tę pieszo i dlatego hrabia Orlando oddał konia na jego usługi.

Łatwo wyobrazić sobie wzruszenie stygmatyzowanego, gdy żegnał się z górą, na której rozegrał się dramat miłości i bólu, jako dokonanie ostatecznego, całkowitego zjednoczenia istoty jego z Ukrzyżowanym.

Amor, amor, Gesu desideroso,

Amor voglio morire.

Te abrazando

Amor dolce Gesu meo sposo,

Amor, amor, la morte te domando,

Amor, amor, Gesu si pietoso

Tu me te dai in te transformato

Pensa chi’io vo spasmando

Non so o io me sia

Gesu speranza mia

Ormai va, dormi in amore.[1]

Tak śpiewał Jacopone z Todi w upojeniu równie gorącem.

Jeśli można zaufać dokumentowi, niedawno ogłoszonemu, to brat Maciej, jeden z dwóch, którzy pozostali na górze Alwerno, utrwalił na piśmie wspomnienia dnia tego.

W drogę wybrano się wczesnym rankiem. Dawszy braciom zlecenie, Franciszek miał dla wszystkich i wszystkiego bądź spojrzenie, bądź słowo: dla skał, dla kwiatów, dla drzew, dla brata sokoła, który miał prawo i przywilej wchodzenia do celi każdej chwili i który każdego ranka przybywał o pierwszem świtaniu, aby mu przypomnieć godzinę nabożeństwa.

Potem mała gromadka wkroczyła na ścieżę, wiodącą ku Monte-Acuto. Gdy przybyli na wzgórek, z którego po raz ostatni rzucić można spojrzenie na Alwerno, Franciszek zsiadł z wierzchowca i, ukląkłszy na ziemi, zwrócił się ku niemu: — Żegnam cię — rzekł — góro Boża, góro święta, mons coagulatus, mons pinguis, mons in quo bene placitum est Deo habitare[2]; żegnam cię, góro Alwerno, niechaj cię błogosławi Bóg, Ojciec, Syn i Duch Święty, zostań w pokoju, nigdy już się nie zobaczymy.

Kogóż ta scena tak naiwna nie chwyci za serce swą wielką tkliwością? Pożegnanie, którego słowa włoskie, jako niewystarczające, musiał Franciszek uzupełnić językiem mistycznym brewjarza, aby móc wyrazić uczucia swoje, zostało przezeń niezawodnie wypowiedziane.

W kilka minut później skała ekstazy zniknęła. Schodzenie w dolinę odbywa się szybko. Bracia postanowili udać się na noc do Monte Casale, małej pustelni, położonej nad Borgo San-Sepolcro. Wszyscy, nawet ci, co pozostać mieli na Alwernie, towarzyszyli jeszcze Mistrzowi. Sam on, pochłonięty marzeniami wnętrznemi, nie dostrzegał tego, co się działo dokoła niego i nie zauważył nawet hałaśliwego entuzjazmu, jaki rozpętywał jego przejazd przez miasteczka, bardzo liczne w sąsiedztwie Tybru.

W Borgo San Sepolcro urządzono mu istną owację, która nie zbudziła go jednakże. Potem, gdy już był daleko od tego miasta, zapytał swego towarzysza, jakby po nagłem ocknieniu, czy rychło tam przybędą.

Pierwszy wieczór, spędzony w Monte Casale, zaznaczył się cudem. Franciszek uzdrowił brata, który był opętany. Nazajutrz rankiem, postanowiwszy spędzić dni kilka w tej pustelni, odesłał braci z Alwernu i konia hrabiego Orlanda.

W jednem z miasteczek, przez które przejeżdżał dnia poprzedniego, kobieta pewna, nie mogąc porodzić, od dni kiiku znajdowała się między życiem a śmiercią. Otoczenie jej dowiedziało się o przejeździe Świętego, gdy ten był już zbyt daleko, aby można było go dogonić. Wielką była radość tych biednych ludzi, gdy rozeszła się pogłoska, że ma przejeżdżać z powrotem. Pobiegli na jego spotkanie i byli strasznie rozczarowani, gdy ujrzeli tylko braci. Nagle zabłysła im zbawcza myśl: wziąwszy uzdę, poświęconą dotknięciem rąk Franciszka, zanieśli ją nieszczęśliwej chorej, która, położywszy ją na swem ciele, porodziła natychmiast i bez bólu.

Cud ten, opowiedziany przez powołanych, świadczy o wielkości entuzjazmu dla osoby Franciszka śród prostego ludu.

Po kilkudniowym pobycie w Monte-Casale udał się Franciszek z bratem Leonem do Citta di Castello. Uzdrowił tam kobietę, dotkniętą strasznemi cierpieniami nerwowemi i przez cały miesiąc kazał w tem mieście i jego okolicach. Była już prawie zima, gdy wybrał się w dalszą drogę. Pewien wieśniak pożyczył mu swego osła, ale drogi były tak złe, że przed nocą nie udało się dotrzeć do jakiegokolwiek schronienia. Biedni wędrowcy musieli spędzić noc pod skałą; schronisko było nad wyraz nędzne, wiatr zasypywał je śniegiem i nieszczęsny wieśniak, ziębnąc, miotał wstrętne przekleństwa i lżył Franciszka, lecz on mówił z takiem weselem, że rozgniewany właściciel osła zapomniał wreszcie o chłodzie i swym złym humorze.

Nazajutrz przybył Święty do Porcjunkuli. Zdaje się, że zabawił tam bardzo krótko i natychmiast udał się na południe Umbrji, aby tam kazać.

Dokładnych wiadomości o tej jego wyprawie nie posiadamy. Towarzyszył mu brat Eljasz, który nie ukrywał przed nim zaniepokojenia o jego życie, widząc go wyczerpanym do ostateczności.

Od powrotu z Syrji (w sierpniu 1220) Franciszek słabł coraz bardziej, ale gorliwość jego rosła z dnia na dzień. Ani cierpienia, ani błagania braci nie zdołały go powstrzymać od pracy; siedząc na ośle, przebiegał od trzech do czterech miasteczek w ciągu dnia. Taka nadmierna praca sprowadziła cierpienie jeszcze przykrzejsze od poprzednich, grożąc mu utratą wzroku.

W tym czasie rozruchy zmusiły Honorjusza III do opuszczenia Rzymu (pod koniec kwietnia 1225). Po kilku tygodniach, spędzonych w Tivoli, przeniósł się papież do Rieti, gdzie pobyt jego miał się przedłużyć aż do końca r. 1226.

Wraz z papieżem i jego dworem przybyło do tego miasta kilku znakomitych lekarzy. Kardynał Ugolino, który towarzyszył papieżowi, dowiedziawszy się o chorobie Franciszka, wezwał go do Rieti, aby go poddać leczeniu. Pomimo jednak nalegań brata Eljasza, Franciszek wahał się długo, czy ma przyjąć to zaproszenie. Sądził on, że chory powinien zdać się w chorobie zupełnie i jedynie na wolę Ojca niebieskiego. Czemże bo jest cierpienie dla duszy, oddanej Bogu?

Ostatecznie brat Eljasz zdołał go jednak przekonać i podróż była postanowiona, lecz przedtem Franciszek zapragnął udać się do świętej Klary, aby pożegnać się z nią i nieco u niej wypocząć.

Pobyt jego u świętego Damjana trwał dłużej, niż było zamierzone (od końca lipca do początku września 1225 r.). Po przybyciu do tego umiłowanego przezeń klasztoru cierpienia jego wzmogły się ogromnie. W ciągu dwóch tygodni był tak dalece ślepym, że nie dostrzegał nawet światła. Zabiegi, któremi starano się złagodzić jego cierpienie, nie doprowadziły do niczego, ponieważ co dzień w ciągu długich godzin płakiwał. Mawiał, że roni łzy pokuty, lecz były to i łzy żalu. O, jakże inaczej płakiwał teraz, niż ongi w chwilach wzruszeń natchnionych, gdy łzy spływały po jego twarzy, opromienionej radością! Widywano go w takich chwilach, jak podnosił dwa drewienka i przygrywając sobie na nich, niby na skrzypcach, improwizował piosenki w języku francuskim, wypowiadając się w ten sposób z nadmiaru swych uczuć.

To promieniowanie natchnienia i nadziei zniknęło. Rachel opłakuje dzieci swoje i nie chce być pocieszona, że ich niemasz. We łzach świętego Franciszka jest to samo quia non sunt[3] żalu po synach duchownych.

Lecz jeśli istnieje ból nieuleczalny, to niema bólu takiego, któryby nie mógł wzmóc się i złagodnieć zarazem, gdy jest znoszony w bliskości serc kochających.

Pod tym względem towarzysze jego nie mogli być dlań wielką pomocą. Pociecha moralna możliwa jest tylko wtedy, gdy równy pociesza równego, lub gdy dwa serca łączy tak wielkie uczucie mistyczne, że rozumieją się i uzupełniają.

— Ach, gdybyż bracia wiedzieli, jak bardzo cierpię — rzekł święty Franciszek na kilka dni przed otrzymaniem stygmatów — jakaż litość i jakie współczucie obudziłoby się w nich!

Oni zaś, widząc, że ten, który z wesela uczynił obowiązek, staje się coraz bardziej smutnym i trzyma się zdała, mniemali, że ulega pokusom djabelskim.

Klara odgadła istotę udręki. U świętego Damjana przyjaciel jej przeżywał całą swą przeszłość. Ileż wspomnień budziło w nim jedno spojrzenie. Oto drzewo oliwne, do którego jako rycerz wspaniały przywiązywał swego wierzchowca; tam znowu ławka kamienna, na której siadywał przyjaciel jego, kapłan ubogiej kaplicy; dalej schowek, w którym ukrywał się przed gniewem swego ojca, a nadewszystko świątyńka z tajemnicą Krzyża rozstrzygającej godziny.

Ożywiając obrazy promiennej przeszłości, Franciszek pomnażał boleść swoją. Atoli nie wszystko mówiło doń językiem śmierci i żalu. Była przy nim Klara, równie stanowcza i płomienna jak niegdyś. Przemieniona ongi przez uwielbienie, była dziś przemienioną przez współczucie. Siedząc u stóp tego, którego kochała bardziej, niż kochać można na ziemi, odczuwała rany jego duszy i przygnębienie serca. Cóż wobec tego znaczył płacz, który wzmógł się tak, iż w ciągu dwóch tygodni pozbawił go wzroku! Nadchodziło uspokojenie, dziewica-pocieszycielka miała przywrócić mu pogodę.

Przedewszystkie zatrzymała go u siebie i sama, wziąwszy się do dzieła, zbudowała dlań z trzciny obszerną celę w ogrodzie klasztoru, aby miał zupełną swobodę.

Jakże miał nie przyjąć gościnności tak bardzo franciszkańskiej! Niestety, gościnność ta była franciszkańską aż nadto; legiony szczurów gnieździły się w tym zakątku ogrodu i w nocy wskakiwały nawet na łóżko Franciszka, nie dając mu w cierpieniu jego ani chwili wytchnienia. Bliskość przyjaciółki pozwoliła mu jednakże zapomnieć o tem wszystkiem niebawem. I tym razem jeszcze przywróciła mu ona wiarę i męstwo. Mawiał on, że jeden promień słońca może rozproszyć gęste mroki.

Tymczasem dawny Franciszek budził się powoli, i śród poszumu jodeł i drzew oliwnych siostry słyszały nieraz echo piosnek nieznanych, dolatujących z celi trzcinowej.

Pewnego dnia, po długiej rozmowie z Klarą, zasiadł przy stole klasztornym. Ledwie zaczęto jeść, gdy Franciszek uległ porywowi ekstazy.

Laudato sia lo Signore![4] — zawołał, ocknąwszy się. Była to chwila narodzin Pieśni o Słońcu.

Tekst

Incipiunt Laudes Creaturarum Qua Fecit Beatus Franciscus Ad Laudem Et Honorem Dei Cum Esset Infirmus Ad Sanctum Damianum.

Altissimu, onnipotente, bon Signore, tue so’ le laude, la gloria e l’onore et onne benedictione.

Ad te solo, altissimo, se konfano et nullu homo ene dignu te mentovare.

Laudato sie, mi signore, cum tucte le tue creature, spetialmente messor lo frate sole, lo quale jorna, et allumini noi per lui. Et ellu è bellu e radiante cum grande splendore, de te, altissimo, porta significatione.

Laudato si, mi signore, per sora luna e le stelle, in celu l’ai formate clarite et pretiose et belle.

Laudato si, mi signore, per frate vento et per aere et nubilo et sereno et onne tempo, per lo quale a le tue creature dai sustentamento.

Laudato si, mi signore, per sor aqua, la quale è multo utile et humile et pretiosa et casta.

Laudato si, mi signore, per frate focu, per lo quale ennallumini la nocte, et ello è bello et iocundo et robustoso et forte.

Laudato si, mi signore, per sora nostra matre terra, la quale ne sustenta et governa, et produce diversi fructi con coloriti flori et herba.

Laudato si, mi Signore, per quilli ke perdonano per lo tuo amore, et sostengo infirmitate et tribulatione.

Beati quilli ke sosterrano in pace, ka dete, altissimo, sirano incoronati.

Laudato si mi signore per sora nostra morte corporale, da la quale nullu homo vivente po scappare: guai a quilli ke morrano ne le peccata mortali; beati quilli che trovàra ne le tue santissime voluntati, ka la morte secunda nol farrà male.

Laudate et benedicete mi signore et ringratiate et serviateli cum grande humilitate

Tłumaczenie.

Zaczyna się pochwała stworzenia, którą ułożył błogosławiony Franciszek na chwałę i cześć Boga, gdy był chory u świętego Damjana.

Najwyższy, wszechmocny, dobrotliwy panie, twoją jest chwała, sława i wszelkie błogosławieństwo, tobie, samemu, Najwyższy, przystoją, a żaden człowiek nie jest godzien nazwać ciebie.

Pochwalony bądź, panie, ze wszystkiem twojem stworzeniem, a najprzód z naszym możnym bratem słońcem, które dzień stwarza, a ty świecisz przez nie; a jest piękne i promienieje wielkim blaskiem; twojem Najwyższy, ono podobieństwem.

Pochwalony bądź, panie przez brata księżyc i siostry gwiazdy, w niebie utworzyłeś je jasne i cenne i piękne.

Pochwalony bądź, panie przez brata wiatr, przez powietrze i chmurność, przez jasność i wszelką pogodę, przez którą swym stworzeniom dajesz utrzymanie.

Pochwalony bądź, panie, przez siostrę wodę, tak bardzo pożyteczną, pokorną, cenną i czystą.

Pochwalony bądź, panie, przez brata ogień, którym rozjaśniasz noc, a jest piękny i wesoły, krzepki i mocny.

Pochwalony bądź, panie, przez naszą siostrę matkę ziemię, która nas chowa i karmi, a rodzi różne owoce z ziołami i barwnem kwieciem.

Pochwalony bądź, panie, przez tych, co przebaczają dla twej miłości, i znoszą słabości i utrapienie.

Błogosławieni, którzy trwają w pokoju, bowiem przez ciebie, Najwyższy, będą uwieńczeni.

Pochwalony bądź, panie, przez siostrę naszą śmierć cielesną, której człek żywy żaden ujść nie może; biada tym, którzy konają w grzechu śmiertelnym, błogosławieni, którzy zgodzą się z twą najświętszą wolą, bo im śmierć wtóra zaszkodzić nie może.

Chwalcie i błogosławcie pana, dzięki mu czyńcie i służcie mu z wielką pokorą.

Radość, wielka jak ongi, powróciła do Franciszka. W ciągu całego tygodnia nie pamiętał o brewjarzu, a dni spędzał na powtarzaniu Pieśni o Słońcu.

Podczas pewnej nocy bezsennej usłyszał głos, mówiący do niego: „Gdybyś miał wiarę, jako ziarno gorczyczne, rzekłbyś do tej góry: przenieś się stąd, i przeniosłaby się”.— Górą tą były zaiste jego cierpienia i pokusy, aby szemrał i grążył się w beznadziei. — Uczyń mi, Panie, wedle słowa twego — odrzekł z całego serca, i zaraz poczuł się, jakby wyzwolonym.

Niebawem miał spostrzec, że góra się nie przeniosła, lecz że w ciągu kilku dni oczy jego tak były od niej odwrócone, iż zapomniał o jej istnieniu.

Powziął był zamiar wezwania do siebie brata Pacyfika, króla wierszy, który poprawiłby jego pieśń. Chciał przydzielić mu kilku braci, aby chodzili z nim od miasta do miasta, każąc. Po kazaniu mieli śpiewać Pieśń o Słońcu, a potem przemawiać do tłumu: — Jesteśmy grajkami Bożymi. Żądamy nagrody za kazanie i za pieśń, a tą nagrodą będzie wytrwanie wasze w pokucie. Bo czyż słudzy Boży — dodał — nie są jakoby grajkami, mającymi budzić serca ludzkie i wskazywać im drogę ku radości duchownej?

Odrodził się w nim Franciszek dawny, laik, poeta, artysta.

Pieśń pochwały stworzenia jest bardzo piękna, ale brak jej jednej zwrotki, a zwrotka ta, jeśli nie znalazła się na ustach Franciszka, to była napewno w jego sercu:

Bądź pochwalony, panie, za siostrę Klarę; uczyniłeś ją milczącą, krzątliwą i delikatną, i przez nią w sercach naszych płonie światłość twoja.

1. Miłość! Miłość! Jezu upragniony!

Miłość pragnę umrzeć,

Tuląc się do Ciebie.

Słodka Miłości, Jezu mój Oblubieńcze.

Miłość! Miłość! Jezusie Ty zbożny!

Oddaj się mi zamienionemu w Ciebie

Pewno zmysły stracę.

Nie wiem nic o sobie;

Jezu nadziejo moja,

Przyjdź, odpocząć w Miłości!

(Wolny przekład tłum.)↩

2. …góro urodzajna na której Bogu podobało się mieszkać↩

3. Że ich niemasz. Mat. 2, 18.↩

4. Niech będzie pochwalony Pan!↩

19 Rok ostatni

Od września 1225 do końca września 1226.

Co myślał Ugolino, gdy mu opowiadano, że Franciszek zamierza rozesłać braci, przekształconych w grajków Bożych, aby śpiewali wszędzie pieśń o bracie słońcu? Być może, iż nie dowiedział się o tem nigdy. Franciszek zgodził się wreszcie przyjąć jego zaproszenie i opuścił klasztor świętego Damjana we wrześniu.

Krajobraz, roztaczający się przed okiem wędrowca, przybywającego z Asyżu, gdy wychodzi nagle na równinę Rieti, należy do najpiękniejszych w Europie. Poczynając od Terni, droga wije się wzdłuż zakrętów Velino, przechodzi niedaleko sławnych kaskad, których mgłę i pianę się widzi, poczem prowadzi przesmykami, w których głębię wodospad stacza się z łoskotem oszałamiającym. Roślinność jest tu tak bogata, jaka bywa chyba tylko w lesie dziewiczym. Ze wszystkich stron wznoszą się prostopadłe ściany skał, a na ich szczytach, o kilka setek metrów nad głową wędrowca, królują twierdze feodalne, między innemi zamek Miranda, bardziej oszałamiający i fantastyczny, niż te, które wyśnił Gustaw Dore.

Po czterech godzinach drogi przesmyk urywa się nagle i wędrowiec staje bezpośrednio w rozległej dolinie, całej zalanej światłem.

Rieti, jedyne miasto, zbudowane w tej kilkumilowej dolinie, wynurza się z głębi jej przeciwnego końca ze swemi wieżami i dzwonnicami, mającemi za tło wzgórza o wyglądzie całkiem południowym, a nad temi wzgórzami wznoszą się masy Apeninów, prawie zawsze pokrytych śniegiem.

Droga wiedzie prosto do tego miasta, przechodząc między dwoma małemi jeziorkami, od niej zaś zbaczają niezliczone drożyny, prowadzące do małych miasteczek, które widać na zboczach gór ponad gruntami uprawnemi i na skraju lasów; są to: Stroncone, Greccio, Cantalice, Poggio-Buscone i wiele innych niepozornych mieścin, które Kościołowi więcej dały świętych, niż cała prowincja Francja.

Między mieszkańcami tego kraiku a ich sąsiadami z Umbrji właściwej, różnica jest ogromna: wszyscy oni przedstawiają ów tak okrzyczany typ chłopów sabińskich i jeszcze dzisiaj zachowują się wrogo względem wszelkich nowych obyczajów. Ludzie rodzą się tu kapucynami, tak jak gdzieindziej rodzą się żołnierzami, i wędrowiec bezustannie mieć się musi na baczności, aby wszystkich napotkanych nie tytułował czcigodnymi ojcami.

Franciszek często przebiegał te strony we wszystkich kierunkach. Tak samo, jak ich sąsiadka, górzysta Marchja Ankońska, strony te były w sposób osobliwy przygotowane do przyjęcia nowej ewangelji. W pustelniach, niesłychanie prostych, gęsto porozrzucanych w pobliżu miast, nie troszczących się o sprawy materjalne, lecz urządzanych zawsze na wyniosłościach, z których daje się ogarnąć jak najszerszy widnokrąg, miały następować po sobie pokolenia Braci Mniejszych żarliwych, dumnych, upartych, niemal dzikich, którzy zgoła nie zrozumieli swego mistrza, nie pojęli jego wytwornej dobroduszności, jego niezdolności nienawidzenia, jego marzeń odnowicielskich, politycznych i społecznych, jego poezji i subtelności, lecz którzy zrozumieli kochanka natury i ubóstwa. Nietylko zrozumieli, lecz żyli jego życiem i od czasu Bożego Narodzenia, obchodzonego przez Franciszka w lasach Greccio, aż po dzień dzisiejszy pozostali naiwnymi i popularnymi przedstawicielami ścisłej obserwancji. Oni to przekazali nam z Legendą Trzech Towarzyszy najwyższy i najbardziej prawdziwy portret Biedaczyny i śród nich, w celi, mającej trzy kroki wzdłuż, Jan z Parny dokończyć miał swe wizje apokaliptyczne.

Wiadomość o przybyciu Franciszka rozeszła się szybko i zanim Święty przybył do Rieti, ludność wyszła na jego spotkanie.

Aby uniknąć hałaśliwego przyjęcia, poprosił on o gościnność księdza u świętego Fabjana. Mały ten kościół, znany dzisiaj pod wezwaniem Matki Boskiej Leśnej, znajduje się nieco zdała od drogi na okrągłym, zielonym wzgórku o kilka kilometrów od miasta. Doznawszy dobrego przyjęcia, postanowił zabawić tu przez czas pewien, lecz już w dniach następnych zaczęli napływać prałaci i pobożni.

Było to na początku winobrania. Łatwo wyobrazić sobie wzburzenie księdza, gdy spostrzegł, jak odwiedziciele Franciszka pustoszą jego winnicę, będącą głównym źródłem jego dochodów. Pewnego dnia Franciszek, słysząc jego utyskiwania, rzekł doń: — Trudno, mój ojcze, wyrzekać na to, czemu nie możemy zaradzić, lecz powiedz mi, wiele miar wina zbierasz zwykle? — Czternaście — odparł ksiądz. — Dobrze tedy, jeśli zbierzesz mniej, niż dwadzieścia, zobowiązuję się dostarczyć ci różnicę.

Obietnica ta uspokoiła biednego księdza, a gdy później zebrał miar dwadzieścia, nie wątpił, że stał się cud.

Wobec nalegań Ugolina, Franciszek przyjął jednakże gościnność biskupa w Rieti. Tomasz Celano rozwodzi się z upodobaniem nad oznakami czci, których nie skąpił Franciszkowi ten książę Kościoła. Niestety, wszystko to jest opisane w stylu napuszonym i mętnym, którego tajemnicę posiadają oczywiście dyplomaci i kler.

Franciszek już za życia stał się relikwią. Dokoła jego osoby szalała istna manja amuletowa. Wyrywano sobie z rąk nietylko jego szaty, lecz nawet włosy i obcięte paznogcie.

Te objawy czysto zewnętrzne musiały napawać go wstrętem. Myślał pewno nieraz o przeciwieństwach, zachodzących między czcią, okazywaną jego ciału, które malowniczo nazwał bratem osłem, a niezrozumieniem jego ideału. Lecz o tem nie wiemy, bo jeśli nawet wypowiadał uczucia podobne, to otoczenie jego niewiele z tego rozumiało; byłoby więc naiwnością oczekiwać, iż zostały one utrwalone na piśmie.

Wkrótce, gdy zdrowie jego pogorszyło się, zażądał, by go przeniesiono do Monte-Colombo, pustelni, oddalonej o godzinę, drogi od miasta, ukrytej w gąszczu drzew śród istnego labiryntu skał.

Franciszek uchylał się tam niejednokrotnie, a mianowicie także wówczas, gdy przygotowywał regułę w roku 1223.

Lekarze, wyczerpawszy cały arsenał terapeutyczny owych czasów, postanowili uciec się do przypiekania: żelazo, rozpalone do białości, miano mu przeciągnąć po czole.

Biedny chory, ujrzawszy ruszt z narzędziami, doznał chwilowej trwogi, lecz natychmiast przeżegnawszy rozpalone żelazo, rzekł: — Bracie ogniu, piękny jesteś śród wszystkiego stworzenia, bądźże mi łaskaw tej godziny; wiesz, jak kochałem cię zawsze, dziś tedy ty bądź grzeczny.

Za chwilę, gdy towarzysze jego, którym brakło odwagi do asystowania przy bolesnym zabiegu, powrócili, Franciszek rzekł do nich z uśmiechem: — O, ludzie małoduszni, czemuście uciekli? Nie czułem żadnego bólu. Bracie lekarzu, jeśli trzeba, możesz zabieg powtórzyć.

Zabieg ten był równie bezowocnym, jak inne leki. Daremnie jątrzono rany na czole przy pomocy plastrów, korjów a nawet nacięć; jedynym skutkiem było pogorszenie stanu chorego.

Dnia pewnego, gdy ponownie przeniesiony został do Rieti, przyszło mu na myśl, że trochę muzyki złagodziłoby jego bóle. Przywoławszy brata, który był ongi zręcznym grajkiem na gitarze, poprosił go, aby pożyczył gitarę, lecz ów wyraził obawę, że wzbudzi to zgorszenie i Franciszek musiał wyrzec się muzyki.

Bóg sam zmiłował się nad nim; nocy następnej zesłał niewidzialnego anioła, aby upoił go muzyką, jakiej nie słyszy się na ziemi. „Kwiatki” dodają, że Franciszek stracił od tej muzyki wszelkie czucie cielesne i że w pewnej chwili melodja stała się tak słodką i przenikliwą, że gdyby anioł pociągnął był po strunach smyczkiem jeszcze raz, dusza chorego byłaby wyszła z ciała.

Zdaje się, iż po opuszczeniu go przez lekarzy zdrowie jego poprawiło się nieco. W ciągu zimy (1225–1226) bywał w pustelniach najbardziej oddalonych, gdy bowiem zdrowie jego poprawiało się choć trochę, pragnął oddawać się pracy kaznodziejskiej.

Święta Bożego Narodzenia spędził w Poggio Buscone, dokąd szły całe tłumy, aby go widzieć i słyszeć. — Przyszliście tutaj, — mówił do zgromadzonych — mniemając, że ujrzycie wielkiego Świętego; cóż powiedzielibyście, gdybym wam rzekł, że przez cały Adwent nie zachowywałem postu?

Bawiąc u świętego Eleuterjusza[1] w czasie wielkich chłodów, które trapiły go bardzo, przyszył do tuniki swojej i tunik towarzyszy po kawałku tkaniny, aby szaty te uczynić cieplejszemi. Dnia pewnego jeden z towarzyszy wrócił z lisiem futerkiem, którem z kolei podszyć chciał tunikę mistrza, lecz ów zgodził się na takie dogadzania ciału jedynie pod warunkiem, że część futerka przyszyta zostanie na piersi, aby była widoczna.

Wszystkie te rysy, pozornie nic nie znaczące, świadczą, że aż do najdrobniejszych szczegółów gardził obłudą.

Nie będziemy towarzyszyli mu w drodze do jego ukochanego Greccio, ani nawet do pustelni świętego Urbana, położonej na jednem z najbardziej wyniosłych wzgórz Sabiny. Opowiadania o jego krótkim pobycie w tych miejscach nie wnoszą nic nowego do jego charakterystyki lub dziejów jego życia. Wskazują one jedynie na to, że wyobraźnia jego otoczenia była bardzo podniecona i że najdrobniejsze wydarzenia uważano za cudowne.

Dokumenty nie mówią nam, co skłoniło go do podróży do Sieny. Zdaje się, iż w mieście tem bawił lekarz, słynący jako dobry okulista. Jego przepisy leczenia pozostały bez skutku, jak przepisy innych lekarzy, lecz pomimo to Franciszek z nadejściem wiosny uczynił nowy wysiłek wznowienia życia czynnego. Opisuje idealny klasztor franciszkański, innym znowu razem wyjaśnia pewnemu dominikaninowi jakiś ustęp Biblji.

Dominikanin ów, doktor teologji, chciał niezawodnie ośmieszyć zakon, rywalizujący z jego zakonem, wykazując, że założyciel tegoż nie potrafi objaśnić wersetu nieco trudniejszego. — Czcigodny ojcze, — rzekł do Franciszka — jak należy rozumieć to słowo proroka Ezechjela: „Jeśli nie napomnisz bezbożnego, aby porzucił bezbożność swoją, duszy jego na tobie poszukiwać będę”. Znam wielu ludzi, o których wiem, że znajdują się w stanie grzechu śmiertelnego, a jednak niezawsze mogę wyrzucać im ich występki. Czyliż jestem odpowiedzialny za ich duszę?

Franciszek uchylił się zrazu od odpowiedzi, wyznając swą niewiedzę, lecz gdy rozmówca nalegał, rzekł: — Tak jest, prawdziwy sługa bezustannie nastaje na bezbożnika, czyni to atoli przez postępowanie własne, przez prawdę, bijącą ze słów jego, przez światłość swego przykładu i blask całego życia.

W zdrowiu Franciszka nastąpiło niebawem tak wielkie pogorszenie, że bracia mniemali, iż umiera. Niepokoiły ich szczególniej wymioty krwią, które doprowadziły chorego do stanu ostatecznego wyczerpania. Przybiegł brat Eljasz. Na jego widok chory doznał takiej ulgi, że można była zaspokoić jego pragnienie przeniesienia go do Umbrji. Około połowy kwietnia ruszono w drogę w kierunku Cortony. Była to droga najmniej uciążliwa, a cudna pustelnia tego miasta była najodpowiedniejsza dla zapewnienia Franciszkowi wypoczynku. Pozostał w niej jednakże niedługo, śpieszył bowiem ujrzeć widnokrąg ziemi ojczystej, Porcjunkulę, świętego Damjana, Carceri, wszystkie owe ścieże i mieściny, które widać z teras Asyżu, a które miały dlań tyle słodkich wspomnień.

Miast udać się drogą najkrótszą, wybrano znacznie dłuższą przez Gubbio i Nocerę dla ominięcia Perugji, a to z obawy, aby mieszkańcy tego miasta nie próbowali porwać Świętego. Taka rełikwja, jak ciało Franciszka, przedstawiała wartość prawie taką samą, jak święty gwóźdź lub święta włócznia. Toczono walki o mniejszej wartości relikwje.

Przez krótki czas zatrzymano się niedaleko Nocery, w pustelni Bagnara, przylegającej do Monte-Pennino. Towarzysze jego zostali tu zaniepokojeni na nowo. Puchlina kończyn zaczęła posuwać się szybko ku środkowi ciała. Asyżanie dowiedzieli się o tem i chcąc zapobiec wszelkim możliwościom, wysiali ludzi zbrojnych dla obrony i przyśpieszenia powrotu Świętego.

Gdy zbrojni prowadzili Franciszka, musieli zatrzymać się w mieścinie Balciano, dla zdobycia pożywienia, lecz napróżno prosili mieszkańców o sprzedanie im żywności.

Ze swoich kłopotów zwierzyli się braciom i wówczas Franciszek, znający tych zacnych wieśniaków, rzekł:

— Gdybyście byli prosili o pożywienie, nie ofiarowując zapłaty, bylibyście otrzymali wszystko, czego potrzebujecie.

Miał słuszność, usłuchawszy bowiem jego rady, otrzymali darmo wszystko, czego zażądali.

Przybycie orszaku do Asyżu zostało powitane wybuchem wielkiej radości. Tym razem współmieszczanie Franciszka pewni byli, że ich Święty nie umrze gdzieindziej.

Obyczaje zmieniły się pod tym względem tak bardzo, że dzisiaj nie pojmujemy radości z posiadania ciała Świętego. Gdy ma się nieszczęście wspomnieć przed mieszkańem Amalfi świętego Andrzeja, słyszy się natychmiast jego okrzyk: Evviva S. Andrea! Evviva S. Andrea! Potem z wielkiem upodobaniem rozwodzić się zaczyna nad tem, czem był i jest Grande Protettore, o jego cudach dawnych i teraźniejszych i o tych, które mógłby zdziałać, gdyby chciał, a których odmawia sobie przez współczucie, bowiem święty January z Neapolu nie mógłby zdziałać podobnych. Zapala się, unosi, potrząsa swym rozmówcą, bardziej zachwycony swą relikwją i zasmucony chłodem rozmówcy, niż żołnierz starej gwardji wobec wroga cesarza.

W stuleciu XIII-tem cala Europa była taką.

Jest w tem dużo rysów, które możnaby uważać za odrażające, a nawet ohydne, gdyby się ich nie tłumaczyło środowiskiem.

Franciszek został umieszczony w pałacu biskupim; byłby wolał zostać przeniesiony do Porcjunkuli, lecz bracia ulec musieli wobec postawy tłumu. Dla wszelkiej pewności przed pałacem postawiono straże.

Pobyt Świętego w Asyżu przeciągnął się znacznie dłużej, niż przypuszczano; zdaje się, że kilka miesięcy (od lipca do września).

Konający nie chciał umrzeć i buntował się przeciw śmierci. Myśli jego o przyszłości Zakonu nabierały w Asyżu, kołysce jego dzieła, wielkiej mocy i, spokojniejsze do niedawna, budziły w nim straszny niepokój.

— Trzeba zacząć od nowa — myślał, — stworzyć nową rodzinę, która nie zapomni o pokorze, trzeba służyć trędowatym i jak ongi, stawać zawsze, nie w słowach lecz czynie, niżej wszystkich ludzi.

Czuł dokonywujące się dzieło nieuniknionego zniszczenia ciała, wobec którego najuleglejsi nie mogą powstrzymać się od protestu: „Boże mój, czemuś mnie opuścił!” Patrzył na jeszcze straszliwszy rozkład swego Zakonu. On, skowronek, strzeżony przez żołnierzy, czuwających nad jego trupem… Było tego aż nadto, aby stał się smutnym aż do śmierci.

Podczas tych ostatnich tygodni zapisywano skrzętnie każde jego westchnienie. Zniszczenie większej części Legendy Trzech Towarzyszy pozbawia nas niezawodnie niejednej wzruszającej opowieści, lecz większość tych rysów przekazana jest w dokumentach, pochodzących z drugiej ręki.

Czterech braci zostało specjalnie wyznaczonych do służenia mu: Leon, Anioł, Rufin i Maciej. Już ich znamy: należeli do najbliższych powierników z czasów pierwszych wysiłków, a na ewangelję franciszkańską spoglądali jako na wezwanie do miłości i wolności. Zaczynali też narzekać na wszystkich i na wszystko.

Dnia pewnego jeden z nich rzekł do Franciszka:

— Ojcze, odejdziesz i zostawisz nas samych, wskaż nam przeto, jeśli możesz, tego, który byłby godzien dźwigać brzemię kierownictwa.

Niestety Franciszek nie wiedział o takim bracie idealnym, zdolnym do spełnienia podobnego obowiązku, skorzystał atoli z zapytania, aby narysować obraz doskonałego ministra generalnego.

Posiadamy oryginał tego obrazu, nakreślony zwięźle i przy całej zwiewności jego rysów zaznaczający, że Franciszek pragnął dla swego następcy tylko jednej broni: niezachwianej miłości. Posiadamy też kopję lub raczej uzupełnienie obrazu, dokonanego przez Celana.

Być może, iż właśnie wspomniane zapytanie jednego z braci natchnęło Franciszka myślą pozostawienia swym następcom, generałom Zakonu, listu, w którym znajdowaliby nie wskazania poszczególne, ale kierunek ogólny swej działalności.

Do czcigodnego Ojca w Chrystusie N…, Ministra Generalnego całego Zakonu Braci Mniejszych. Niech Bóg cię strzeże i chowa w świętej swej miłości.

Cierpliwość we wszystkiem i wszędzie, oto bracie mój, co zalecam ci osobliwie, nawet gdybyś spotykał się z przeciwieństwami, gdyby cię bito, winieneś być wdzięcznym i pragnąć, aby było tak jak jest, a nie inaczej.

[…] W tem okaże się twoja miłość względem Boga i względem mnie, jego sługi i twojego, aby nie było ani jednego brata, który, choćby zgrzeszył, jak tylko zgrzeszyć można, przyszedłszy do cię, nie musiał oddalić się bez otrzymania twego przebaczenia. A gdyby nie prosił o nie, ty sam zapytaj go, czy nie chciałby przebaczenia otrzymać.

A gdyby nawet tysiące razy stawał przed tobą, kochaj go bardziej ode mnie, aby był przywiedziony ku dobremu. Miej zawsze litość dla tych braci.

Słowa te wskazują dostatecznie, jak Franciszek kierował ongi Zakonem. Marzył tedy o takich ministrach generalnych, którzy rządziliby się nakazami czystej serdeczności i tkliwego poświęcenia. Czy na czele rodziny, rozprzestrzeniającej odnoża swoje po całym świecie, generałowie tacy byli możliwi? Byłoby zuchwalstwem przeczyć temu, bowiem śród następców jego nie brakło dusz wybranych i serc szlachetnych, atoli z wyjątkiem Jana z Parmy i dwóch lub trzech innych, ideał ten kłóci się gwałtownie z rzeczywistością. Nawet mistrz i przyjaciel Jana z Parmy, święty Bonawentura, pociągnie Jana przed trybunał kościelny i uzyska przeciw niemu wyrok, skazujący go na więzienie dożywotnie i trzeba będzie dopiero zabiegów kardynała obcego Zakonowi dla wyjednania zmiany tego wyroku.

Ból umierającego, spowodowany upadkiem Zakonu, byłby mniej dotkliwy, gdyby Franciszek nie był musiał oskarżać samego siebie o opieszałość. Czemuż opuścił swe stanowisko, porzucił kierownictwo swej rodziny? Czy to nie było lenistwo i sobkostwo? A oto zapóźno było zawracać, więc w godzinach strasznego zaniepokojenia zadawał sobie pytanie, czy Bóg nie uczyni go odpowiedzialnym za ten upadek.

— Ach, gdybym jeszcze raz mógł udać się na kapitułę generalną — wzdychał — powiedziałbym im, jaka jest wola moja!

Czasem, trapiony gorączką, zrywał się nagle na swem łożu i głosem wielkiej beznadziei wołał: — Gdzie są ci, którzy porwali braci moich? Gdzie są ci, co mi skradli rodzinę moją?

Niestety, prawdziwi winowajcy byli bliżej, niż przypuszczał. Ministrowie generalni, których przedewszystkiem miał na myśli, byli tylko narzędziami w rękach zręcznego brata Eljasza, on zaś sam wszystkie zdolności swoje oddawał na usługi kardynała Ugolina.

W otoczeniu swojem Franciszek nietylko że nie znajdował żadnej pociechy, ale był bezustannie dręczony przez towarzyszy, którzy, kierując się nieroztropną gorliwością, potęgowali jego cierpienia ciągłemi zwierzeniami.

— Przebacz mi, mój ojcze, — rzekł doń pewnego dnia jeden z nich — lecz o tem, co chcę ci powiedzieć, myślało już bardzo wielu. Sam wiesz, jak dzięki łasce Boga cały Zakon kroczył ongi ścieżą doskonałości; w sprawach ubóstwa i miłości jako i we wszystkich innych, bracia byli jednej duszy i jednego serca. Lecz od pewnego czasu wszystko to uległo zmianie. Prawda, iż bracia bywają często usprawiedliwiani tem, że Zakon rozrósł się nad miarę, aby mógł zachować dawne obserwancje; mówi się nawet, że takie sprzeniewierzanie się regule, jak zakładanie klasztorów, jest źródłem zbudowania dla ludu, skutkiem czego prostotę i ubóstwo pierwotne ma się za nic. Oczywiście, wszystkie te nadużycia podobać ci się nie mogą, lecz w takim razie — słychać pytania — dlaczego je cierpisz?

— Niech Bóg ci przebaczy, mój bracie — odparł Franciszek. — Dlaczego oskarżasz mnie o rzeczy przeze mnie niezawinione? Dopóki kierowałem Zakonem, a bracia posłuszni byli głosowi powołania, mogłem był pomimo słabości czynić, co należało; lecz gdy ujrzałem, że wbrew mym nawoływaniom i memu przykładowi, wkroczyli na drogę, o której mówiłeś, powierzyłem ich Panu i ministrom. Prawda, że gdy zrzekałem się kierowania nimi, podając za powód nieudolność swoją, nie opuściło mnie pragnienie pozostania aż do śmierci ich ministrem, gdyby postępowali byli zgodnie z życzeniami mojemi; nawet złożony chorobą byłbym znalazł siłę do wypełnienia powinności swego powołania. Lecz powołanie to jest czysto duchownem, nie chcę stać się katem, abym groził i karał wzorem władców politycznych.

Skargi Franciszka stawały się tak głośnemi i gorzkiemi, że dla uniknięcia zgorszenia dopuszczano do niego mało kogo.

Rozprzężenie zakradało się wszędzie i każdy dzień przynosił dość powodów do smutku. Zamęt, powstały w poglądach zakonu, był ogromny; wpływy tajemne, które działały od lat kilku, zaczynały przesłaniać ideał franciszkański nietylko braciom, oddalonym lub nowym, lecz nawet tym, którzy należeli byli do otoczenia założyciela.

W tych-to okolicznościach podyktował Franciszek list do wszystkich członków Zakonu; list ten, według zamierzeń jego, miał być odczytywany przy zagajaniu kapituł i miał być nazawsze wyrazem jego obecności duchownej.

W liście tym Franciszek pozostał całkowicie wiernym samemu sobie; jak dawniej, tak i obecnie pragnął porwać braci nie przez czynienie im wyrzutów, lecz przez zwrócenie ich oczu na świętość doskonałą.

Wszystkim czcigodnym i ukochanym Braciom Mniejszym, bratu A…[2], ministrowi generalnemu, swemu Panu, i innym ministrom generalnym, którzy będą po nim, wszystkim ministrom, kustoszom i kapłanom tego bractwa, pokornym w Chystusie, wszystkim braciom prostym i posłusznym, tak najstarszym jako i najmłodszym, brat Franciszek, człowiek marny i ułomny, sługa wasz, śle pozdrowienie!

Słuchajcie, Panowie moi, którzy jesteście synami moimi i braćmi, nakłońcie ucha. słowom moim. Otwórzcie serca wasze i bądźcie posłuszni głosowi Syna Bożego. Przestrzegajcie z całego serca swego jego przykazań i zachowujcie pilnie rady jego. Chwalcie go, albowiem dobry jest i uwielbiajcie go czyny swemi.

Bóg rozesłał was po całym świecie, abyście słowem i przykładem dawali świadectwo o nim i nauczali wszystkich, że on jedynie jest wszechmocny. Wytrwajcie w karności i posłuszeństwie i dotrzymujcie tego, coście mu ślubowali, w pełni dobrej i stałej woli.

Po tym wstępie Franciszek przechodzi natychmiast do celu swego listu, zalecając miłość i cześć dla sakramentu ołtarza. Wiara w tę tajemnicę miłości wydawała mu się jakby zbawieniem Zakonu.

Czy słusznie? Człowiek, który wierzy w rzeczywistą obecność Boga-Człowieka w hostji, podnoszonej rękoma kapłana, musi chyba dążyć do poświęcenia życia swego Bogu i świętości. Niepodobna myśleć inaczej.

Prawda, że legjony pobożnych wyznają bezwzględną wiarę w ten dogmat, a jednak nie widać po nich, aby byli lepszymi od niewierzących. Atoli wiara jest dla nich sprawą umysłową, jest to wyrzeczenie się rozumowania, ofiarowanie Bogu swego rozsądku, przyczem jednakże ofiarnicy bardzo są radzi, że mogą Bogu ofiarować narzędzie, którem wolą nie posługiwać się.

Franciszkowi sprawa ta przedstawiała się zgoła inaczej: myśl, że człowiek mógłby poczytać wiarę za zasługę, nawet w nim powstać nie mogła; fakt obecności rzeczywistej był dlań oczywistością niemal uchwytną. To też wiara jego w to misterjum była dlań wysiłkiem serca, aby życie Boga, utajonego w ołtarzu, stanowiło zaczyn wszelkiego działania.

Do przemienienia eucharystycznego, zdziałanego słowy kapłana, dodawał inne, a mianowicie przemienienie swego serca.

Bóg ofiarowuje się nam jako dzieciom swoim. Dlatego, całując stopy wasze i z miłością, do jakiej jestem zdolny, proszę was, braci swoich, abyście dla ciała i krwi Pana naszego Jezusa Chrystusa mieli uwielbienie i cześć najwyższą.

Następnie zwraca się do kapłanów osobliwie:

Słuchajcie, bracia moi, jeśli błogosławiona Dziewica Marja słusznie jest czczona za to, że Jezusa nosiła w swem łonie, jeśli Jan Chrzciciel drżał, nie śmiąc dotknąć głowy Pana, jeśli grób, w którym spoczywał przez czas krótki, jest otoczony tak wielką czcią, o jakże świętym, czystym i godnym winien być kapłan, który dotyka rękoma, przyjmuje do ust i serca oraz podaje innym Jezusa żywego, uwielbionego, tego, którego widok raduje anioły! Pojmijcie godność swoją, bracia kapłani, i bądźcie święci, albowiem On jest święty. Jakże bylibyście nędzni i jakże straszliwie ułomni, gdybyście, mając Go przed sobą, myśleć mogli o jakiejkolwiek innej rzeczy. Niechaj drży każdy człowiek, niech się trzęsie ziemia i chwieje niebo z radości, gdy na ołtarz, w ręce kapłana, zstępuje Chrystus, Syn Boga żywego. O głębio uwielbiona! O szczęście przedziwne! O pokoro zwycięska! Oto Pan wszech rzeczy, Bóg i Syn Boży, upokarza siebie dla naszego zbawienia, utajając się w cząsteczce chleba.

Spójrzcie, bracia moi, na tę pokorę Boga i wylejcie serca swoje przed Nim, upokorzajcie się i wy także, abyście byli przezeń podniesieni. Nie zachowujcie dla się nic z siebie, abyście się oddali jemu w całości, jako i On w całości wam się oddaje.

Oto, jaką potęgą miłości porywała serce Franciszka myśl o Komunji.

List swój kończy wyczerpującemi radami, udzielanemi braciom, a po wezwaniu ich, aby wiernie przestrzegali ślubów swoich, cały mistycyzm swój zamyka i streszcza w modlitwie zachwycająco prostej.

Boże wszechmocny, wiekuisty, sprawiedliwy i miłosierny, daj nam biednym łaskę czynienia tego, co znamy jako wolę twoją, i pragnienia zawsze tego, co się tobie podoba, tak abyśmy wewnętrznie oczyszczeni, oświeceni i zapaleni ogniem Ducha świętego, mogli kroczyć śladem twego umiłowanego Syna, naszego Pana Jezusa Chrystusa.

Czem różni się ta modlitwa od wysiłku, czynionego we wszystkich religjach, objawionych przez dusze wybrane? Niczem zaiste: różne są tylko słowa, czyn jest ten sam.

Wezwanie Franciszka wybiegało atoli daleko poza granice Zakonu. Najdłuższym swym listem zwraca się on do wszystkich chrześcijan: słowa jego nabierają niekiedy takiej żywości, iż budzą wrażenie jego głosu, a głos ten pogodny zazwyczaj jak głos tego, który na górze Galilei obwieszczał Zakon czasów nowych, staje się chwilami tak niewymownie słodkim, jak głos, który rozbrzmiewał w Wieczerniku podczas pierwszej eucharystji.

Jak Jezus nie pamiętał o czekającym nań krzyżu, tak i Franciszek zapominał o swoich cierpieniach, i nawiedzony boskim smutkiem, myślał o tej ludzkości, za której każdego członka byłby oddał życie; myślał o swoich synach duchownych, braciach pokutnikach, których miał opuścić, nie mogąc dać im odczuć tak, jak byłby pragnął, potęgi miłości, jaką żywił dla nich: „Ojcze, słowa, któreś mi dał, dałem im… za nimi cię proszę!”

Cała ewangelja franciszkańska streszcza się na tych kilku stronicach, lecz by ocenić ten czar, jaki wywierała, trzebaby przejść naprzód szkołę średniowiecza z jej niekończącemi się turniejami djalektycznemi, które zabijały rozsądek; trzebaby ujrzeć Kościół XIII-tego stulecia, toczony przez świętokupstwo i rozpustę, zdobywający się na daremne wysiłki ku naprawie jedynie pod naciskiem odszczepieństwa albo buntu.

Do wszystkich chrześcijan, zakonników, księży lub laików, zarówno mężczyzn jak i kobiet, do wszystkich mieszkańców całego świata, brat Franciszek, ich sługa pokorny, z przedstawieniem im ich obowiązków i życzeniem prawdziwego pokoju niebieskiego i szczerej miłości w Panu.

Będąc sługą wszystkich ludzi, poczytuję sobie za obowiązek rozdawać im słowa swego Pana. Ponieważ jestem zbyt słaby i chory, aby odwiedzić każdego z was zosobna, postanowiłem zwrócić się do was za pośrednictwem tego listu i przedłożyć wam słowa Pana naszego Jezusa Chrystusa, będącego Słowem Boga, i słowa Ducha świętego, które są duchem i życiem!

Byłoby dzieciństwem oczekiwać tutaj myśli nowych lub nowej formy. Słowa Franciszka nabierają wartości przez ducha, który je ożywia.

Przypomniawszy pokrótce główne rysy Ewangelji i gorąco zaleciwszy komunję, Franciszek zwraca się do kilku kategoryj słuchaczy, udzielając im rad specjalnych.

Niechaj władcy i rządcy, i ci, którzy ustanowieni są przez władze, sprawują swe urzędy w duchu miłosierdzia, jako chcieliby doznać miłosierdzia na sądzie Boga…

Osobliwie zakonnicy, którzy wyrzekli się świata, powinni czynić więcej i lepiej niż prości chrześcijanie, wyrzekać się wszystkiego, co im nie jest potrzebne i mieć w nienawiści występki i grzechy ciała… Winni kochać nieprzyjaciół swoich, dobrze czynić tym, którzy ich nienawidzą, zachowywać nakazy i rady Zbawiciela naszego, trwać w samozaparciu i panować nad ciałem. Żaden zaś zakonnik nie jest obowiązany do posłuszeństwa, gdyby przez posłuszeństwo popełnić miał grzech, lub pobłądzić…

Nie bądźmy mądrzy i uczeni według ciała, ale prości, pokorni i czyści… Nie pragnijmy nigdy wynosić się nad innych, lecz bądźmy raczej niżsi od nich i posłuszni wszystkim ludziom.

Kończy przedstawieniem głupoty tych, którzy serce swoje oddają pożądaniu dóbr ziemskich i dodaje obraz śmierci grzesznika.

Pieniądze, tytuły, wiedzę, wszystko, co mniemał posiadać, wszystko to traci; jego krewni i przyjaciele, którym rozdawał bogactwa swoje, rozdzielą je pomiędzy siebie, mówiąc: — Niech będzie przeklęty, albowiem mógł był dać nam więcej, a nie dał; mógł był zdobyć jeszcze większą fortunę, a nie zdobył. — Robaki toczyć będą jego ciało, a szatani duszę, zgubi tedy duszę swoją i ciało.

Ja, brat Franciszek, sługa wasz, proszę i zaklinam was na miłość, którą jest Bóg i gotów jestem całować stopy wasze, abyście przyjęli w pokorze i miłości te słowa i inne Pana naszego Jezusa Chrystusa i wedle nich życie swoje wiedli. Ci zaś, którzy przyjmą je pobożnie, niechaj przekażą je innym. A jeśli wytrwają w nich aż do końca, niechaj będą błogosławieni przez Ojca, Syna i Ducha świętego. Amen.

Jeśli Franciszek ułożył kiedykolwiek regułę dla Trzeciego Zakonu, musiała ona być bardzo podobną do tego listu, tymczasem zaś, zanim ten wątpliwy dokument zostanie odnaleziony, list niniejszy poucza nas, czem były w początkach swoich stowarzyszenia braci pokutujących. Na tych długich stronicach wszystko obraca się dokoła rozwoju życia religijnego i mistycznego w sercu każdego chrześcijanina. Lecz już w chwili, gdy Franciszek list swój dyktował, wysokość jego punktu widzenia była utopją, a Trzeci Zakon był już tylko jednym z oddziałów armji walczącej o sprawę papiestwa.

Widzimy oto, że listy dopiero co przytaczane wypływają z tego samego ducha. Czy udziela wskazówek swoim następcom, ministrom generalnym, czy zwraca się do wszystkich członków obecnych i przyszłych swego Zakonu, do wszystkich chrześcijan, czy nawet kapłanów, Franciszek ma jeden tylko cel: nauczać nawet po swej śmierci, a być może, że utrwalając na piśmie to posłannictwo pokoju i miłości, pragnie zapobiec zupełnemu spaczeniu i zapoznaniu swej myśli.

Narodzone w godzinach bólu, słowa te tworzą całość, której doniosłość i znaczenie akcentują się w sposób osobliwy. W nich-to, jak w regule z r. 1221 i w Testamencie szukać należy prawdziwego ducha franciszkańskiego.

Opieszałość, a przedewszystkiem utrapienia, które później nawiedziły Zakon, tłumaczą zniknięcie kilku innych dokumentów, które rzuciły promień poezji i radości na owe dni smutku. Franciszek nie zapomniał o przyjaciółce swej u świętego Damjana. Wiedząc, jak bardzo zaniepokojona jest jego chorobą, chciał ją uspokoić: miał jeszcze złudzenia co do swego stanu i, pisząc do niej, przyrzekał, że odwiedzi ją niebawem.

Do tego zapewnienia dodał kilka rad serdecznych, wzywając ją i jej towarzyszki, aby nie umartwiały się nadmiernie. Chcąc dać przykład wesela, przyłączył do listu swego pieśń pobożną, do której sam ułożył melodję.

Pomimo, że zamknięty w izbie pałacu biskupiego niby więzień, Franciszek odniósł piękne zwycięstwo i niezawodnie napełniło go ono radością. Biskup Asyżu, swarliwy Guido, który bezustannie miewał z kimś zwady, powaśnił się tym razem z podestą miasta: było tego aż nadto, aby wywołać głębokie zamieszanie w życiu małego miasta. Guido ekskomunikował podestę, ów zaś rozkazał, aby nikt nie kupował i niczego nie sprzedawał księżom i nie zawierał z nimi żadnych umów.

Spór zaogniał się i nikt nie ważył się myśleć o próbie pogodzenia zwaśnionych. Bóg Franciszka na wieść o tem był tem większy, że pierwszym jego wysiłkiem ongi było doprowadzenie do zgody miasta rodzinnego i że zjednoczenie i zgodę Włoch uważał za istotne zadanie swego posłannictwa.

Wojna domowa w Asyżu oznaczała ruinę ostateczną jego marzeń, bowiem głos wydarzeń wołał brutalnie: „Przegrałeś życie swoje!”

Gorycz, utajona na dnie kielicha, ominęła go dzięki natchnieniu, jakiem rozbłysnęła na nowo wyobraźnia jego duszy. Wtedy to właśnie do Pieśni o Słońcu dodał zwrotkę nową:

Pochwalony bądź, panie, przez tych, co przebaczają dla twej miłości i znoszą słabości i utrapienie.

Błogosławieni, którzy wytrwają w pokoju, bowiem przez ciebie, najwyższy, będą uwieńczeni.

Potem, wezwawszy jednego z braci, posłał go z prośbą do podesty, aby ów przybył na plac przed pałacem biskupim i przyprowadził z sobą tyle przedniejszych obywateli, ile będzie można zgromadzić. Urzędnik ten, któremu legenda przypisuje w całej tej sprawie rolę bardzo piękną, usłuchał natychmiast wezwania Świętego.

Gdy przybył i gdy biskup wyszedł ze swego pałacu, dwóch braci zbliżyło się, mówiąc: — Brat Franciszek ułożył na chwałę Boga pieśń i prosi, abyście wysłuchali jej pobożnie, — i natychmiast zaczęli śpiewać hymn o bracie słońcu z jego nową zwrotką.

Gubernator wysłuchał pieśni w postawie największego skupienia, płacząc gorącemi łzami, albowiem bardzo kochał błogosławionego Franciszka.

Gdy bracia pieśń skończyli, rzekł: — Wiedzcie wszyscy, iż pragnę przebaczyć najprzewielebniejszemu biskupowi, którego chcę i winienem uważać za swego pana, bowiem, nawet gdyby mi zabito brata, gotów byłbym przebaczyć mordercy. — Po tych słowach rzucił się do nóg biskupa, mówiąc: — Otom jest gotów uczynić wszystko co zechcesz, przez miłość dla Pana naszego Jezusa Chrystusa i jego sługi Franciszka.

Wówczas biskup ujął go za rękę, podniósł się i rzekł:

— Stanowisko moje zobowiązuje mnie do pokory, a ponieważ z natury skory jestem do gniewu, przeto proszę, abyś mi przebaczył.

Ta zgoda nieoczekiwana uważana była natychmiast za zdarzenie cudowne i jeszcze bardziej podniosła cześć Franciszka śród Asyżan.

Lato dobiegało końca. Po kilku dniach względnej poprawy, cierpienia Franciszka stały się tak ciężkiemi, jak nigdy dotąd: nie mogąc poruszyć się o własnej sile, mniemał, iż będzie musiał wyrzec się gorącego pragnienia ujrzenia jeszcze raz świętego Damjana i Porcjunkuli i dlatego serdecznie wzywał braci, aby nie zapomnieli o tej ostatniej. — Nie opuście jej nigdy — powtarzał — bowiem to miejsce jest prawdziwie święte; jest to dom Boga.

Sądził, że jeśli bracia pozostaną wierni temu zakątkowi ziemi, tej kapliczce, mającej dziesięć kroków długości, i chatkom, krytym słomą, to zawsze żyć w nich będzie pamięć ubóstwa pierwszych czasów i nie pozwoli im sprzeniewierzyć się jej.

Pewnego wieczoru stan jego zaczął pogarszać się z zastraszającą szybkością; przez całą noc następną womitował krwią; stan ten stawał się beznadziejnym. Gdy bracia zbiegli się, podyktował kilka słów w formie testamentu, poczem udzielił im błogosławieństwa: — Żegnam was, dzieci moje, żyjcie wszyscy w bojaźni Bożej, trwajcie zawsze w jedności z Chrystusem; oczekują was wielkie doświadczenia i utrapienie się zbliża. Błogosławieni, którzy wytrwają, tak jak zaczęli, bowiem zgorszenie i rozterki będą między wami. Ja zaś odchodzę ku Panu i Bogu swemu. Tak, pewien jestem, że idę ku Temu, któremu służyłem.

W dniach następnych, ku wielkiemu zdziwieniu całego otoczenia zdrowie jego poprawiło się na nowo. Nikt nie pojmował tego oporu, jaki stawiało śmierci to ciało złamane oddawna cierpieniem.

I w nim samym zbudziła się niejaka nadzieja. Pewien lekarz z Arezzo, którego znał dobrze, przybył odwiedzić go. — Powiedz mi, mój przyjacielu — rzekł do niego — jak długo, zdaniem twojem, pożyję jeszcze?

— Wszystko to przejdzie, jeśli Bóg zechce —- odparł lekarz, aby go uspokoić.

— Nie jestem kukułką, abym się bał śmierci — rzekł Franciszek z uśmiechem, używając wyrażenia ludowego. Dzięki łasce Ducha świętego jestem tak ściśle zjednoczony z Bogiem, iż za jedno mi żyć, czy umierać.

— W takim razie powiem ci, mój ojcze, że jako lekarz uważam chorobę twoją za nieuleczalną i sądzę, że nie pożyjesz dłużej niż do pierwszych dni jesieni.

Na te słowa biedny chory wzniósł ręce jakby wzywa! Boga i z wyrazem nieopisanej radości zawołał: — Siostro śmierci, bądź mi pozdrowiona!

Potem zaczął śpiewać i kazał przywołać braci Anioła i Leona.

Gdy przyszli, musieli pomimo swego wzruszenia zaśpiewać Pieśń o Słońcu. W miejscu końcowej pochwały Pana, Franciszek, powstrzymawszy ich, zaimprowizował pozdrowienie śmierci:

Pochwalony bądź, panie, za siostrę naszą, śmierć cielesną, której człek żywy żaden ujść nie może;

biada tym, którzy konają w grzechu śmiertelnym;

błogosławieni, którzy zgodzą się z twą najświętszą wolą, bo im śmierć wtóra zaszkodzić nie może.

Poczynając od dnia tego, pałac biskupi nie przestawał rozbrzmiewać śpiewem. Co chwila, nawet podczas nocy, Franciszek rozpoczynał śpiewanie Pieśni o Słońcu lub którego ze swych utworów ulubionych. Potem, gdy bywał zmęczony, prosił Anioła i Leona, aby śpiewali dalej.

Pewnego dnia brat Eljasz zrobił mu uwagę z tego powodu. Wyraził obawę, że straże i sąsiadów może zgorszyć ciągłe śpiewanie, boć przecie święty powinien skupić się przed śmiercią, oczekiwać jej ze drżeniem i trwogą, miast oddawać się weselu, które mogłoby być źle rozumiane. Być może, iż do wyrzutów tych skłonił Eljasza biskup Guido; zajmowanie pałacu przez Braci Mniejszych w ciągu długich tygodni niezawodnie usposobiło go źle. Lecz Franciszek nie uległ; zjednoczenie jego z Bogiem było zbyt uszczęśliwiającem, aby mógł był nie śpiewać o niem.

Postanowiono wreszcie przenieść go do Porcjunkuli. Jego pragnieniu zamknięcia powiek w pobliżu ubogiej kaplicy, w której usłyszał głos Boga, poświęcającego go na apostoła, miało stać się zadość.

Bracia, dźwigający to drogie dla nich brzemię, kroczyli śród drzew oliwnych ścieżą ku równinie. Od czasu do czasu chory, nie odróżniający już niczego, zapytywał, gdzie się znajdują. W połowie drogi, około szpitala Krzyżowników, gdzie ongi pielęgnował trędowatych i skąd ogarnąć można jednem spojrzeniem wszystkie domy miasta, poprosił, aby go posadzono na ziemi twarzą ku miastu, a podniósłszy rękę, pożegnał ziemię rodzinną i pobłogosławił ją.

1. Kaplica ta istnieje dotąd, a oddalona jest zaledwie o kilka minut drogi oad Rieti.↩

2. Inicjał A. miast prostego N., wstawiony został niezawodnie przez kopistę który oznaczył nim tego ministra generalnego, który stał na czele zakonu w chwili przepisywania rękopisu. Chodzi prawdopodobnie o Alberta z Pizy, ministra od r. 1239 do r. 1240 lub Aimona z Faversham, ministra od. r. 1240 do r. 1244.↩

20 Testament i śmierć świętego Franciszka

Koniec września — 3 października 1226.

Ostatnie dni życia Franciszka pełne są promiennego piękna. Na spotkanie śmierci szedł ze śpiewem, powiada Celano, streszczając wrażenie tych, którzy widzieli go wówczas.

Po długiem zamknięciu w pałacu biskupim pobyt w Porcjunkuli był nietylko źródłem szczerej radości dla jego serca; czyste powietrze leśne musiało sprowadzić istotną ulgę w jego cierpieniach. Pieśń pochwały stworzenia jest ułożona jakby na to, aby była śpiewana pod schyłkiem dni jasnej i łagodnej jesieni umbryjskiej, gdy cała natura skupia się i szepce swój hymn miłości bratu słońcu.

Bóle opuściły Franciszka prawie zupełnie, przychodziła jakby odnowa życia, która tak często poprzedza katastrofę ostateczną.

Skorzystał on z tego, aby podyktować swój Testament.

Na stronicach tego Testamentu szukać należy właściwej oceny autora i Zakonu takiego, o jakim on marzył.

W tym dokumencie niezaprzeczalnej autentyczności, będącym uroczystą manifestacją jego myśli, Biedaczyna przedstawia się nam cały w iście dziewiczej czystości.

Jego pokora porywa swą szczerością, a jest tak doskonałą, że nawet na myśl nie przychodzi uważać ją za przesadną. Jednocześnie zaś o posłannictwie swojem mówi z pogodną i wzniosłą pewnością. Czyż nie jest wysłańcem Boga i czyż poselstwa swego nie wziął od Chrystusa samego? Narodziny jego myśli są tu zarazem całkowicie boskie i całkowicie osobiste, sumienie osobnicze ogłasza tu swoją zwierzchniczą samoprawność. — Nikt nie wskazywał mi, cobym czynić miał, lecz Sam Najwyższy objawił mi, że mam żyć zgodnie z Ewangelją.

Gdy przemawia się w taki sposób, to uległość względem Kościoła staje się zgoła niemożliwą. Można go kochać, słuchać, czcić, lecz jednocześnie, może zgoła nieświadomie, czuć się wyższym od niego. Tak czujący w godzinie przesilenia staje się heretykiem bezwiednie i poniewolnie.

„Tak jest! — woła Anioł Clareno — święty Franciszek przyrzekł posłuszeństwo papieżowi i jego następcom, lecz oni nie mogą i nie powinni nakazać mu niczego, coby przeczyło duszy lub regule”.

Dla niego, jak i dla wszystkich franciszkanów z ducha sprawa jest jasna: gdy zachodzi sprzeczność między wewnętrznym głosem Boga a nakazem Kościoła, posłuszeństwo należy się pierwszemu.

Gdyby mu rzec, że do wyjaśnienia znaczenia reguły powołany jest Kościół i Zakon, odwołałby się do prostego rozsądku i tej pewności wnętrznej, jaką daje jasne postrzeganie prawdy.

Reguła, podobnie jak Ewangelja w niej streszczona, stoją ponad wszelką władzą kościelną i nikt nie ma prawa zabierania głosu rozstrzygającego w jej komentowaniu.

Testament posiadł rychło powagę moralną jeszcze wyższą, niż posiadała reguła. Jan z Parmy, objaśniając, dlaczego Joachimici tak bardzo upodobali sobie w tym dokumencie, zaznacza, że po stygmatyzacji Duch święty spoczął na Franciszku w pełni większej, niż przedtem.

Czy owe niezliczone sekty, które niepokoiły Kościół w wieku trzynastym, czuły, że oba te pisma — Reguła i Testament — pozornie ułożone na to, aby się uzupełniały i wspierały wzajemnie, a jak mówiono, jednakie co do swej istoty, różnym były natchnione duchem? Aczkolwiek spojrzeniem, niezawodnie zmąconem, widziały one, wiedzione instynktem niezawodzącym, w kartach tych sztandar wolności.

Nie myliły się. Nawet dzisiaj myśliciele, moraliści, mistycy, poszukujący zmysłu życia, dojść mogą do wniosków zgoła odmiennych od tych, jakie wysnuł prorok umbryjski, lecz metoda, przez nich stosowana, jest metodą jego, nie mogą przeto nie uznać w nim poprzednika subjektywizmu religijnego.

Nie mylił się i Kościół. Spostrzegł on natychmiast, jaki to duch ożywia te karty. W cztery lata później, dnia 28 września 1230 r. Ugolino, stawszy się Grzegorzem IX, uroczyście objaśniał regułę, pomimo zastrzeżeń Franciszka, który zakazał wszelkiego glosowania i komentowania Reguły i Testamentu, zaznaczając, że Bracia nie są obowiązani do obserwancji Testamentu.

Co mamy sądzić o tej bulli, w której papież, dla usprawiedliwienia swego komentarza, powołuje się na swoje bliskie stosunki z Świętym i w której ustępy, najbardziej jasne, tak są poprzekręcane, że sens ich ulega zupełnemu spaczeniu? „Chyba tylko głupiemu potrzebny jest komentarz do tekstu tak jasnego — woła Ubertino de Casal — dość bowiem mieć zdrowy rozsądek i znać gramatykę, aby go zrozumieć”. Dziwny ten mnich ośmieli się dodać: „Jednego cudu nie zdoła dokonać nawet sam Bóg, a mianowicie uczynić prawdziwemi dwie rzeczy wzajem się wykluczające”.

Oczywiście, Kościół jest panem samego siebie; nie byłoby w tem nic złego, gdyby Grzegorz IX był założył zakon według swych myśli i dla swych spraw, lecz gdy się odczytuje foljały franciszkanina Sbaralei i niezliczone bulle z przywilejami dla synów duchownych tego, który w sposób niedwuznaczny i uroczysty zakazał domagania się jakichkolwiek przywilejów od dworu rzymskiego, nie podobna oprzeć się uczuciu gorzkiego smutku.

Bracia prostej obserwancji, podtrzymywani przez papiestwo, okrutnie obchodzili się z tymi, którzy dotrzymali wiary ostatniej woli Franciszka: Cezary ze Spiry zmarł skutkiem pobicia przez brata, wyznaczonego do strzeżenia go; pierwszy uczeń Franciszka, Bernard de Quintavalle, szczuty jak dziki zwierz, spędził dwa lata w lasach Monte-Sefro, ukrywany przez pewnego drwala; inni, z pośród pierwszych towarzyszy Świętego, nie zdoławszy uciec, ucierpieli niemało skutkiem złego obchodzenia się z nimi. W Marchji Ankońskiej, ognisku Braci Spirytuałów, partja zwycięska szalała ze straszliwą gwałtownością. Testament został skonfiskowany i zniszczony, przyczem jednemu z braci, który trwał w uporze przestrzegania Testamentu, spalono go na głowie.

Testament

(Tłumaczenie dosłowne.)

Oto, w jaki sposób Bóg dał mnie, bratu Franciszkowi, rozpocząć czynienie pokuty: gdy żyłem w grzechach, widok trędowatych był dla mnie bardzo przykry; lecz Bóg sam zaprowadził mnie pomiędzy nich, a ja pozostałem tam przez czas niejaki. Gdy ich opuszczałem, było dla mnie miłem i łatwem to, co przed tem wydawało mi się być gorzkiemi.

Niedługo potem porzuciłem świat, a Bóg dał mi w swych kościołach tyle wiary, że ukląkłem z prostotą i mówiłem: — Uwielbiamy ciebie, Panie Jezu Chryste, tutaj i we wszystkich kościołach, znajdujących się na całym świecie, i błogosławimy cię, że przez święty swój krzyż odkupiłeś świat.

Prócz tego Pan dał mi i daje tak wielką wiarę w kapłanów, żyjących wedle przepisów świętego Kościoła rzymskiego, a to dla ich charakteru kapłańskiego, że nawet, gdyby mnie prześladowali, uciekałbym się do nich. A gdybym, nawet posiadał wszystką mądrość Salomona, to, spotykając ubogich księży świeckich, nie chciałbym kazać w ich parafjach inaczej, jak tylko za ich przyzwoleniem. Chcę ich szanować tak jak i innych, kochać ich i czcić jako panów swoich. Nie będę zważał na grzechy ich, ponieważ widzę w nich Syna Bożego, a oni są panami moimi. Czynię to dlatego, że tu na ziemi nie widzę i nie dostrzegam niczego z najwyższego Syna Bożego prócz najświętszego ciała i krwi jego, które oni otrzymują i sami rozdają innym. Pragnę czcić i uwielbiać ponad wszystko te przenajświętsze misterja i strzec ich jako wielce cennych. Święte imiona Jezusa lub jego słowa, napotkane w miejscach nieprzystojnych, będę usuwał i proszę, aby je usuwano i umieszczano w miejscach godziwych. Winniśmy czcić i poważać wszystkich teologów i tych, którzy głoszą najświętsze słowo Boże jako rozdawców ducha i życia.

Gdy Pan dał mi braci, nikt mi nie ukazał, cobym czynić miał, lecz Najwyższy objawił mi sam, że mam żyć według wzoru świętej Ewangelji. Poleciłem napisać krótką i prostą formułę, a pan nasz papież potwierdził mi ją.

Ci, którzy zgłosili się, chcąc prowadzić ten sposób życia, rozdawali ubogim wszystko co posiadali. Zatrzymywali dla się tylko jedną tunikę połataną wewnątrz i zewnątrz, ze sznurkiem i spodniami, i nie chcieliśmy posiadać nic więcej.

Klerycy odprawiali nabożeństwa jak inni księża, a laicy odmawiali: Pater noster.

Lubiliśmy przebywać w kościołach ubogich i opuszczonych, i byliśmy nieoświeceni i ulegli względem wszystkich. Pracowałem rękoma i pracować będę, a chcę, aby wszyscy inni bracia zajmowali się jakiem rzemiosłem przystojnem. Ci, którzy żadnego rzemiosła nie znają, winni nauczyć się jakiego, lecz nie po to, aby otrzymywali zapłatę za pracę swoją, ale dla dobrego przykładu i unikania próżnowania. A gdy nie otrzymamy zapłaty za pracę swoją, uciekajmy się do stołu Pańskiego, prosząc o jałmużnę od drzwi do drzwi. Bóg objawił mi pozdrowienie, którego mamy używać: „Niech Bóg da wam pokój”.

Niech bracia baczą wielce, aby nie przyjmowali kościołów, mieszkań i wszystkiego, coby zbudowano dla nich, aby wszystko było tak, jak przystało na święte ubóstwo, które ślubowaliśmy w regule, i aby z gościnności korzystali tylko jako cudzoziemcy i wędrowcy.

Zakazuję bezwzględnie, w imię posłuszeństwa, wszystkim braciom, gdziekolwiekby się znajdowali, aby dwór rzymski nie prosili o żadną bullę, bądź bezpośrednio, bądź pośrednio, pod pozorem kościołów, klasztorów, lub pod pozorem kazania, ani nawet opieki osobistej. Jeśli w jakiem miejscu nie zostaną przyjęci, niechaj idą gdzieindziej czynić pokutę z błogosławieństwem Bożem.

Pragnę być posłusznym ministrowi generalnemu tego bractwa i gwardjanowi, którego dać mi raczy. Pragnę oddać się zupełnie w jego ręce, nie udawać się nigdzie i nie czynić niczego przeciw jego woli, ponieważ jest panem moim.

Chociaż jestem prosty i chory, pragnę mieć zawsze duchownego, który odprawiałby nabożeństwa, jako powiedziano w regule; inni bracia niechaj także mają za obowiązek posłuszeństwo względem gwardjanów swoich i sprawowanie nabożeństwa według reguły. Gdyby znalazł się taki, który nie sprawowałby nabożeństwa według reguły i który chciałby zaprowadzić jakiekolwiek inne zmiany, lub gdyby nie był katolikiem jak inni bracia, gdziekolwiek znajdowałby się, niechaj w imię posłuszeństwa wskazany będzie kustoszowi najbliższemu. Niechaj kustosze w imię posłuszeństwa oddadzą takiego pod dobrą straż jako człowieka spętanego nocą i dniem, aby nie mógł wymknąć się z ich rąk, dopóki osobiście nie oddadzą go w ręce ministra. Niechaj minister w imię posłuszeństwa obowiązany będzie odesłać go przez braci, którzy czuwać będą nad nim dniem i nocą jako nad więźniem, dopóki nie oddadzą go panu naszemu biskupowi Ostji, który jest panem, opiekunem i naprawicielem całego Bractwa.

A niechaj bracia nie mówią: Oto jest nowa reguła; albowiem to jest przypomnienie, nauczenie, wezwanie, jest to testament mój, który ja, brat Franciszek, czynię wam, swym braciom błogosławionym, iżbyście bardziej powszechnie przestrzegali reguły, jako przyrzekliśmy Panu strzec jej.

Niechaj minister generalny, wszyscy inni ministrowie i kustosze, w imię posłuszeństwa poczytują za obowiązek niczego nie dodawać do tych słów i niczego z nich nie ujmować. Niech pismo to mają zawsze przy sobie obok reguły i niech na wszystkich kapitułach, które odbywać się będą, odczytane zostaną prócz reguły i te słowa.

Zakazuję bezwzględnie w imię posłuszeństwa wszystkim braciom, tak duchownym jak i laikom, wprowadzania glos do reguły jako i do tego testamentu, pod pozorem ich objaśnienia. Lecz, ponieważ Pan dał mi wypowiedzieć i napisać regułę i te słowa w sposób jasny i prosty, rozumiejcie je podobnie w sposób jasny i prosty, bez komentarzy, i postępujcie według nich aż do końca.

A kto przestrzegać będzie tych rzeczy, tego niechaj ubłogosławi w niebie Ojciec niebieski, a na ziemi jego Syn umiłowany i Duch święty Pocieszyciel z przyczynieniem wszystkich mocy niebieskich i wszystkich świętych.

Ja zaś, brat Franciszek, sługa wasz, z całej mocy swej potwierdzam to błogosławieństwo. Amen.

Uczyniwszy zadość trosce o braci, Franciszek nie zapomniał o drogich swoich siostrach u świętego Damjana i ułożył dla nich także testament.

Testament ten został zniszczony, czemu dziwić się nie można; bracia Spirytuałowie mogli byli uciec i protestować z miejsca swego schronienia, lecz siostry były zupełnie bezbronne wobec poczynań stronnictwa prostej obserwancji.

W ostatnich słowach, zwróconych do klarysek, Franciszek wzywa je do wytrwania w ubóstwie i jedności i udziela im błogosławieństwa. Potem, zwracając się do braci, błaga ich, aby pamiętali o siostrach i nie zapomnieli nigdy, że są członkami tej samej rodziny zakonnej. Uczyniwszy co było w jego mocy dla tych, których miał opuścić, pomyślał też o sobie.

W Rzymie poznał był pewną pobożną panią, Jakóbinę de Settesoli. Pani ta, acz bogata, była prosta i dobra, oddana całkowicie sprawie nowej idei; nawet nieco dziwna strona charakteru Franciszka podobała się jej. Podarował on jej owieczkę, która stała się jej towarzyszką nieodłączną.

Niestety wszystko, co jej dotyczy, ucierpiało bardzo skutkiem późniejszych przeróbek legendy. Zgoła naturalne postępowanie Świętego z kobietami bardzo kłopotało biografów, stąd komentarze ociężałe i wyszukane do epizodów, pełnych wytwornej prostoty.

Przed śmiercią Franciszek zapragnął odwiedzin tej przyjaciółki, którą z uśmiechem nazywał siostrą Jakóbiną. Polecił napisać do niej, aby przybyła do Porcjunkuli. Łatwo wyobrazić sobie przerażenie opowiadaczy wobec tych niezwykłych, jak dla klasztoru, odwiedzin.

Zacna ta pani uprzedziła zaproszenie Franciszka: w chwili, gdy wysłaniec udać się miał z listem do Rzymu, przybyła do Porcjunkuli i pozostała tam aż do ostatniego tchnienia Świętego. Pewnej chwili powzięła myśl odesłania swoich ludzi do domu, bowiem chory był tak spokojny i wesoły, iż nie mogła przypuścić, aby był umierającym, lecz Franciszek sam prosił ją, aby świtę swoją zostawiła przy sobie. Tym razem nie miał już żadnych wątpliwości, że wyzwolenie jego jest bliskiem.

Był przygotowany, jego dzieło było dokonane.

Przypomniał mu się zapewne dzień, w którym, przeklęty przez swego ojca, wyrzekł się był wszelkich dóbr ziemskich i z niezachwianą ufnością wołał do Boga: „Ojcze nasz, któryś jest w niebie!”

Nie wiemy, czy było tak istotnie, lecz życie swoje zapragnął zakończyć aktem symbolicznym, który bardzo żywo przypomina scenę z pałacu biskupiego

Polecił zdjąć z siebie odzież i poprosił, aby położono go na ziemi, chciał bowiem umrzeć w objęciach pani swojej, Biedy. Jednem spojrzeniem ogarnął dwadzieścia lat, które upłynęły od ich połączenia się z sobą. — Spełniłem swój obowiązek, — rzekł do braci — niechaj Chrystus pouczy was teraz o obowiązku waszym!

Stało się to w czwartek, dnia 1-go października. Położono go znowu na łóżku i, zgodnie z jego życzeniem, zaśpiewano mu Pieśń o Słońcu.

Sam on przyłączał czasem głos swój do głosu braci i z upodobaniem powtarzał Psalm 142. Voce mea ad Dominum clamavi.

Głosem moim do Pana wołam;

głosem moim Panu się modlę.

Wylewam przed obliczem jego żądość moją,

a utrapienie moje przed oblicznością jego oznajmuję.

Gdy bywa ściśniony duch mój we mnie,

ty znasz ścieżkę moją;

na drodze, którą chodzę,

ukryli na mnie sidło.

Oglądam li się na prawą stronę

a przypatruję się,

niemasz ktoby mnie znał;

zginęła ucieczka moja,

niemasz, ktoby się ujął o duszę moją.

Panie, do ciebie wołam, mówiąc:

Tyś nadzieja moja,

tyś dział mój w ziemi żyjących.

Posłuchaj pilnie wołania mego,

bom bardzo znędzony;

wyrwij mię od tych, którzy mnie prześladują,

albowiem są mocniejszymi nad mnie.

Wywiedź-że z ciemnicy duszę moją,

abym chwalił imię twoje;

obstąpią mnie sprawiedliwi,

gdy mi dobrodziejstwo uczynisz.

Odwiedziny śmierci są zawsze uroczyste, lecz śmierć sprawiedliwego jest najbardziej wzruszającem sursum corda, jakie usłyszeć można na ziemi. Godziny upływały, a bracia nie oddalali się od niego. — Ach, dobry ojcze, — rzeki jeden z nich, nie mogąc powstrzymać się dłużej — dzieci twoje utracą cię i zostaną pozbawione prawdziwego światła, które je oświeca: wspomnij-że na sieroty, które zostawiasz, i, przebaczając wszystkim wszystkie ich winy, daj wszystkim, tak obecnym jak nieobecnym, radość swego świętego błogosławieństwa!

— Oto — rzekł umierający — Bóg mnie wzywa. Przebaczam wszystkim braciom obecnym i nieobecnym ich uchybienia i błędy, i rozgrzeszam ich wedle możności swojej. Oznajmij im o tem i pobłogosław ich ode mnie.

Potem, skrzyżowawszy ramiona, wkładał ręce na tych, którzy go otaczali. Z osobliwą serdecznością uczynił tak Bernardowi z Quintavalle. — Żądam — rzekł — i polecam z całej mocy swojej, aby, ktokolwiek będzie ministrem generalnym Zakonu, kochał go i szanował jak mnie samego, aby prowincjałowie i wszyscy bracia postępowali z nim jak ze mną.

Myślał Franciszek nietylko o braciach nieobecnych, lecz i o przyszłych, a taki był w nim nadmiar miłości, że wyrwał z jego serca skargę żalu, iż nie będzie widział wszystkich braci, którzy wstępować będą do zakonu aż do końca świata, nie położy dłoni na ich czole i nie będzie mógł dać im odczuć tych rzeczy, o których mówi jedynie spojrzenie człowieka, w Bogu kochającego.

Zatracił pojęcie czasu: sądząc, że to jeszcze czwartek, zapragnął przyjąć ostatni posiłek z uczniami swoimi. Podano chleb, który, rozłamawszy, dawał im i oto w ubogiej chatce Porcjunkuli obchodzono bez ołtarza i kapłana pamiątkę Wieczerzy Pańskiej.

Jeden z braci odczytał ewangelję, przypadającą na wielki Czwartek: Ante diem Paschae. „A przed świętem wielkanocnem, wiedząc Jezus, iż przyszła godzina jego, aby przeszedł z tego świata do Ojca, umiłowawszy swoje, którzy byli na świecie, aż do końca umiłował je”.

Słońce ozłacało właśnie swemi ostatniemi promieniami wierzchołki gór, milczenie zaległo wokół umierającego. Niebawem wszystko miało być dokonane. Anioł-wybawca mógł się zbliżyć.

W sobotę, dnia 3 października 1226 r. o zapadającym zmroku, bez bólu, bez walki, wydał ostatnie tchnienie.

Bracia wpatrywali się jeszcze w jego twarz, szukając w niej jakiego śladu życia, gdy w tem nieprzeliczone mnóstwo skowronków zleciało się na chatkę, w której skonał, jakby pozdrowić chciało duszę wyzwoloną i udzielić Biedaczynie kanonizacji, jakiej był najgodniejszym, i jakiej życzył sobie bodaj jedynie.

Nazajutrz o świcie Asyżanie przybyli po jego ciało, aby je pogrześć uroczyście.

Kierowani myślą pobożną, nie ponieśli ciała wprost do miasta, lecz zboczyli z drogi, aby przejść około świętego Damjana. Tak więc spełnione zostało przyrzeczenie, dane przez Franciszka przed kilku tygodniami siostrom, że jeszcze raz je odwiedzi.

Ból ich był bezmierny.

Te serca kobiece buntowały się przeciw niedorzeczności śmierci, ale dnia tego płakano tylko u świętego Damjana. Bracia zapomnieli o swym smutku, oglądając stygmaty, a mieszkańcy Asyżu ujawniali wielką radość, że nareszcie mają swoją relikwję. Ułożono ją w kościele świętego Jerzego.

W niespełna dwa lata później, w niedzielę, dnia 26 lipca 1228 r. Grzegorz IX przybył do Asyżu, aby osobiście przewodniczyć uroczystościom kanonizacji i położyć pierwszy kamień pod budowę kościoła, poświęconego Stygmatyzowanemu.

Wzniesiona na wezwanie Grzegorza IX a pod kierunkiem brata Eljasza, cudowna ta bazylika, należy również do dokumentów niniejszego życiorysu i być może, niesłusznie dokument ten pominąłem.

Idźcie i podziwiajcie ją, dumną, bogatą, potężną, a potem zajdźcie do Porcjunkuli, do świętego Damjana, do pustelni Carceri; zrozumiecie wówczas, jaka przepaść zieje między ideałem Franciszka, a ideałem arcykapłana, który go kanonizował.

Koniec.

Nota wydawnicza

Ten utwór nie jest objęty majątkowym prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Opracowane na podstawie: Paul Sabatier, „Życie św. Franciszka z Asyżu”, Wydawnictwo B. Kotuli w Cieszynie, Rok MCMXXVII.

Paul Sabatier: http://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Sabatier_(theologian). Tytuł oryginału: « Vie de S. François d’Assise ». Tłumaczenie angielskie: ‟Life of St. Francis of Assisi”.

Znacznik czasowy: 2017-12-11T18:18:22.000Z.